20. Đọc tổng phổ

Tổng phổ (full score) là bản nhạc ghi mọi bè của dàn nhạc, xếp chồng lên nhau, để nhạc trưởng nhìn thấy toàn bộ. Đọc tổng phổ trong lúc nghe là cách tuyệt vời để hiểu nhạc giao hưởng, và bạn không cần đọc được từng nốt mới bắt đầu.

Thứ tự các bè

Từ trên xuống dưới, các bè được xếp theo bộ, trong mỗi bộ thường từ cao xuống thấp:

Vị trí	Bộ	Nhạc cụ (viết tắt tiếng Anh)
Trên cùng	Bộ gỗ	Sáo (Fl.), Oboe (Ob.), Clarinet (Cl.), Bassoon (Bsn.)
	Bộ đồng	Horn (Hn.), Trumpet (Tpt.), Trombone (Trb.), Tuba
	Bộ gõ	Timpani (Timp.), các nhạc cụ gõ khác (Perc.)
	Đàn hạc, piano, celesta
	Độc tấu, hợp xướng	(nếu có)
Dưới cùng	Bộ dây	Violin I, Violin II (Vln.), Viola (Vla.), Cello (Vcl.), Contrabass (DB)

Tổng phổ có thể ghi tên nhạc cụ bằng tiếng Ý, Đức hay Pháp. Ví dụ tên tiếng Đức: Fagott (bassoon), Posaune (trombone), Pauken (timpani), Bratsche (viola), Kontrabass (contrabass).

Lưu ý hai điều đã học ở bài 17: bè viola dùng khóa Đô alto, và các bè clarinet, horn, trumpet có thể là nhạc cụ dịch giọng, nên hóa biểu của chúng khác các bè khác.

Thứ tự trong tổng phổ không giống chỗ ngồi trên sân khấu. Trên sân khấu, từ trước ra sau là bộ dây, bộ gỗ, bộ đồng, bộ gõ; trong tổng phổ, bộ gỗ ở trên cùng và bộ dây ở dưới cùng:

Một trang tổng phổ giản lược theo bảng trên: bộ gỗ trên cùng, bộ dây dưới cùng. Màu các bộ như hình chỗ ngồi ngay dưới.

Một cách xếp chỗ thường gặp; mỗi dàn nhạc có thể bố trí khác (ví dụ violin 2 ngồi bên phải).

Cách theo dõi khi mới bắt đầu

1. Bám vào bè violin I (dòng đầu tiên của bộ dây): dòng này dễ tìm trên mỗi trang, và khi nó chơi giai điệu thì bạn theo được ngay.
2. Lật trang theo nhịp, không theo từng nốt. Đếm số ô nhịp mỗi trang và nghe xem bao giờ đến cuối trang.
3. Nhìn hình dạng, không đọc nốt: nốt đi lên thì âm thanh đi lên; khuông dày đặc nốt là đoạn nhanh; khuông trống (dấu lặng dài) là nhạc cụ đó đang nghỉ.
4. Tìm bè đang chơi giai điệu: khi violin I nghỉ, hãy quét lên bộ gỗ.
5. Chú ý các ký hiệu lớn: số chỉ nhịp, tốc độ, sắc thái (ff, pp) giúp bạn định vị khi bị lạc.

Tập đọc theo cấp độ

Cấp độ	Nên bắt đầu với	Vì sao
1	Một bản sonata piano (Mozart, Beethoven)	Chỉ 2 khuông
2	Một tứ tấu đàn dây của Haydn	4 khuông, đủ để làm quen nhiều bè
3	Haydn Giao hưởng số 94 chương 2	Dàn nhạc nhỏ, giai điệu rõ
4	Mozart Giao hưởng số 40	Hình thức sonata rõ ràng
5	Beethoven Giao hưởng số 5	Dàn nhạc đầy đủ hơn, nhiều bè hoạt động

Tìm tổng phổ ở đâu?

• IMSLP: tổng phổ miễn phí của các tác phẩm thuộc phạm vi công cộng. Tìm tên tác phẩm, chọn mục "Full Scores".
• Video "score" trên các trang chia sẻ video: tìm tên tác phẩm kèm chữ score. Tổng phổ chạy theo âm thanh, rất hợp khi mới tập.
• Tổng phổ khổ nhỏ (study score) của các nhà xuất bản như Henle, Eulenburg nếu muốn sở hữu bản in.

Thử ngay

Đây là khung 4 bè rút gọn (2 violin, viola, cello) của vòng hợp âm Canon đã học ở bài 12. Để ý khóa Đô alto ở bè viola.

Bốn bè đàn dây (rút gọn)

Bài tập

1. Mở tổng phổ Giao hưởng số 5 của Beethoven trên IMSLP. Trang đầu có những nhạc cụ nào?
2. Nghe chương 1 và theo dõi bè violin I trong 8 trang đầu.
3. Tìm chỗ kèn horn dẫn vào chủ đề 2 trên tổng phổ.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Bộ nào nằm trên cùng của tổng phổ dàn nhạc?

   • Bộ gỗ
   • Bộ dây
   • Bộ đồng

2. Khi mới tập theo dõi tổng phổ, nên bám vào bè nào?

   • Violin I
   • Contrabass
   • Timpani

3. Vì sao hóa biểu của bè clarinet có thể khác các bè khác?

   • Vì clarinet là nhạc cụ dịch giọng
   • Vì lỗi in
   • Vì clarinet chơi giọng khác cả dàn nhạc

4. Bè viola thường dùng khóa gì?

   • Khóa Đô alto
   • Khóa Sol
   • Khóa Fa

Nguồn

• Encyclopaedia Britannica: Score. Dolmetsch Online: Music Theory Online, bài 26 (khuôn dạng tổng phổ).
• Berliner Philharmoniker: Who decides the seating arrangement of the musicians on stage. Yale University Library: The names of instruments and voices in English, French, German, Italian, Russian, and Spanish.
• Haydn, Giao hưởng số 94: Understanding Music, bản hướng dẫn nghe.
• Beethoven, Giao hưởng số 5: lời giới thiệu của Indianapolis Symphony Orchestra và Burgess Hill Symphony Orchestra.
• Xem tài liệu tham khảo.