Tác phẩm

Chopin: Valse Si thứ, Op. 69 số 2

Bản valse Chopin viết năm 19 tuổi và không bao giờ tự cho in: buồn, mềm mại, hát nhiều hơn nhảy. Sau Valse La thứ, đây là bước tiếp tự nhiên: tay trái đổi hợp âm gần như mỗi ô, giai điệu có những nốt trang trí viết ra bằng nốt thường, và một trio Si trưởng có những câu nhạc đi bằng quãng ba.

Si thứ · 3/4 Moderato ≈ Grade 7–8 Ba phần, trio Si trưởng

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Frédéric Chopin (1810–1849)
Tác phẩm	Valse Si thứ, Op. 69 số 2 (tác phẩm di cảo)
Sáng tác / xuất bản	Sáng tác năm 1829, khi Chopin còn sống ở Warsaw. In lần đầu năm 1852; năm 1855 Julian Fontana in lại trong các tập tác phẩm di cảo của Chopin, với số Op. 69 số 2
Giọng · nhịp · tốc độ	Si thứ (đoạn B ở Rê trưởng, trio ở Si trưởng) · 3/4 · Moderato
Hình thức	Ba phần: phần đầu A – A – B – A' (B – A' có dấu nhắc lại), trio Si trưởng, rồi A – B – A' trở lại không nhắc lại
Độ khó	Khoảng ABRSM Grade 7–8: ABRSM xếp bài ở Grade 8 (đề cương 2015–2016), RCM Level 8; Henle mức 4 ("trung bình") trên thang 1–9
Kỹ năng chính	Tay trái valse với bước nhảy và đổi thế tay liên tục, giai điệu hát có láy quanh viết ra và nốt lân cận nửa cung, rubato trong nhịp valse, bàn đạp mỗi ô, quãng ba legato tay phải
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Waltzes, Op.69 (Chopin, Frédéric)"); bản gõ lại miễn phí: Mutopia Project (theo ấn bản Peters do Herrmann Scholtz biên tập); bản Urtext: G. Henle Verlag (tập Waltzes, HN 131), Ấn bản Quốc gia Ba Lan (Wydanie Narodowe, biên tập Jan Ekier)

Bài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

Bước tiếp sau Valse La thứ. Vẫn tay trái nốt trầm – hợp âm – hợp âm, nhưng nốt trầm đổi liên tục (Si, Đô♯, La♯, Rê, Mi, Fa♯…), hợp âm đổi thế gần như mỗi ô, và bài dài hơn gấp đôi (144 ô so với 56 ô).
Trang trí mà vẫn hát. Láy quanh, nốt lân cận nửa cung, những chuỗi nửa cung đi xuống: trong bản nhạc chúng được viết bằng nốt thường. Việc của bạn là làm chúng nghe như hơi thở của giai điệu, không như bài tập ngón.
Rubato thật sự. Nhiều nốt ngân và câu nhạc dài: rất hợp để tập kiểu rubato của Chopin, tay phải co giãn còn tay trái giữ nhịp valse.
Ba màu giọng. Si thứ u buồn, Rê trưởng sôi nổi (con anima), Si trưởng ngọt ngào (dolce). Đổi màu mà không đổi mạch là một kỹ năng diễn tấu thật sự.
Nốt kép đầu tiên. Lần thứ hai của trio đi chủ yếu bằng quãng ba: bước làm quen với nốt kép legato, chuẩn bị cho Nocturne Op. 9 số 2 và những bài sau.

Bối cảnh

Năm 1829, Chopin 19 tuổi và vẫn sống ở Warsaw; cuối năm 1830 ông rời Ba Lan, rồi sống ở Paris cho đến khi mất (1849). Bản valse Si thứ ra đời trong những năm ấy, và Chopin không tự cho in nó. Bài được in lần đầu năm 1852, ba năm sau khi ông mất, cùng với bản Valse Fa thứ (sau này là Op. 70 số 2). Năm 1855, người bạn của Chopin là Julian Fontana in các tập tác phẩm di cảo, trong đó có hai tập valse Op. 69 và Op. 70; bản này trở thành Op. 69 số 2.

Về thể loại valse và những năm Chopin sống ở Paris, xem lại trang Valse La thứ. Valse của Chopin là nhạc để nghe hơn là để nhảy, và bản Si thứ là ví dụ rõ: nhịp 3 vẫn đều đặn ở tay trái, nhưng giai điệu như một lời than thở nhỏ.

Nghe trước khi tập

Nghe trọn bài ít nhất ba lần, mỗi lần với một câu hỏi:

Tay trái. Nốt trầm ở phách 1 có sâu và ngân không? Hai hợp âm có nhẹ hơn hẳn, và phách 3 có nhẹ nhất không?
Rubato. Nghệ sĩ nán lại ở đâu: ở nốt Fa♯ ngân đầu câu, ở đỉnh câu, hay ở các nốt trang trí? Tay trái có giữ được nhịp valse không?
Màu giọng. Đoạn Rê trưởng và trio Si trưởng khác nhau thế nào? Nghệ sĩ đổi tiếng đàn, hay chỉ đổi âm lượng?
Dấu nhắc lại. Nghệ sĩ có nhắc lại đoạn B – A' (ô 33–64) không? Khi chủ đề trở lại ở ô 97, nó to hơn hay nhỏ hơn lần đầu?

Nghe hai bản thu của hai nghệ sĩ khác nhau, bản này rồi bản kia, và đánh dấu lên bản nhạc chỗ mỗi người nán lại: đó là bản đồ rubato đầu tiên của bạn. Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu nên nghe.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Đoạn A (Si thứ, ô 1–16): giai điệu bắt đầu bằng nốt Fa♯ cao ngân qua vạch nhịp rồi rơi xuống La♯; ô 5 có láy quanh Fa♯ – Sol – Mi♯ – Fa♯
…	Đoạn A, lần hai (ô 17–32): cùng giai điệu; cuối đoạn, một nốt Si♭ lặng lẽ dẫn sang giọng mới
…	Đoạn B (Rê trưởng, con anima, ô 33–48): nốt Si♭ có dấu nhấn mở đầu, nhạc sáng và sôi nổi hơn; cuối đoạn, một chuỗi nửa cung đi xuống
…	Đoạn A' (ô 49–64): chủ đề trở lại, tô thêm bằng những nốt nửa cung (Sol♯ – Sol – Fa♯)
…	Nhắc lại B và A' (ô 33–64): lần hai có khác lần đầu không?
…	Trio (Si trưởng, dolce, ô 65–80): giai điệu ngọt, xoay quanh nốt Rê♯; những nốt lặp nhịp chấm dôi ở ô 69–72
…	Trio, lần hai (ô 81–96): giai điệu đi bằng nốt kép, chủ yếu quãng ba; từ ô 89 màu tối lại về Si thứ, rồi dẫn về chủ đề
…	Đoạn A (ô 97–112): chủ đề trở lại, mở đầu bằng một nốt Si rất trầm ở tay trái; ấn bản Peters ghi f
…	Đoạn B và A' (ô 113–144): lần này không nhắc lại; cuối bài calando e dimin., tắt dần

Cấu trúc

ASi thứ · ô 1–32 · chủ đề nói hai lần

BRê trưởng · ô 33–48 · con anima

A'Si thứ · ô 49–64 · nốt nửa cung

TrioSi trưởng · ô 65–96 · dolce

ASi thứ · ô 97–112

BRê trưởng · ô 113–128

A'Si thứ · ô 129–144 · calando

Valse Si thứ Op. 69 số 2: 144 ô nhịp 3/4 và một nhịp lấy đà (độ rộng theo số ô đã viết, chưa tính nhắc lại). Số ô theo ấn bản Peters (Herrmann Scholtz) qua bản Mutopia; ô 33–64 có dấu nhắc lại. Lần hai của trio (ô 81–96) đi bằng nốt kép, chủ yếu quãng ba, rồi về Si thứ.

Số ô dưới đây theo ấn bản Peters (bản Mutopia): 144 ô cộng một nhịp lấy đà; ô 33–64 có dấu nhắc lại.

Đoạn	Ô	Giọng	Nội dung	Điều cần chú ý
A	1–16	Si thứ	Chủ đề: bốn câu 4 ô; giai điệu đi xuống từ Fa♯ trên tay trái valse; poco rit. ở ô 14–15	Nốt Fa♯ ngân qua vạch nhịp; tay trái vào đúng phách 1
A	17–32	Si thứ	Chủ đề lần hai; ô 32 rẽ sang Rê trưởng qua nốt Si♭	Lần hai đừng y hệt lần đầu
B	33–48	Rê trưởng	con anima: câu 8 ô nói hai lần, lần hai đổi đường đi; kết trên hợp âm át bảy của Si thứ	Si♭ đầu đoạn là một nốt nghịch rơi đúng phách, rồi giải bậc xuống La: nhấn rồi nhả
A'	49–64	Si thứ	Chủ đề với những nốt lân cận nửa cung; cả ô 33–64 nhắc lại	Trang trí nhẹ, giai điệu chính vẫn rõ
Trio	65–96	Si trưởng, rồi Si thứ	dolce: câu 8 ô nói hai lần (65–80); lần hai bằng nốt kép, chủ yếu quãng ba (81–88; ô 85–88 xen quãng sáu); từ ô 89 về Si thứ; ô 94 có một hợp âm sáu tăng dẫn về át âm	Tiếng ấm, tay trái nhẹ hơn nữa; quãng ba legato
A – B – A'	97–144	Si thứ, Rê trưởng, Si thứ	Phần đầu trở lại, không nhắc lại; kết calando e dimin.	Ô 97: nốt trầm Si1, thấp hơn nốt Si3 của hợp âm hai quãng tám

Hình thức tổng thể là ba phần, với trio ở giữa như trong một bản minuet hay scherzo (xem Minuet và trio). Hợp âm ở ô 94 (Sol – Si – Đô♯ – Mi♯) là một hợp âm sáu tăng: Sol và Mi♯ tách ra hai phía về Fa♯, nên át âm ở ô 95 nghe như một cánh cửa mở ra.

Đọc tám ô đầu

Đoạn trích dưới đây theo ấn bản Peters do Herrmann Scholtz biên tập (bản gõ lại của Mutopia Project), đã đối chiếu từng nốt; ngón bấm và dấu bàn đạp cũng là của ấn bản ấy.

Ô 1–8 (ấn bản Peters, H. Scholtz; bản Mutopia)

Ba điều cần thấy ngay trên trang nhạc:

Nhịp lấy đà nối qua vạch nhịp. Nốt Fa♯ ở phách 3 được nối sang ô sau: không đánh lại, nhưng tay trái phải vào đúng phách 1 bên dưới nó.
Láy quanh viết ra. Ô 5: Fa♯ – Sol – Mi♯ – Fa♯ là một láy quanh viết bằng móc đơn. Chơi như một nét lướt nhẹ, rồi để giai điệu bay lên Si và Rê.
Bàn đạp mỗi ô. Ấn bản này ghi đạp ở phách 1 và nhả ở phách 3: nốt trầm được giữ, còn hợp âm phách 3 nghe gọn, tạo dáng "nặng – nhẹ – nhẹ" của valse.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Bước nhảy tay trái	Từ nốt trầm (Si2, La♯2, có lúc Si1 như ở ô 97) lên hợp âm quanh Fa♯3 – Rê4 chỉ trong một phách; hợp âm đổi thế gần như mỗi ô	"Nhảy rồi dừng": đánh nốt trầm, nhảy ngay lên hợp âm và đặt sẵn tay, rồi mới đánh. Mắt nhìn đích. Bài tập 1. Xem Quãng tám và bước nhảy
Nốt ngân nối qua vạch nhịp	Tay phải giữ Fa♯ trong khi tay trái vào phách 1; dễ đánh lại nốt nối, hoặc làm trễ nốt trầm	Đếm to "ba – MỘT"; tập hai tay riêng phách 3 và phách 1 của ô sau, lặp lại đến khi nốt trầm vào chắc mà tay phải không nhúc nhích
Láy quanh và nốt nửa cung (ô 5, ô 49–56)	Viết bằng nốt thường nên dễ chơi đều đều, to ngang giai điệu chính	Chơi "khung" giai điệu trước (chỉ các nốt dài và nốt ở phách mạnh); thêm trang trí sau, nhẹ và hơi nhanh, như một hơi lướt. Bài tập 2
Chuỗi nửa cung đi xuống (ô 48, ô 56)	Sáu móc đơn liền nhau qua phím trắng và phím đen, dễ dính hoặc lệch nhịp	Ngón 3 trên phím đen, ngón 1 trên phím trắng, ngón 2 cho cặp phím trắng liền nhau (xem Gam); tập chậm theo nhóm 3 nốt, rồi cả ô
Cân bằng hai tay	Hợp âm ba nốt dễ át giai điệu một nốt	Tay trái riêng: nốt trầm mp, hợp âm pp. Ghép tay: tay phải hát, tay trái chỉ chạm phím. Xem Tạo tiếng đàn
Quãng ba tay phải (ô 81–88)	Hai nốt phải vang cùng lúc và nối liền; nốt trên là giai điệu	Nốt trên legato và to hơn, nốt dưới nhẹ; tập nốt trên riêng với đúng ngón sẽ dùng, rồi thêm nốt dưới. Bài tập 3. Xem Nốt lặp và nốt kép
Nốt lặp nhịp chấm dôi (ô 69–72, 77–80)	Hai hoặc ba lần cùng một nốt; nốt móc kép dễ bị nuốt hoặc quá to	Đổi ngón trên nốt lặp (ví dụ 3 – 2 – 1), nhấc phím vừa đủ; móc kép nhẹ, nghiêng về nốt sau
Rubato	Co giãn quá tay làm mất nhịp valse; chơi cứng thì bài mất hồn	Tập với máy đếm nhịp trước; sau đó mỗi câu 4 ô chỉ nán ở một chỗ, và trả lại thời gian ngay sau

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này (ở giọng Mi thứ và Sol trưởng), không trích từ bản nhạc gốc.

1. Tay trái valse, nốt trầm xa dần

Tay trái valse, nốt trầm xa dần (soạn cho trang này)

Trong ba cặp ô đầu, ô sau giữ nguyên hợp âm nhưng nốt trầm thấp hơn một quãng tám; hai ô cuối là kết. Nhảy sớm, đặt tay sẵn trên hợp âm, rồi mới đánh đúng nhịp. Bàn đạp xuống ngay sau nốt trầm (đạp trễ) và nhả ở phách 3. Khi đã chắc, tập nhắm mắt.

2. Láy quanh viết ra, trên nền valse

Láy quanh viết ra trên nền valse (soạn cho trang này)

Chơi khung giai điệu trước: chỉ các nốt ở phách 1 và các nốt dài (Si – Sol – Fa♯ – Fa♯ – Sol…), hát thành câu.
Thêm các nốt trang trí: Si – Đô – Si – La♯ – Si là một láy quanh, chơi nhẹ, sát phím. Nốt Sol ở ô 2 và nốt Si ở ô 6 là nốt dựa: hơi đậm, rồi nhả xuống nốt sau.
Tắt máy đếm nhịp: nán một chút ở nốt Sol (ô 2) hoặc Si (ô 6), rồi trả lại thời gian ở ô sau. Tay trái không chờ.

3. Quãng ba legato tay phải

Quãng ba legato tay phải (soạn cho trang này)

Tay phải riêng, chỉ nốt trên (Rê – Mi – Rê – Đô – Rê…) với đúng ngón 4 – 5 – 4 – 3 – 4: hát legato.
Rồi chỉ nốt dưới, rồi ghép: nốt trên to hơn một chút, hai nốt chạm phím cùng lúc. Cổ tay lướt ngang theo đường đi, không nhấc lên giữa hai quãng ba.
Thêm tay trái, pp. Đây là kiểu nốt kép bạn sẽ gặp ở lần hai của trio.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 6 tuần, khoảng 30–45 phút mỗi ngày.

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe 2–3 bản thu; đánh dấu các đoạn và số ô lên bản nhạc. Bài tập 1. Đoạn A (ô 1–32): tay trái riêng, rồi tay phải riêng	♩ = 80–92
2	Đoạn A hai tay, chưa bàn đạp, rồi có bàn đạp; bài tập 2. Bắt đầu đoạn B (ô 33–48) từng tay	♩ = 92–104
3	Đoạn B và A' (ô 33–64) hai tay; tập riêng các chuỗi nửa cung (ô 48, 56)	♩ = 100–112
4	Trio (ô 65–96): bài tập 3, quãng ba từng tay; nốt lặp ô 69–72; ghép hai tay	♩ = 104–120
5	Phần trở lại (ô 97–144); cả bài liền một lần mỗi ngày; rubato có kiểm soát; thu âm và nghe xem bàn đạp có nhòe không	♩ = 116–132
6	Hoàn thiện: màu giọng của ba đoạn, đoạn kết calando; chơi cho người khác nghe	♩ ≈ 126–152 (tốc độ bạn chọn)

80nhịp mỗi phút (BPM)

Andante — vừa phải, như bước đi

Số phách mỗi ô nhịp Nhấn phách đầu

Diễn tấu

Tốc độ và nhịp valse

Moderato là vừa phải, không chậm. Khi đã thuộc bài, cảm một nhịp lớn mỗi ô: phách 1 là bước chân, phách 2 và 3 là đà lướt. Đoạn B (con anima) có thể nhích lên một chút, trio (dolce) có thể thong thả hơn một chút, nhưng hãy giữ một mạch chung, đừng để bài vỡ thành ba bài nhỏ.

Rubato

Carl Mikuli, một học trò của Chopin, kể rằng ngay cả khi chơi rubato, Chopin vẫn để tay đệm giữ nhịp thật đều. Trong bài này, những chỗ đáng nán lại là nốt Fa♯ ngân đầu mỗi câu, bước nhảy Si – Rê ở ô 5, nốt Rê cao có dấu rf ở ô 6; nán xong thì trả lại thời gian ngay. Chỉ ở những chỗ đã ghi rit. (như ô 14–15) hay calando, cả hai tay mới cùng chậm lại.

Bàn đạp

Ấn bản Peters ghi đạp ở phách 1, nhả ở phách 3 gần như mọi ô, và để trống bàn đạp ở các ô kết câu như ô 15–16 và 31–32. Đó là điểm xuất phát tốt. Nhấn bàn đạp ngay sau nốt trầm chứ không cùng lúc; ở các chuỗi nửa cung (ô 48, 56) đạp nông hơn; ở trio, nốt trầm đổi từng ô (Si với La♯ hoặc Fa♯) nên phải đổi bàn đạp thật gọn. Luôn để tai quyết định. Xem Bàn đạp.

Trang trí và sắc thái

Các nốt trang trí viết ra (láy quanh ô 5, nốt nửa cung ở đoạn A') hãy chơi nhẹ, hơi về phía trước, như một hơi lướt tới nốt chính; xem Nốt hoa mỹ. Phần lớn bài nằm trong vùng p. Dấu rf ở ô 6 là một sự nhấn mạnh, không phải tiếng hét. Đoạn B sáng và có đà hơn; trio dolce cần tiếng ấm hơn là to hơn. Lần trở lại ở ô 97 được ấn bản Peters ghi f: hãy kiểm tra ấn bản của bạn, rồi quyết định chủ đề trở lại như một lời khẳng định hay một kỷ niệm. Những ô cuối calando e dimin.: chậm và nhỏ dần cùng lúc, đến lặng.

Ấn bản

Vì bài có hai phiên bản, chi tiết giai điệu, trang trí và sắc thái có thể khác giữa các bản in. Bản Henle (HN 131) in cả hai phiên bản; Ấn bản Quốc gia Ba Lan cũng là một lựa chọn tốt; bản Peters trên Mutopia miễn phí và dễ đọc. Chọn một bản, ghi rõ phiên bản lên trang đầu, và học theo nó từ đầu đến cuối.

Lỗi thường gặp

Đánh lại nốt Fa♯ nối qua vạch nhịp, hoặc làm trễ nốt trầm bên dưới nó.
Tay trái "um-PA-PA": hợp âm to hơn nốt trầm.
Láy quanh và nốt nửa cung chơi đều đều, to như giai điệu chính.
Rubato ở mọi ô; hoặc cả hai tay cùng chậm lại ở mọi chỗ đẹp.
Bàn đạp giữ qua phách 3 làm nhòe hai hòa âm; hoặc nhấn cùng lúc với nốt trầm khiến tiếng bị đứt.
Trio quãng ba: nốt dưới to hơn nốt trên; cổ tay nhấc lên giữa các quãng ba làm đứt legato.
Ba đoạn cùng một màu: Rê trưởng không sáng hơn, Si trưởng không ấm hơn.

Học tiếp

Chopin: Nocturne Op. 9 số 2: giai điệu hát với trang trí dày hơn trên tay trái rải rộng; cùng chặng 6 với bài này.
Chặng trước (chặng 5), cũng là giai điệu hát: Nocturne Mi thứ Op. 72 số 1 của Chopin; Mendelssohn: Thuyền ca Venice, Op. 19 số 6, giai điệu hát trên nhịp đung đưa.
Valse khó hơn: Valse Đô♯ thứ Op. 64 số 2 (Henle mức 6, bài này mức 4). Danh sách theo cấp: Tác phẩm theo cấp độ.
Mục tiêu xa hơn: Fantaisie-Impromptu, Op. 66, cũng được Fontana in năm 1855.

Cùng chặng 6: các bài của chặng 6.
Chặng 7: các bài của chặng 7.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

Trio của Valse Si thứ Op. 69 số 2 ở giọng nào?
- Rê trưởng
- Si trưởng
- Sol trưởng
Trong ấn bản Peters, láy quanh ở ô 5 được viết thế nào?
- Bằng nốt thường: Fa♯ – Sol – Mi♯ – Fa♯, móc đơn
- Bằng ký hiệu láy quanh đặt trên nốt Fa♯
- Bằng một nhóm nốt hoa mỹ nhỏ trước phách
Rubato kiểu Chopin trong bài này là gì?
- Cả hai tay cùng chậm lại ở mọi chỗ đẹp
- Giai điệu co giãn, tay trái vẫn giữ nhịp valse, và thời gian nán lại được trả lại ngay sau đó
- Chơi tự do, không cần máy đếm nhịp từ đầu
Ấn bản Peters ghi bàn đạp thế nào ở phần lớn các ô?
- Đạp ở phách 1, nhả ở phách 3
- Giữ một lần đạp suốt mỗi câu 4 ô
- Không dùng bàn đạp

Nguồn

IMSLP, Waltzes, Op.69 (Chopin): bản in đầu năm 1852 ở Kraków (Wildt), cùng Valse Fa thứ Op. 70 số 2; ấn bản Fontana năm 1855.
Chopin, Ấn bản Quốc gia Ba Lan, bảng số và niên đại tác phẩm (WN 19: sáng tác 1829, in 1852).
G. Henle Verlag, Chopin: Waltzes, biên tập Ewald Zimmermann, HN 131, trang ấn bản (mức độ khó 4; in cả hai phiên bản của Op. 69 số 2).
Chopin, Walzer h-moll Op. 69 số 2, ấn bản Peters (biên tập Herrmann Scholtz), bản gõ lại của Roland Goretzki cho Mutopia Project: nguồn của đoạn trích, số ô, sắc thái và dấu bàn đạp nêu trên trang này.
Carl Mikuli, lời tựa ấn bản Pianoforte-Werke của Chopin (Kistner, Leipzig, 1879), Internet Archive (rubato: tay đệm giữ nhịp).
Chopin, Ấn bản Quốc gia Ba Lan (Wydanie Narodowe), biên tập Jan Ekier. Bản nhạc: IMSLP. Xem thêm tài liệu tham khảo.

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT