31. Hình thức nhỏ

Các hình thức lớn như sonata và rondo được xây từ những khối nhỏ hơn. Bài này dạy những hình thức nhỏ mà bạn gặp hằng ngày: trong một điệu nhảy Baroque, một minuet của Mozart, một ca khúc của Schubert.

Hình thức hai đoạn (binary)

‖: A :‖giọng chính → thường sang giọng át

‖: B :‖đi xa → về giọng chính

Hai đoạn: mỗi phần có dấu nhắc lại.

‖: A :‖thường → giọng át

‖: Bđi xa

A' :‖giọng chính

Hai đoạn có tái hiện.

Ađoạn đầu

Btương phản rõ

Atrở lại

Ba đoạn: A trở lại sau một đoạn B tương phản.

Minuet‖:a:‖ ‖:b a':‖

Trio‖:c:‖ ‖:d (c'):‖

Minuet da capokhông nhắc lại

Minuet và trio: A B A lớn, mỗi khối là hai đoạn, thường có tái hiện.

A B, thường với dấu nhắc lại cho mỗi phần: ‖: A :‖ ‖: B :‖.

• Phần A bắt đầu ở giọng chính và thường chuyển sang giọng át (ở giọng thứ thì sang giọng trưởng song song), như phần lớn các điệu nhảy Baroque và Minuet Sol thứ, nơi phần A kết ở Si♭ trưởng. Hai cách khác cũng gặp nhiều trong những bài bạn tập: phần A dừng ở kết nửa trên hợp âm át, như La candeur; hoặc kết trọn ngay ở giọng chính, như Minuet Sol trưởng, nơi chỉ phần B mới sang Rê trưởng.
• Phần B bắt đầu từ giọng mà phần A vừa kết, đi qua vài giọng khác, rồi trở về giọng chính để kết.

Gần như mọi điệu nhảy trong tổ khúc Baroque (allemande, courante, sarabande, gigue) đều ở hình thức hai đoạn. Ví dụ dễ nghe: Minuet cung Sol trưởng trong sổ tay Anna Magdalena Bach (Petzold), hay các điệu nhảy trong Tổ khúc cello số 1.

Hai đoạn có tái hiện (rounded binary)

A B A', vẫn với hai dấu nhắc lại: ‖: A :‖ ‖: B A' :‖. Phần thứ hai kết thúc bằng việc đưa chủ đề đầu trở lại, giờ ở giọng chính. Đây chính là "mầm mống" của hình thức sonata, và là hình thức điển hình của minuet thời Cổ điển.

Hình thức ba đoạn (ternary)

A B A: ba đoạn tách biệt, đoạn A trở lại sau đoạn B, và B tương phản rõ với A (thường ở giọng khác, tính chất khác). Khác hai đoạn có tái hiện ở chỗ: B ở đây là một thế giới riêng, không chỉ là đoạn chuyển tiếp.

• Nhiều tiểu phẩm piano Lãng mạn: nocturne, mazurka (như Mazurka La thứ Op. 17 số 4 của Chopin).
• Aria da capo trong opera Baroque: A – B – rồi "da capo" (từ đầu) quay lại A, ca sĩ thêm trang trí ở lần A thứ hai.
• Musette Rê trưởng trong sổ tay Anna Magdalena Bach: đoạn A và đoạn B đều có dấu nhắc lại như hình thức hai đoạn, nhưng đoạn B kết ở giọng át (La trưởng), còn đoạn A kết ở giọng chính với dấu fermata: dấu ấy là chỗ dừng khi chơi lại từ đầu (da capo), nên bài thành A B A.

Minuet và trio

Chương 3 tiêu chuẩn của giao hưởng thời Cổ điển, cũng dùng trong nhiều thể loại khác, là minuet và trio: ba khối ghép thành một A B A lớn, mà mỗi khối lại là một hình thức hai đoạn, thường có tái hiện.

Phần	Hình thức bên trong	Tính chất
Minuet	Hai đoạn có tái hiện, có nhắc lại	Điệu nhảy nhịp 3/4
Trio	Hai đoạn, thường có tái hiện, có nhắc lại	Tương phản: thường nhẹ nhàng hơn, thường ở giọng khác
Minuet da capo	Chơi lại minuet, thường bỏ các dấu nhắc lại

Nguồn gốc, tên gọi và một bài nghe đi qua từng phần (chương 3 Eine kleine Nachtmusik của Mozart) ở trang Minuet và Trio. Từ Beethoven, minuet thường được thay bằng scherzo: nhanh hơn nhiều, nhưng giữ khung scherzo – trio – scherzo.

Hình thức ca khúc

Hình thức	Cách xây	Ví dụ
Theo khổ (strophic)	Mọi khổ lời hát cùng một giai điệu	Schubert Heidenröslein; nhiều dân ca, thánh ca
Theo khổ có biến đổi	Cùng giai điệu, nhưng có khổ được thay đổi	Nhiều ca khúc của Brahms
Xuyên suốt (through-composed)	Nhạc mới cho mỗi đoạn lời, đi theo câu chuyện	Schubert Erlkönig

Nghe để nhận ra hình thức nhỏ

1. Đếm dấu nhắc lại: nghe thấy cùng một đoạn vang hai lần liên tiếp là dấu hiệu của hình thức hai đoạn.
2. Để ý cảm giác "về nhà": chủ đề đầu quay lại ở cuối phần hai → hai đoạn có tái hiện hoặc ba đoạn.
3. Tìm đoạn giữa tương phản rõ (giọng khác, tính chất khác) → ba đoạn, hoặc minuet – trio.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Trong hình thức hai đoạn ở giọng trưởng, phần A thường kết thúc ở đâu?

   • Giọng át
   • Giọng thứ cùng tên
   • Giọng chính

2. Minuet và trio tạo thành hình thức lớn nào?

   • A B A
   • A B
   • A B A C A

3. Ca khúc mà mọi khổ lời hát cùng một giai điệu có hình thức gì?

   • Theo khổ
   • Xuyên suốt
   • Ba đoạn

4. Từ Beethoven, chương minuet thường được thay bằng gì?

   • Scherzo
   • Fugue
   • Rondo

Nguồn

• Open Music Theory: chương Binary Form (Brian Jarvis): hai đoạn, mỗi đoạn thường nhắc lại, dùng nhiều trong nhạc nhảy; mỗi đoạn thường kết bằng một kết chuẩn, kể cả kết nửa; hai đoạn có tái hiện (đầu đoạn A trở lại ở giọng chính giữa đoạn hai); chương Ternary Form (Brian Jarvis): A B A, đoạn B thường chứa chất liệu tương phản ở giọng mới; minuet và trio là ba đoạn kép; ví dụ Mazurka La thứ Op. 17 số 4 của Chopin; chương Sonata Form (Brian Jarvis): hình thức sonata là một dạng phức tạp của hai đoạn có tái hiện.
• Open Music Theory, bản 1 (Robin Wharton, Kris Shaffer biên tập), mục Minuet Form trên LibreTexts: minuet điển hình là hai đoạn có tái hiện; trio tương phản; minuet chơi lại sau trio thường bỏ các dấu nhắc lại.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom, mục Ternary Form trên LibreTexts: các tiểu phẩm Lãng mạn như nocturne thường ở hình thức ba đoạn; minuet và trio, aria da capo là những hình thức ba đoạn kép.
• Encyclopaedia Britannica: Binary form (đoạn đầu của bài giọng trưởng thường sang giọng át, của bài giọng thứ sang giọng trưởng song song; đoạn hai bắt đầu ở giọng mới rồi về giọng chính; có dấu nhắc lại; các điệu nhảy của J. S. Bach dùng hình thức này), Ternary form (A B A; minuet và trio, aria da capo; mỗi phần của minuet đứng khá trọn vẹn, kết bằng kết trọn; trio thường sang giọng khác).
• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: mục suite (tổ khúc Baroque gồm allemande, courante, sarabande, gigue; hầu hết các chương ở hình thức hai đoạn đơn giản), minuet (điệu nhảy nhịp ba; chương 3 tiêu chuẩn của giao hưởng thế kỷ 18; thường A B A, đoạn B là trio), trio (đoạn giữa của minuet hay scherzo, thường tương phản nhẹ nhàng hơn), scherzo (kế thừa minuet và trio, Beethoven là người thật sự tạo ra scherzo), aria (aria da capo ở hình thức A B A).
• Wikipedia: Binary form (phần A ở giọng trưởng thường sang giọng át, ở giọng thứ thường sang giọng trưởng song song, hoặc ở lại giọng chính; khác biệt giữa hai đoạn có tái hiện và ba đoạn), Ternary form (minuet chơi lại không nhắc lại), Da capo aria (ca sĩ ứng tác trang trí ở lần A thứ hai), Sarabande (tổ khúc Baroque gồm các điệu nhảy ở hình thức hai đoạn), Strophic form (Heidenröslein của Schubert; hình thức theo khổ có biến đổi), Through-composed music (Erlkönig), Notebook for Anna Magdalena Bach (Minuet Sol trưởng thường được cho là của Christian Petzold; sổ tay năm 1725).
• IMSLP, Musette in D major, BWV Anh. 126: số 22 trong sổ tay Anna Magdalena Bach, 1725; quyền tác giả của J. S. Bach không chắc chắn.
• Yung-Ching Yu, A New Model of Interpreting Modified Strophic Design: Brahms's Late Viennese Solo Lieder, luận án, University of Kentucky (2021): phần lớn ca khúc theo khổ có biến đổi của Brahms được viết ở giai đoạn Vienna cuối đời.
• Bản nhạc của các ví dụ, bản dàn trang công cộng của Mutopia Project: Minuet Sol trưởng BWV Anh. 114 và Sol thứ BWV Anh. 115 theo Bach-Gesellschaft (đoạn A của bài Sol trưởng kết trọn ở Sol trưởng, đoạn B sang Rê trưởng; đoạn A của bài Sol thứ kết ở Si♭ trưởng), Musette BWV Anh. 126 theo Bach-Gesellschaft (đoạn A kết ở Rê trưởng với dấu ngân, đoạn B kết ở La trưởng; cả hai đoạn có dấu nhắc lại), La candeur theo ấn bản Litolff (đoạn A dừng trên hợp âm Sol).
• Xem tài liệu tham khảo.