8. Hóa biểu và vòng quãng năm

Ở bài 6, ta thấy Sol trưởng cần Fa♯ và Fa trưởng cần Si♭. Mỗi giọng có một bộ dấu hóa riêng, viết một lần ở đầu mỗi khuông nhạc: đó là hóa biểu. Hóa biểu có hiệu lực với mọi nốt cùng tên ở mọi quãng tám, suốt bản nhạc.

Thứ tự dấu thăng và dấu giáng

Các dấu hóa luôn xuất hiện theo thứ tự cố định:

• Dấu thăng: Fa – Đô – Sol – Rê – La – Mi – Si (F C G D A E B)
• Dấu giáng: Si – Mi – La – Rê – Sol – Đô – Fa (B E A D G C F), chính là thứ tự dấu thăng viết ngược

Mẹo nhớ bằng tiếng Anh

Dấu thăng: Father Charles Goes Down And Ends Battle. Dấu giáng: đọc ngược lại, Battle Ends And Down Goes Charles' Father.

Một giọng có 3 dấu thăng thì đó luôn là Fa♯, Đô♯, Sol♯, không bao giờ là ba dấu thăng khác.

Đọc hóa biểu ra tên giọng

Có dấu thăng: lấy dấu thăng cuối cùng, đi lên nửa cung, đó là chủ âm giọng trưởng. Ví dụ: 3 dấu thăng, dấu cuối là Sol♯, nửa cung trên là La → La trưởng.

Có dấu giáng: dấu giáng áp chót chính là tên giọng trưởng. Ví dụ: 3 dấu giáng (Si♭, Mi♭, La♭), dấu áp chót là Mi♭ → Mi♭ trưởng. Trường hợp riêng cần thuộc lòng: 1 dấu giáng là Fa trưởng.

Giọng thứ: tìm giọng trưởng như trên rồi đi xuống 3 nửa cung (bậc 6). Muốn biết bản nhạc ở giọng trưởng hay thứ, hãy nhìn nốt đầu và nốt kết thúc (bản nhạc thường bắt đầu và kết thúc ở chủ âm), và để ý cảm âm bị thăng lên (bài 7).

Dấu hóa được thêm dần theo đúng thứ tự, từ 1 đến 7:

1. không dấukhông dấu hóaĐô trưởngLa thứ
2. 1♯1 dấu thăngSol trưởngMi thứ
3. 2♯2 dấu thăngRê trưởngSi thứ
4. 3♯3 dấu thăngLa trưởngFa♯ thứ
5. 4♯4 dấu thăngMi trưởngĐô♯ thứ
6. 5♯5 dấu thăngSi trưởngSol♯ thứ
7. 6♯6 dấu thăngFa♯ trưởngRê♯ thứ
8. 7♯7 dấu thăngĐô♯ trưởngLa♯ thứ
9. 1♭1 dấu giángFa trưởngRê thứ
10. 2♭2 dấu giángSi♭ trưởngSol thứ
11. 3♭3 dấu giángMi♭ trưởngĐô thứ
12. 4♭4 dấu giángLa♭ trưởngFa thứ
13. 5♭5 dấu giángRê♭ trưởngSi♭ thứ
14. 6♭6 dấu giángSol♭ trưởngMi♭ thứ
15. 7♭7 dấu giángĐô♭ trưởngLa♭ thứ

Mười lăm hóa biểu. Dưới mỗi hóa biểu: giọng trưởng (đậm) và giọng thứ song song. Dấu hóa luôn được thêm theo đúng thứ tự.

Bảng 15 giọng

Hóa biểu	Giọng trưởng	Giọng thứ song song
Không có	Đô trưởng (C)	La thứ (a)
1♯	Sol trưởng (G)	Mi thứ (e)
2♯	Rê trưởng (D)	Si thứ (b)
3♯	La trưởng (A)	Fa♯ thứ (f♯)
4♯	Mi trưởng (E)	Đô♯ thứ (c♯)
5♯	Si trưởng (B)	Sol♯ thứ (g♯)
6♯	Fa♯ trưởng (F♯)	Rê♯ thứ (d♯)
7♯	Đô♯ trưởng (C♯)	La♯ thứ (a♯)
1♭	Fa trưởng (F)	Rê thứ (d)
2♭	Si♭ trưởng (B♭)	Sol thứ (g)
3♭	Mi♭ trưởng (E♭)	Đô thứ (c)
4♭	La♭ trưởng (A♭)	Fa thứ (f)
5♭	Rê♭ trưởng (D♭)	Si♭ thứ (b♭)
6♭	Sol♭ trưởng (G♭)	Mi♭ thứ (e♭)
7♭	Đô♭ trưởng (C♭)	La♭ thứ (a♭)

Ba cặp đồng âm khác tên nghe giống hệt nhau trên piano: Si trưởng = Đô♭ trưởng, Fa♯ trưởng = Sol♭ trưởng, Đô♯ trưởng = Rê♭ trưởng.

Vòng quãng năm

Xếp các giọng thành vòng tròn: mỗi bước theo chiều kim đồng hồ đi lên một quãng 5 đúng (7 nửa cung) và thêm một dấu thăng. Theo chiều ngược lại, mỗi bước đi lên một quãng 4 đúng và thêm một dấu giáng. Vòng trong là các giọng thứ song song.

Theo chiều kim đồng hồ: thêm một dấu thăng; ngược chiều: thêm một dấu giáng.

Bấm vào một giọng để xem hóa biểu, các nốt, hợp âm các bậc (ở giọng trưởng) và nghe thử:

Giọng Đô trưởng (C major)

Hóa biểu: không có dấu hóa.

Các nốt: Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si – Đô

Hợp âm các bậc: I = C, ii = Dm, iii = Em, IV = F, V = G, vi = Am, vii° = B°

Giọng thứ song song: La thứ.

Nghe gamNghe I – IV – V – I

Vòng quãng năm còn cho biết giọng nào "gần" nhau: hai giọng cạnh nhau trên vòng chỉ khác một dấu hóa, nên nhạc chuyển giữa chúng rất tự nhiên. Chẳng hạn, chủ đề 2 trong hình thức sonata giọng trưởng thường ở giọng át, ngay bên phải giọng chính.

Luyện tập

Hóa biểu này là của giọng trưởng nào?

Đô trưởng CSol trưởng GRê trưởng DLa trưởng AMi trưởng ESi trưởng BFa♯ trưởng F♯Đô♯ trưởng C♯Fa trưởng FSi♭ trưởng B♭Mi♭ trưởng E♭La♭ trưởng A♭Rê♭ trưởng D♭Sol♭ trưởng G♭Đô♭ trưởng C♭

Câu khác

Luyện tập kèm theo

Hóa biểu và phiếu bài tập "Đọc hóa biểu".

Trên phím đàn

Mỗi giọng có một "địa hình" phím đen riêng. Chơi thế năm ngón trưởng ở cả 12 giọng (Vị trí năm ngón), rồi tập gam đi dần quanh vòng quãng năm để tay làm quen với hóa biểu của từng giọng.

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Thứ tự dấu thăng bắt đầu bằng nốt nào?

   • Fa
   • Đô
   • Si

2. Hóa biểu có 2 dấu thăng là của giọng trưởng nào?

   • Sol trưởng
   • Rê trưởng
   • La trưởng

3. Hóa biểu có 4 dấu giáng là của giọng trưởng nào?

   • Mi♭ trưởng
   • Rê♭ trưởng
   • La♭ trưởng

4. Giọng thứ song song của Fa trưởng là gì?

   • Rê thứ
   • Fa thứ
   • Sol thứ

5. Trên vòng quãng năm, đi theo chiều kim đồng hồ một bước thì sao?

   • Lên quãng 5 đúng, thêm một dấu thăng
   • Lên quãng 4 đúng, thêm một dấu thăng
   • Lên quãng 5 đúng, thêm một dấu giáng

Nguồn

• Open Music Theory: Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Intervals; Sonata Form.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 8. Major Keys and Key Signatures, 9. Minor Keys and Key Signatures, 10. The Circle of Fifths và 28. Modulation.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 2.3 Major Key Signatures, 3.2 Minor Key Signatures, 22.3 Key Relationships; Christopher White, Fundamentals of Theory: Unit 7, Key Signatures.
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).