Nhạc cổ điển
Nhập môn opera
Opera là kịch được hát toàn bộ (hoặc gần như toàn bộ), với dàn nhạc, dàn dựng sân khấu, trang phục và diễn xuất. Opera ra đời ở Ý khoảng năm 1600; nhiều nhà soạn nhạc như Verdi, Wagner, Puccini nổi tiếng chủ yếu nhờ opera.
Các thành phần của một vở opera
Phần tiêu đề “Các thành phần của một vở opera”| Thành phần | Là gì | Vai trò |
|---|---|---|
| Overture | Khúc mở màn của dàn nhạc | Giới thiệu không khí, đôi khi cả các giai điệu của vở |
| Recitative | Hát "nói", nhịp tự do, đệm đơn giản | Đẩy câu chuyện đi tiếp: đối thoại, sự kiện |
| Aria | Bài hát đơn, giai điệu đẹp | Dừng thời gian để nhân vật bày tỏ cảm xúc |
| Ensemble | Song ca, tam ca, tứ ca… | Nhiều nhân vật cùng hát |
| Hợp xướng | Cả nhóm người hát | Dân làng, binh lính, khách dự tiệc… |
| Libretto | Kịch bản (lời) | Thường do nhà thơ viết, nhà soạn nhạc phổ nhạc |
Các loại giọng
Phần tiêu đề “Các loại giọng”| Giọng | Âm vực | Ví dụ vai |
|---|---|---|
| Soprano | Nữ cao | Mimì (La bohème) |
| Mezzo-soprano | Nữ trung | Carmen; cũng hát vai nam thiếu niên (như Octavian) |
| Contralto | Nữ trầm (còn gọi là alto) | — |
| Countertenor | Nam cao (âm vực tương đương contralto, mezzo-soprano hay soprano) | Vai trong opera Baroque |
| Tenor | Nam cao (cao nhất trong giọng nam tự nhiên) | Rodolfo (La bohème) |
| Baritone | Nam trung (giữa tenor và bass) | Marcello (La bohème) |
| Bass | Nam trầm (thấp nhất) | Colline (La bohème) |
Các truyền thống chính
Phần tiêu đề “Các truyền thống chính”- Baroque (thế kỷ 17–18): Monteverdi L'Orfeo (1607), Handel Giulio Cesare (1724). Trọng tâm chuyển từ recitative sang aria; ca sĩ được kỳ vọng tự thêm trang trí khi aria quay lại đoạn đầu.
- Cổ điển: Mozart, với opera tiếng Ý (Le nozze di Figaro, Don Giovanni) và tiếng Đức (Die Zauberflöte). Recitative của ông biểu cảm hơn, làm mờ ranh giới giữa recitative và aria.
- Bel canto Ý (đầu thế kỷ 19): vẻ đẹp của giọng hát là trên hết. Rossini (Il barbiere di Siviglia, 1816), Bellini (Norma), Donizetti (Lucia di Lammermoor, 1835).
- Verdi (giữa thế kỷ 19): Rigoletto (1851), La traviata (1853), Aida (1871).
- Wagner (Đức): "nhạc kịch" (music drama); các chủ đề âm nhạc đại diện (leitmotif) được ông nâng lên mức phức tạp nhất. Bộ Der Ring des Nibelungen gồm 4 vở, diễn trong bốn đêm.
- Opera Pháp: Bizet (Carmen), Gounod (Faust), Massenet.
- Verismo (cuối thế kỷ 19, Ý): chủ nghĩa hiện thực, thường lấy đề tài đương thời và đời thường (như Cavalleria rusticana của Mascagni). Puccini (La bohème, Tosca, Madama Butterfly) được xếp vào những đại diện lớn của chủ nghĩa hiện thực trong opera.
- Thế kỷ 20 đến nay: Britten (Peter Grimes), Berg (Wozzeck), John Adams (Nixon in China), Saariaho (L'Amour de loin).
10 vở opera để bắt đầu
Phần tiêu đề “10 vở opera để bắt đầu”| Vở | Nhà soạn nhạc | Vì sao nên xem |
|---|---|---|
| Die Zauberflöte (Cây sáo thần) | Mozart | Opera tiếng Đức, hai màn; aria Nữ hoàng bóng đêm |
| Le nozze di Figaro | Mozart | Hài kịch (commedia per musica) bốn màn, theo vở kịch của Beaumarchais |
| Il barbiere di Siviglia | Rossini | Opera buffa hai màn; aria Largo al factotum |
| La traviata | Verdi | Ba màn, theo vở kịch La Dame aux camélias của Dumas con |
| Rigoletto | Verdi | Ba màn, theo vở kịch của Victor Hugo; aria La donna è mobile |
| Carmen | Bizet | Có Habanera |
| La bohème | Puccini | Bốn màn, hát tiếng Ý; câu chuyện cảm động, hợp cho lần đầu xem opera |
| Madama Butterfly | Puccini | Có aria Un bel dì vedremo (màn 2) |
| Tosca | Puccini | Ba màn, theo vở kịch của Sardou; công diễn năm 1900 |
| Hansel und Gretel | Humperdinck | Ba màn, theo truyện của anh em nhà Grimm; hợp xem cùng gia đình |
Xem opera thế nào?
Phần tiêu đề “Xem opera thế nào?”- Đọc tóm tắt cốt truyện trước. Không có gì "tiết lộ nội dung" ở đây: biết trước giúp bạn tập trung vào âm nhạc.
- Xem có phụ đề. Chọn bản ghi hình có phụ đề, nhất là khi opera hát bằng tiếng Ý, Đức hay Pháp.
- Bắt đầu với những aria nổi tiếng, rồi mới xem trọn vở.
- Xem trực tiếp ở Việt Nam: theo dõi lịch diễn của Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam (Hà Nội), Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM và các nhà hát lớn. Xem nhạc cổ điển ở Việt Nam.
Opera ở Việt Nam
Phần tiêu đề “Opera ở Việt Nam”Opera do người Việt sáng tác có lịch sử hơn nửa thế kỷ (xem Nhạc cổ điển ở Việt Nam).
Vở thường được coi là opera Việt Nam đầu tiên là Cô Sao của Đỗ Nhuận (1922–1991), do Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam biểu diễn năm 1965. Vở kể về A Sao, cô gái người Thái mồ côi, chịu bất công dưới sự cai trị thực dân rồi được cách mạng thuyết phục đứng lên chống Pháp; âm nhạc mang âm điệu Tây Bắc. Năm 2012, nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh của Đỗ Nhuận, con trai ông là nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân tìm lại bản nháp viết tay của vở (gần 1.000 trang nhạc) và dựng lại.
Một số vở opera Việt đáng chú ý khác:
| Vở | Tác giả | Công diễn |
|---|---|---|
| Người tạc tượng | Đỗ Nhuận | 1971 (viết xong năm 1970) |
| Lá đỏ | Đỗ Hồng Quân | 2016 |
Người tạc tượng lấy bối cảnh Tây Nguyên, công diễn ngày 2/9/1971 tại Nhà hát Lớn Hà Nội; Lá đỏ có kịch bản của nhà thơ Nguyễn Thị Hồng Ngát.
Hai đơn vị nên biết là Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam (VNOB, Hà Nội, thành lập ngày 6/8/1959), biểu diễn ballet, opera và nhạc giao hưởng, và Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM (HBSO), nơi đã trình diễn những opera thế giới như Madama Butterfly (dạng hòa nhạc).
Nghe/xem thử: tìm "Cô Sao opera" trên YouTube để xem trích đoạn; theo dõi lịch diễn của VNOB và HBSO nếu muốn xem opera trực tiếp.
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục overture, recitative, aria, libretto, ensemble, leitmotiv, verismo, bel canto, soprano, tenor, baritone, countertenor và các mục opera.
- Encyclopaedia Britannica: các mục về opera, Verdi, Wagner, Puccini, Bizet, Berg.
- Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), chương 4.
- IMSLP (trang các vở opera và aria).
- Thể thao & Văn hóa: Người tạc tượng, bản anh hùng ca Tây Nguyên
- ArtTimes: nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Lá đỏ (2016)
- Xem tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT