4. Nhịp và số chỉ nhịp

Phách, ô nhịp, vạch nhịp

Các phách trong âm nhạc thường được nhóm lại theo chu kỳ, trong đó phách đầu tiên nghe mạnh hơn. Mỗi nhóm như vậy được ghi trong một ô nhịp, ngăn cách bằng vạch nhịp (đường dọc cắt ngang khuông). Bản nhạc kết thúc bằng vạch kép.

Số chỉ nhịp

Ở đầu bản nhạc, sau khóa (và sau hóa biểu, nếu có), có hai con số xếp chồng gọi là số chỉ nhịp:

• Số trên: mỗi ô nhịp có bao nhiêu phách.
• Số dưới: hình nốt nào được tính là 1 phách (4 = nốt đen, 2 = nốt trắng, 8 = nốt móc đơn).
• Riêng 6/8: số trên đếm 6 nốt móc đơn trong ô (8 = nốt móc đơn); cứ ba nốt gộp thành một phách, nên mỗi ô có 2 phách.

Số chỉ nhịp	Ý nghĩa	Cảm giác	Thường gặp ở
2/4	2 phách nốt đen	MẠNH – nhẹ	Hành khúc, polka
3/4	3 phách nốt đen	MẠNH – nhẹ – nhẹ	Valse (waltz), minuet
4/4	4 phách nốt đen	MẠNH – nhẹ – vừa – nhẹ	Phổ biến nhất, còn ký hiệu là C
6/8	6 nốt móc đơn, nhóm thành 2 phách	MẠNH – nhẹ – nhẹ – vừa – nhẹ – nhẹ	Barcarolle, gigue

2/4

MẠNHnhẹ

3/4

MẠNHnhẹnhẹ

4/4

MẠNHnhẹvừanhẹ

6/8

MẠNHvừa

123456

Hàng trên: phách (đậm: mạnh, vừa: vừa, nhạt: nhẹ). Hàng dưới: nốt móc đơn. Nhịp đơn chia mỗi phách làm hai; 6/8 chia mỗi phách làm ba, nên chỉ có 2 phách lớn.

4/4

Giai điệu Ode to Joy (8 ô nhịp đầu) trong chương cuối Giao hưởng số 9 của Beethoven, chuyển sang Đô trưởng và viết ở nhịp 4/4 cho dễ đọc (bản gốc ở Rê trưởng):

Ode to Joy (Beethoven)

3/4

Hãy đếm "1 – 2 – 3", nhấn vào số 1:

6/8

Nhịp 6/8 có 6 nốt móc đơn nhưng nghe như 2 phách lớn, mỗi phách chia ba. Thử đếm "1-2-3-4-5-6".

Nhịp đơn và nhịp kép là hai họ nhịp. Ở nhịp đơn (2/4, 3/4, 4/4), mỗi phách chia đôi (một nốt đen = hai móc đơn). Ở nhịp kép (6/8, 9/8, 12/8), mỗi phách chia ba (một nốt đen chấm dôi = ba móc đơn). Vì thế 6/8 nghe như "2 phách lớn" chứ không phải 6 phách đều nhau.

Trên phím đàn

Bật máy đếm nhịp khi tập đàn và đếm to cùng nó. Bài 6 (nhịp 3/4) và bài 7 (nhịp 6/8) trong 10 bài đầu tiên luyện đúng hai loại nhịp của bài này.

Bài tập

1. Mở máy đếm nhịp, chọn 3 phách mỗi ô nhịp, bật "Nhấn phách đầu". Vỗ tay theo ví dụ 3/4.
2. Nghe một bản valse bất kỳ (gợi ý: Chopin Valse Op. 64 số 2) và đếm "1 – 2 – 3".
3. Nghe Beethoven Giao hưởng số 9, chương 4, tìm giai điệu Ode to Joy khi bè cello và contrabass trình bày nó đầy đủ lần đầu.

Luyện tập kèm theo

Tiết tấu cấp độ 2–3; vỗ tay theo máy đếm nhịp với 2, 3, 4 và 6 phách.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Trong số chỉ nhịp 3/4, số 3 nghĩa là gì?

   • Mỗi ô nhịp có 3 phách
   • Nốt móc ba được tính là 1 phách
   • Bản nhạc có 3 câu

2. Nhịp nào thường dùng cho điệu valse?

   • 2/4
   • 3/4
   • 6/8

3. Nhịp 6/8 thường được cảm nhận như thế nào?

   • 6 phách đều nhau
   • 2 phách lớn, mỗi phách chia ba
   • 3 phách lớn, mỗi phách chia đôi

4. Ký hiệu C ở vị trí số chỉ nhịp nghĩa là gì?

   • 2/2
   • 4/4
   • 3/4

Nguồn

• Open Music Theory: Simple Meter and Time Signatures; Compound Meter and Time Signatures.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 1. Introduction to Rhythm and Meter; Dolmetsch Online, Music Theory Online: bài 3 (ô nhịp, vạch nhịp), bài 4 (số chỉ nhịp) và bài 15 (nhịp đơn và nhịp kép).
• Bản nhạc: Beethoven, Giao hưởng số 9, Op. 125, chương 4 (Breitkopf & Härtel, khoảng 1864, trên IMSLP); Chopin, Valse Op. 64 số 2, trong Forty Piano Compositions (hiệu đính James Huneker, Boston: Oliver Ditson, 1903; bản scan trên Internet Archive).
• Xem tài liệu tham khảo.