Đọc nhạc và thị tấu trên đàn

Đọc nhạc piano khó hơn đọc một bè: hai khuông, nhiều nốt vang cùng lúc, hai tay làm hai việc khác nhau. Tin tốt là một phần lớn của đọc nhanh là kỹ năng nhận ra hình mẫu, và nó có thể tiến bộ nếu bạn đọc một chút mỗi ngày. Trang này nói cách đọc, cách luyện thị tấu (sight-reading: chơi một bản nhạc ngay lần đầu nhìn thấy), và tài liệu cho từng trình độ.

Đọc hình dạng, đừng đánh vần từng nốt

Người mới đọc nhạc như trẻ con đánh vần: gọi tên từng nốt rồi mới đi tìm phím. Người đọc giỏi nhìn khoảng cách giữa các nốt và hình dạng của cả nhóm nốt, giống như ta đọc cả chữ chứ không đọc từng chữ cái. Có ba cách nhận ra một nốt; hãy tập cả ba:

1. Nốt mốc: vài nốt bạn nhận ra tức thì (Đô giữa, Sol trên dòng 2 khóa Sol, Fa trên dòng 4 khóa Fa, các nốt Đô…). Xem Bản đồ bàn phím.
2. Quãng tính từ nốt trước: nốt này cao hơn hay thấp hơn nốt trước bao nhiêu bậc.
3. Hình mẫu: gam, hợp âm rải, hợp âm ba xếp chồng, nhóm nốt lặp lại.

Quãng trên khuông và trên phím

Trên khuông	Quãng	Trên phím trắng
Dòng sang khe sát bên (hoặc khe sang dòng sát bên)	2	Phím ngay cạnh
Dòng sang dòng kế tiếp (hoặc khe sang khe kế tiếp)	3	Bỏ qua một phím
Dòng sang khe cách một (hoặc khe sang dòng cách một)	4	Bỏ qua hai phím
Dòng sang dòng cách một (hoặc khe sang khe cách một)	5	Ngón 1 và ngón 5 của thế tay năm ngón
Một nốt trên dòng, một nốt trong khe, cùng tên	8	Hai phím cùng tên kề nhau

Quy tắc dễ nhớ: quãng lẻ (3, 5, 7) nối dòng với dòng hoặc khe với khe; quãng chẵn (2, 4, 6, 8) nối dòng với khe. Nhìn hai nốt là biết khoảng cách mà không cần gọi tên. Ôn lại Quãng nếu cần.

Trong ví dụ dưới, chỉ cần biết nốt đầu là Đô giữa; mọi nốt sau đọc bằng quãng (số ghi trên nốt).

Đọc bằng quãng

Đọc hai khuông cùng lúc

• Đọc theo chiều dọc: những nốt thẳng hàng trên hai khuông vang cùng lúc. Mắt đi theo từng "cột" phách, không đọc hết dòng tay phải rồi mới quay lại đọc tay trái.
• Đọc bè trầm trước: nốt thấp nhất cho biết hợp âm đang ở thế gốc hay thể đảo.
• Tìm mô thức tay trái: nốt trầm rồi hai hợp âm (điệu valse), bè Alberti (trầm–cao–giữa–cao), hợp âm rải. Nhận ra mô thức là đọc một lần cho cả ô nhịp. Xem Hợp âm, hợp âm rải và hình đệm.
• Đọc hợp âm bằng hình dạng: ba nốt nằm trên ba dòng liên tiếp (hoặc ba khe liên tiếp) là hợp âm ba ở thế gốc; thấy một quãng 4 "hở" trong chồng nốt là thể đảo. Xem Hợp âm ba và Hợp âm bảy và thể đảo.
• Dòng kẻ phụ: thuộc lòng ba nốt Đô làm mốc: Đô giữa (C4) trên một dòng kẻ phụ giữa hai khuông, Đô trên hai dòng kẻ phụ phía trên khóa Sol (C6), Đô trên hai dòng kẻ phụ phía dưới khóa Fa (C2).
• 8va: 8va phía trên nốt nghĩa là chơi cao hơn một quãng tám so với nốt viết; 8vb (hoặc 8va phía dưới nốt) là thấp hơn một quãng tám; loco là trở về chơi như viết.

Nhịp trước, nốt sau

• Khi thị tấu, giữ nhịp quan trọng hơn đúng từng nốt. Người nghe bỏ qua một nốt sai, nhưng nghe thấy ngay khi nhạc ngừng lại.
• Chọn tốc độ đủ chậm để không bao giờ phải dừng, kể cả ở ô nhịp khó nhất.
• Đếm (to hoặc trong đầu) suốt bài, nhất là ở nốt dài và dấu lặng: đó là chỗ người đọc hay "đánh rơi" phách.
• Nhận ra nhanh các hình tiết tấu quen thuộc trong một phách. Luyện ở Tiết tấu; ôn Trường độ và Nhịp.

Nhìn trước

Người đọc giỏi nhìn trước chỗ đang chơi một quãng. Các nhà nghiên cứu gọi đó là khoảng mắt–tay (eye-hand span): trong các nghiên cứu được tổng hợp, khoảng này chỉ vài nốt, từ chừng 0,5–3,7 nốt ở người mới đến chừng 1,7–6,8 nốt ở người đọc giỏi (tùy cách đo), và hiếm khi tới trọn một ô nhịp. Một vài thí nghiệm cho thấy luyện tập giúp kéo dài nó ở người đọc yếu, nhưng bằng chứng còn ít.

• Thẻ che: nhờ người khác (hoặc tự dùng một tấm bìa) che dần ô nhịp đang chơi, buộc mắt phải ở phía trước.
• Chơi một, nhìn một: chơi ô nhịp này trong khi mắt đã đọc ô nhịp tiếp theo; lúc đầu chậm như rùa cũng được.
• Tập với máy đếm nhịp chậm để không có thời gian dừng lại nhìn.

Không nhìn xuống tay

• Bàn phím có "chữ nổi": nhóm hai và nhóm ba phím đen. Chạm nhẹ đầu ngón vào phím đen là biết tay đang ở đâu mà không cần nhìn.
• Học cảm giác các khoảng cách quen thuộc trong bàn tay: quãng 5 (thế tay năm ngón), quãng 8.
• Khi phải nhảy xa, chỉ liếc nhanh (hoặc dùng tầm nhìn ngoại vi), đừng cúi hẳn đầu xuống phím rồi phải tìm lại chỗ đang đọc trên bản nhạc.
• Bài tập: nhắm mắt tìm mọi nốt Đô trên đàn, rồi mọi nốt Fa; chơi gam năm ngón trong khi mắt chỉ nhìn bản nhạc.

Quét 30 giây trước khi chơi

• Giọng: hóa biểu có mấy dấu? Trưởng hay thứ? (Nhìn nốt cuối của bè trầm, và để ý dấu hóa bất thường như Sol♯ trong La thứ.)
• Số chỉ nhịp và tốc độ: chọn tốc độ chậm hơn mức ghi trên bản nhạc.
• Hình mẫu: gam, hợp âm rải, đoạn lặp lại, mô phỏng (cùng một hình ở cao độ khác).
• Dấu hóa bất thường, dấu bình, chỗ đổi khóa.
• Vị trí tay: mỗi tay bắt đầu ở đâu, chỗ nào phải đổi thế tay.
• Tiết tấu khó: chấm dôi, đảo phách, liên ba, nhịp lấy đà.
• Chỉ đường: dấu nhắc lại, khung thứ nhất và thứ hai, D.C., fermata.
• Sắc thái chính: bắt đầu to hay nhỏ, chỗ nào thay đổi.

Khi chơi: không dừng lại

• Không quay lại sửa nốt sai. Nếu lạc, tìm phách 1 của ô nhịp tiếp theo và vào lại.
• Khi quá nhiều nốt, giản lược có chủ đích: giữ giai điệu và nốt trầm, bỏ nốt giữa của hợp âm; tay trái chỉ chơi nốt trầm ở phách đầu ô nhịp.
• Để giai điệu tay phải dẫn đường, "hát" nó trong đầu; tay trái đi theo.

Bài đọc mẫu

Với mỗi bài: quét 30 giây, chơi một lần không dừng, rồi mới bấm nghe để so sánh. Các bài đều được soạn cho trang này.

Bài 1: Đô trưởng, thế tay năm ngón

Tay phải giữ nguyên thế tay Đô–Sol, tay trái chỉ có hai nốt Đô và Sol.

Bài đọc 1

Bài 2: Sol trưởng, nhịp 3/4

Hóa biểu một dấu thăng. Hai câu bốn ô nhịp chỉ khác nhau ở ô thứ nhất và thứ ba; ô thứ hai và thứ tư giống hệt. Nhận ra điều đó khi quét, bạn chỉ phải đọc kỹ hai ô của câu thứ hai.

Bài đọc 2

Bài 3: La thứ, tay trái nốt trầm và hợp âm

Trước khi chơi, trả lời: vì sao có Sol♯ (xem Gam thứ)? Tay phải đổi thế tay ở ô nào? Tay trái lặp lại mô thức gì?

Bài đọc 3

Nếu ô nhịp quá dày khi đọc lần đầu, giản lược tay trái chỉ còn nốt trầm như dưới đây: hòa âm vẫn rõ, nhịp vẫn giữ được.

Bài đọc 3, tay trái giản lược

Kế hoạch 5–10 phút mỗi ngày

• Đọc cái dễ, đọc thật nhiều: chọn tài liệu dễ hơn bài bạn đang tập khoảng hai cấp. Thị tấu luyện tốc độ nhận dạng, không phải luyện bài khó.
• Mỗi ngày 3–5 đoạn ngắn mới; mỗi đoạn quét 30 giây rồi chơi một lần không dừng. Có thể chơi lại lần hai để sửa, nhưng đừng biến nó thành bài để tập.
• Ghi số đoạn đã đọc vào nhật ký luyện tập; mỗi tháng nâng độ khó một chút.

Tuần	Nội dung	Tập trung vào
1	Từng tay riêng, thế tay năm ngón, Đô trưởng	Giữ nhịp đều, không nhìn tay
2	Hai tay; tay trái nốt dài	Đọc theo chiều dọc
3	Hai tay; tay trái hợp âm và hợp âm rải; Sol trưởng, Fa trưởng	Nhận hình hợp âm
4	Thêm giọng thứ, dấu hóa bất thường, nốt chấm dôi	Quét 30 giây đầy đủ

Tài liệu theo trình độ

Trình độ	Tài liệu	Ghi chú
Mới bắt đầu	Đọc nốt, Thị tấu một bè, Phiếu bài tập trên site; Bartók, Mikrokosmos quyển 1–2	Mikrokosmos gồm 153 bài xếp theo độ khó tăng dần; quyển 1–2 là những bài đầu
Theo cấp thi	Paul Harris, Improve your sight-reading! (Faber Music)	Mỗi cấp một quyển, có bài tập tiết tấu và giai điệu, bài mẫu kèm câu hỏi, và bài đọc ngắn
Đọc cùng người khác	Song tấu bốn tay, ví dụ Anton Diabelli, Melodious Exercises Op. 149	Bè của học trò chỉ dùng năm nốt; chơi cùng người khác buộc bạn không được dừng
Trung cấp	Tuyển tập dễ: minuet trong Notebook for Anna Magdalena Bach, sonatina, Album for the Young của Schumann	Chọn bài dễ hơn bài đang tập
Nâng cao	Hợp xướng bốn bè (chorale) của Bach; đệm cho ca sĩ hoặc nhạc cụ khác; song tấu bốn tay của Schubert, Dvořák, Brahms	Đọc bốn bè trên hai khuông là cách luyện đọc hòa âm rất tốt
Chuẩn bị thi	Đề mẫu thị tấu của ABRSM; đề cương thi piano của Trinity (thị tấu là một trong các bài thi phụ)	Xem Học với thầy và thi cấp
Trực tuyến	Sight Reading Factory	Tạo bài đọc mới theo cấp độ

Luyện trên site

• Đọc nốt: phản xạ tên nốt trên cả hai khóa.
• Thị tấu hai tay: bài 4 ô nhịp cho hai tay trên khuông kép, bốn cấp gần với kế hoạch bốn tuần ở trên; chơi trên đàn thật rồi tự chấm.
• Thị tấu một bè: mỗi lần một giai điệu 4 ô nhịp mới; với đàn MIDI, site chấm cả cao độ lẫn nhịp.
• Tiết tấu: đọc và gõ tiết tấu.
• Phiếu bài tập: đề đọc nốt, quãng, hợp âm, hóa biểu để làm trên giấy.
• Kết nối đàn MIDI: dùng phím thật thay cho chuột.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Hai nốt cùng nằm trên dòng kẻ, giữa chúng có đúng một dòng khác. Đó là quãng mấy?

   • Quãng 3
   • Quãng 5
   • Quãng 4

2. Khi thị tấu, điều gì quan trọng nhất?

   • Đúng mọi nốt, sai là dừng lại sửa ngay
   • Giữ nhịp, không dừng lại
   • Chơi đúng tốc độ ghi trên bản nhạc

3. Nên chọn tài liệu thị tấu thế nào?

   • Khó hơn bài đang tập để thử thách
   • Dễ hơn bài đang tập khoảng hai cấp, và đọc thật nhiều bài mới
   • Chỉ đọc lại những bài đã thuộc

4. Ô nhịp có quá nhiều nốt khi đang thị tấu, bạn nên làm gì?

   • Dừng lại đọc từng nốt
   • Giữ giai điệu và nốt trầm, bỏ bớt nốt giữa
   • Chơi chậm hẳn lại riêng ô đó

Nguồn

• Andreas C. Lehmann, Victoria McArthur, "Sight-reading", trong Richard Parncutt, Gary E. McPherson (chủ biên), The Science and Psychology of Music Performance (Oxford University Press, 2002).
• Paul Harris, Improve your sight-reading! (Faber Music), loạt sách piano theo cấp.
• Béla Bartók, Mikrokosmos: 153 bài trong sáu quyển, in lần đầu năm 1940 (G. Henle Verlag, quyển 1–2, HN 1408).
• Anton Diabelli, Melodious Exercises Op. 149 cho piano bốn tay.
• ABRSM: đề mẫu thị tấu; Trinity College London: đề cương thi piano.
• Sight Reading Factory.