Clementi: Sonatina Đô trưởng, Op. 36 số 1

Đây là một trong những bản sonatina được học nhiều nhất: ba chương ngắn, sáng sủa, chứa gần như mọi "viên gạch" của nhạc Cổ điển, từ gam, hợp âm rải, hình đệm Alberti đến một hình thức sonata thu nhỏ. Chơi trọn nó là cột mốc của chặng sơ trung cấp.

Đô trưởng Allegro · Andante · Vivace ≈ Grade 3 Ba chương

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Muzio Clementi (1752–1832), sinh ở Roma, sống và làm việc chủ yếu ở London: nghệ sĩ piano, thầy dạy, nhà soạn nhạc, nhà xuất bản và nhà sản xuất đàn piano
Tác phẩm	Sonatina Đô trưởng, Op. 36 số 1: bài đầu trong sáu sonatina Op. 36, thường được gọi là Six Progressive Sonatinas (Sáu sonatina tăng dần độ khó)
Sáng tác / xuất bản	In lần đầu năm 1797 ở London (nhà Longman & Broderip)
Giọng · nhịp · tốc độ	I. Allegro (một số ấn bản ghi Spiritoso), Đô trưởng · II. Andante, Fa trưởng, 3/4 · III. Vivace, Đô trưởng, 3/8
Hình thức	I: hình thức sonatina (trình bày – phát triển rất ngắn – tái hiện), 38 ô nhịp · II: ba đoạn nhỏ, 26 ô · III: ba đoạn A – B – A và coda
Độ khó	Khoảng ABRSM Grade 3: ABRSM xếp chương 3 (Vivace) ở Grade 3 (đề cương 2023–2024), RCM xếp chương 1 ở Level 3; Henle mức 3
Kỹ năng chính	Gam và hợp âm rải trong bài, phát âm Cổ điển, hình đệm rải (Alberti, chùm ba), giữ nhịp ổn định, rõ ràng với rất ít bàn đạp
Bản nhạc	IMSLP (tìm "6 Sonatinas, Op.36 (Clementi)"); nên dùng một bản Urtext hiện đại, ví dụ của G. Henle Verlag hoặc Wiener Urtext, thay cho các tuyển tập thế kỷ 19 có nhiều chỉ dẫn của người biên tập

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Một sonata thật, ở kích thước nhỏ. Chương I có đủ trình bày, phát triển và tái hiện trong 38 ô nhịp. Hiểu nó, bạn đọc được chương đầu của Mozart và Beethoven.
• Gam và hợp âm rải có ích. Những gì bạn luyện trong Gam và Hợp âm rải xuất hiện ở đây thành nhạc: gam lên xuống, hợp âm Đô trưởng rải, quãng tám gãy.
• Phát âm Cổ điển. Dấu luyến ngắn, nốt staccato, nốt nhắc lại: mọi thứ phải rõ như chữ in.
• Ba chương, ba tính cách. Sôi nổi, hát, rồi nhảy nhót. Học cách đổi tính cách giữa các chương là học biểu diễn.
• Nhịp ổn định. Nhạc Cổ điển không giấu được nhịp chệch. Đây là bài luyện máy đếm nhịp đáng giá nhất ở chặng này.

Bối cảnh

Muzio Clementi sinh ở Roma năm 1752. Năm 1766, khi mới khoảng 14 tuổi, ông được một người Anh, Peter Beckford, đưa về Anh, và sống phần lớn đời mình ở London. Người đương thời khen ngón đàn điêu luyện của ông: năm 1781 ở Vienna, ông và Mozart thi tài trước Hoàng đế Joseph II. Về sau Clementi chuyển sang dạy đàn, xuất bản nhạc và sản xuất đàn piano; học trò của ông có John Field, người khởi xướng thể loại nocturne.

Clementi viết rất nhiều cho việc học: sách Introduction to the Art of Playing on the Piano Forte (1801) và tuyển tập étude Gradus ad Parnassum. Sáu sonatina Op. 36 (1797) được sắp xếp tăng dần độ khó, từ số 1 Đô trưởng đến số 6 Rê trưởng; số 1 là cửa vào.

Sonatina là "sonata nhỏ": ngắn hơn, ít chương hơn, kỹ thuật vừa phải, phần phát triển rất ngắn hoặc không có. Chương I của bài này theo đúng khuôn hình thức sonata nhưng thu gọn: phần trình bày đi từ Đô trưởng sang Sol trưởng (giọng át), phần phát triển chỉ 8 ô, phần tái hiện đưa mọi ý về lại Đô trưởng. Xem thêm thời kỳ Cổ điển.

Nghe trước khi tập

Nghe cả ba chương ít nhất hai lần, mỗi lần một câu hỏi:

1. Hai vùng giọng của chương I. Bạn có nghe ra lúc nhạc "dời nhà" sang Sol trưởng không? Ở phần tái hiện, cùng chất liệu ấy vang lại ở Đô trưởng: nghe khác ra sao?
2. Phát triển. Ở ô 16–23 có một chỗ nhạc tối lại (Đô thứ thoáng qua). Bạn có nhận ra không?
3. Tay trái chương II. Lớp đệm chùm ba có bao giờ to hơn giai điệu không?
4. Tốc độ chương III. Nghệ sĩ chơi nhanh đến đâu mà từng nốt vẫn rõ?

Nếu có thể, nghe thêm một bản trên đàn fortepiano (đàn piano thời Clementi) để so tiếng đàn với đàn hiện đại. Để nghe hình thức sonata ở quy mô lớn hơn, xem hướng dẫn nghe Mozart, Sonata K. 331.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chương I, trình bày (ô 1–15): chủ đề rải hợp âm Đô trưởng rồi dừng ở Sol; nhạc "dời nhà" sang Sol trưởng, có gam đi lên và nốt nhắc lại nhảy quãng tám trên nền Alberti
…	Trình bày nhắc lại (ô 1–15): cùng chất liệu vang lần hai
…	Phát triển (ô 16–23): chủ đề vang ở Sol rồi ở Đô thứ, Mi♭ làm nhạc tối lại; quãng tám gãy ở tay phải; dừng trên hợp âm át Sol
…	Tái hiện (ô 24–38): chủ đề trở lại ở Đô trưởng, một câu nối mới, rồi chất liệu của ô 9–15 nay ở Đô trưởng; nếu người chơi giữ dấu nhắc lại thứ hai, phát triển và tái hiện vang thêm một lần
…	Chương II (Andante), đoạn A (ô 1–8): Fa trưởng, giai điệu hát trên lớp chùm ba của tay trái; láy rền ở ô 3
…	Đoạn B (ô 9–18): sang Đô trưởng, chùm ba chuyển lên tay phải; Mi♭ và Fa♯ làm nhạc tối lại rồi dẫn về Fa
…	Đoạn A' (ô 19–26): giai điệu đầu trở lại, biến đổi nhẹ, kết bằng láy rền
…	Chương III (Vivace), đoạn A: chủ đề 8 ô nhảy nhót ở Đô trưởng, vang hai lần; luyến hai nốt và staccato
…	Đoạn B: Sol trưởng, chuỗi móc kép kiểu gam; hợp âm át bảy dẫn về
…	Đoạn A và coda: chủ đề trở lại; câu kết 8 ô vang hai lần, rồi các hợp âm kết

Cấu trúc

I. Trình bàyô 1–15 · Đô → Sol trưởng

Phát triểnô 16–23 · thoáng Đô thứ

Tái hiệnô 24–38 · về Đô trưởng

II. AndanteFa trưởng · A B A'

III. VivaceĐô trưởng · A B A + coda

Sonatina Op. 36 số 1: ba chương (độ rộng chỉ gần đúng). Chương I: trình bày nhắc lại; phát triển và tái hiện nhắc lại cùng nhau.

Chương / phần	Ô nhịp	Giọng	Nội dung	Điều cần chú ý
I. Trình bày	1–15 (nhắc lại)	Đô trưởng → Sol trưởng	Ô 1–4: chủ đề rải hợp âm Đô trưởng, dừng ở Sol. Ô 5–8: sang Sol trưởng, kết bằng một gam đi lên. Ô 9–15: nốt nhắc lại có nhảy quãng tám, gam, tay trái kiểu Alberti; kết ở Sol trưởng	Giữ nhịp khi chuyển từ nốt đen sang móc đơn
I. Phát triển	16–23	Sol, thoáng Đô thứ	Chủ đề vang ở Sol rồi ở Đô thứ (Mi♭); quãng tám gãy ở tay phải (ô 20–21); dừng trên hợp âm át Sol	Đổi màu khi gặp Mi♭; không chậm lại trước tái hiện
I. Tái hiện	24–38 (nhắc lại cùng phát triển)	Đô trưởng	Chủ đề (ô 24–27), một câu nối mới (ô 28–31), rồi chất liệu của ô 9–15 ở Đô trưởng	So sánh với trình bày: cùng hình nốt, khác giọng
II. A	1–8	Fa trưởng	Giai điệu hát trên lớp đệm chùm ba của tay trái; có láy rền ở ô 3	Tay trái nhẹ và đều; giai điệu legato
II. B	9–18	Đô trưởng, rồi thoáng giọng thứ	Chùm ba ở tay phải; Mi♭ và Fa♯ đưa nhạc tối lại rồi dẫn về Fa	Chỗ hòa âm đổi màu là chỗ nên nghe kỹ nhất
II. A'	19–26	Fa trưởng	Giai điệu đầu trở lại, biến đổi nhẹ, kết bằng láy rền	Kết nhẹ nhàng
III. A	–	Đô trưởng	Chủ đề 8 ô nhảy nhót, vang hai lần	Luyến hai nốt, staccato rõ
III. B	–	Sol trưởng	Chuỗi móc kép kiểu gam; hợp âm át bảy dẫn về	Ngón đều; Fa♯ rồi Fa♮
III. A và coda	–	Đô trưởng	Chủ đề trở lại; câu kết 8 ô vang hai lần; các hợp âm kết	Không chạy nhanh dần ở coda

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Gam trong bài (chương I ô 8, 10, 12, 31, 33; chương III đoạn B)	Ngón cái luồn muộn, nốt không đều, chạy nhanh dần	Tách gam ra tập riêng với đúng số ngón; tập theo nhịp chấm dôi (dài – ngắn rồi ngắn – dài); máy đếm nhịp; bài tập 1
Nốt nhắc lại có nhảy quãng tám (chương I ô 9, 11, 32, 34)	Bàn tay căng, dễ đánh to dần và trễ nhịp	Nhảy sớm, chạm nhẹ; ba nốt nhắc lại nhỏ hơn nốt đầu; có thể đổi ngón trên nốt nhắc lại nếu thầy bạn khuyên
Tay trái kiểu Alberti (cùng các ô đó)	Ngón cái tay trái nặng, nốt trên nổi lên	Tập tay trái riêng ở pp; chơi khối hợp âm trước rồi mới rải; cổ tay xoay nhẹ, không gõ từng ngón
Quãng tám gãy (chương I ô 20–21)	Cổ tay dễ cứng, mỏi	Xoay cổ tay qua lại như vặn nắm cửa; nhỏ và đều; dừng nghỉ nếu thấy căng
Chùm ba tay trái, chương II	Phải đều tuyệt đối trong khi tay phải hát; có chỗ tay phải chơi nhịp chấm dôi trên chùm ba	Bài tập 2; tập tay trái riêng với máy đếm nhịp; ghép thật chậm ở các ô có nhịp chấm dôi
Láy rền chương II (ô 3, 21, 25)	Dễ quá dài, quá to, làm trễ nhịp	Quyết định số nốt (ví dụ 4 nốt láy rồi hai nốt kết) và tập cố định; xem Nốt hoa mỹ
Luyến hai nốt và staccato, chương III	Ở Vivace, hai nốt luyến dễ thành đều nhau, staccato dễ thành dính	Bài tập 3: nốt đầu nặng, nốt sau nhẹ và nhấc tay; staccato nảy từ đầu ngón
Giữ nhịp cả bài	Chỗ dễ chạy nhanh, chỗ khó chậm lại	Tập với máy đếm nhịp ở tốc độ của chỗ khó nhất; ghi tốc độ mỗi ngày vào nhật ký tập

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc.

1. Gam trên nền Alberti

Gam trên nền Alberti (soạn cho trang này)

Tay phải mf, tay trái p. Nốt đầu mỗi nhóm bốn của tay trái là nốt trầm, hơi rõ; ba nốt sau nhẹ như thì thầm. Ngón cái tay phải luồn sớm, ngay khi ngón 3 vừa đánh.

2. Chùm ba tay trái, giai điệu tay phải

Chùm ba tay trái (soạn cho trang này)

Tay trái đều như đồng hồ, không nhấn nốt đầu chùm. Tay phải legato, nốt dài nghe đến hết. Ô 3 đổi hợp âm mỗi phách: nhìn trước, đổi thế tay trong khi tay vẫn mềm.

3. Luyến hai nốt và staccato trong nhịp 3/8

Luyến hai nốt và staccato (soạn cho trang này)

Hai nốt luyến: nốt đầu nặng hơn, nốt sau nhẹ, cổ tay nhấc lên ngay sau nốt thứ hai. Nốt staccato ngắn và nảy. Khi đã quen, tăng dần đến ♪ = 160 và đếm một phách lớn (♩.) mỗi ô.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 6 tuần, khoảng 30–45 phút mỗi ngày. Tốc độ chương I ghi theo nốt đen.

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe; đánh dấu trình bày, phát triển, tái hiện lên bản nhạc. Chương I, trình bày, từng tay; bài tập 1	I: ♩ = 72
2	Chương I hai tay đến hết; tách riêng ô 9–12 và 20–21. Chương II từng tay; bài tập 2	I: ♩ = 84; II: ♩ = 50
3	Chương II hai tay, láy rền. Chương III từng tay; bài tập 3	I: ♩ = 96; II: ♩ = 56; III: ♪ = 120
4	Chương III hai tay. Chương I: sắc thái, phát âm	I: ♩ = 108; III: ♪ = 138
5	Ba chương liền nhau mỗi ngày một lần; thu âm và nghe lại	I: ♩ = 112–120; II: ♩ = 60; III: ♪ = 150
6	Chơi cho người khác nghe; sửa những chỗ chệch nhịp từ bản thu	I: ♩ ≈ 120–132; II: ♩ ≈ 60–72; III: ♩. ≈ 52–60

−80+nhịp mỗi phút (BPM)

Andante — vừa phải, như bước đi

Nhấn phách đầu

Bắt đầuGõ để đo tốc độ

Diễn tấu

Tốc độ và cảm nhịp

Chương I: tuyển tập Sonatina Album của nhà G. Schirmer (1893) ghi Spiritoso và nhịp 2/2, nhiều ấn bản khác ghi Allegro. Dù bản của bạn ghi gì, hãy cảm hai phách lớn mỗi ô, không phải bốn phách nặng như nhau: nhạc sẽ tự đi tới. Chương II là Andante ("đi"), không phải Adagio: cảm một phách mỗi nốt đen, lớp chùm ba trôi chảy. Chương III cảm một phách mỗi ô.

Phát âm

Trong sách dạy đàn năm 1801, Clementi khuyên: khi tác giả không ghi rõ, hãy chơi chủ yếu legato, và dành staccato để làm một số đoạn thêm sinh khí. Đó là điều quan trọng: nhạc Cổ điển không phải là chuỗi nốt tách rời. Gam chơi liền và đều; dấu luyến ngắn kết thúc bằng một cái nhấc tay nhẹ; staccato ngắn nhưng không khô. Xem thêm bảng phát âm theo phong cách trong Tạo tiếng đàn.

Sắc thái

Các ấn bản khác nhau về sắc thái. Nguyên tắc chung: tương phản rõ giữa các câu (f rồi p), gam đi lên thì to dần một chút, câu nhắc lại có thể là tiếng vọng nhỏ hơn. Tay trái luôn nhỏ hơn giai điệu, nhất là hình đệm Alberti.

Bàn đạp

Chương I và III: gần như không dùng. Chương II: có thể chạm nhẹ, đổi theo hòa âm, để lớp chùm ba ấm hơn; nhưng hãy chơi được legato bằng ngón trước khi thêm bàn đạp. Xem Bàn đạp.

Lỗi thường gặp

• Chạy nhanh dần ở các đoạn gam, rồi chậm lại ở chỗ nốt nhắc lại.
• Tay trái Alberti to hơn giai điệu; nốt đầu mỗi nhóm bị gõ.
• Dùng bàn đạp ở chương I làm nhòe các gam.
• Phần phát triển chơi y như trình bày, không nghe ra chỗ nhạc tối lại ở Mi♭.
• Chương II quá chậm và nặng; láy rền quá dài làm gãy nhịp.
• Chương III chạy mất kiểm soát; hai nốt luyến bị đánh đều như nhau.
• Bỏ qua dấu nhắc lại ở chương I khi biểu diễn.

Học tiếp

• Cùng tập Op. 36: số 2 Sol trưởng và số 3 Đô trưởng là bước tiếp tự nhiên; các số 4–6 khó dần.
• Các tác giả sonatina khác: Friedrich Kuhlau (Sonatina Đô trưởng Op. 55 số 1), Anton Diabelli (các sonatina Op. 151 và Op. 168).
• Cùng chặng trên site: Burgmüller: Arabesque, Bach: Prelude nhỏ BWV 939.
• Bước lên sonata thật: Mozart: Sonata Đô trưởng K. 545. Danh sách theo cấp: Tác phẩm theo cấp độ.

• Cùng chặng 3: các bài của chặng 3.
• Chặng 4: các bài của chặng 4.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Ở phần phát triển của chương I (ô 16–23), điều gì làm nhạc tối lại?

   • Chủ đề vang ở Đô thứ, với nốt Mi♭
   • Tay trái chuyển sang chùm ba
   • Nhịp đổi sang 3/8

2. Sonatina khác sonata ở điểm nào?

   • Sonatina luôn chỉ có một chương
   • Ngắn hơn, ít chương hơn, kỹ thuật vừa phải, phần phát triển rất ngắn hoặc không có
   • Sonatina không bao giờ dùng hình thức sonata

3. Chương I và chương III của bài này dùng bàn đạp thế nào?

   • Đổi bàn đạp mỗi ô
   • Giữ bàn đạp suốt các đoạn gam cho liền
   • Gần như không dùng

4. Nên tập các đoạn gam trong bài thế nào?

   • Tách ra tập riêng với đúng số ngón, theo nhịp chấm dôi (dài – ngắn rồi ngắn – dài), với máy đếm nhịp
   • Chơi thật nhanh nhiều lần cho quen tay
   • Chỉ tập gam sau khi đã ghép xong hai tay cả bài

Nguồn

• IMSLP, trang "6 Piano Sonatinas, Op.36 (Clementi, Muzio)": thông tin lần in đầu (London: Longman & Broderip, 1797).
• Dizionario Biografico degli Italiani, mục "Clementi, Muzio" (treccani.it).
• G. Henle Verlag, HN 848 Six Piano Sonatinas op. 36: lời nói đầu (henle.de).
• Muzio Clementi, Introduction to the Art of Playing on the Piano Forte, London, 1801; câu về legato đọc ở một lần in khoảng thập niên 1810 (Internet Archive).
• Sonatina Album, G. Schirmer, 1893: bản dàn trang công cộng tại Mutopia Project (số ô nhịp trên trang này theo bản đó).
• Bản nhạc: IMSLP. Xem thêm tài liệu tham khảo.