Piano

Vị trí năm ngón và những bài hai tay đầu tiên

Những tuần đầu chơi piano có thể diễn ra trọn trong thế tay năm ngón: mỗi ngón đặt sẵn trên một phím, nên bạn không phải lo "ngón nào", và dồn được sự chú ý vào đọc nhạc, giữ nhịp, nghe tiếng đàn, và việc khó nhất: cho hai tay chơi cùng lúc.

Thế tay năm ngón là gì

Năm ngón đặt trên năm phím liền nhau, ứng với năm bậc đầu của một gam. Ngón nào chưa chơi vẫn nằm nhẹ trên phím của nó, sẵn sàng.

Thế tay	Tay phải	Tay trái	Ghi chú
Thế Đô	Ngón 1 trên Đô4 … ngón 5 trên Sol4	Ngón 5 trên Đô3 … ngón 1 trên Sol3	Thế đầu tiên của trang này
Thế Đô giữa	Ngón 1 trên Đô4 … ngón 5 trên Sol4	Ngón 5 trên Fa3 … ngón 1 trên Đô4	Hai ngón cái chung phím Đô giữa; giai điệu thường chuyền qua lại giữa hai tay
Thế Sol	Ngón 1 trên Sol4 … ngón 5 trên Rê5	Ngón 5 trên Sol2 … ngón 1 trên Rê3
Thế Fa	Ngón 1 trên Fa4 … ngón 5 trên Đô5	Ngón 5 trên Fa2 … ngón 1 trên Đô3	Phím đen đầu tiên: Si♭ (ngón 4 tay phải, ngón 2 tay trái)

Thế Đô của hai tay trên bàn phím (bấm nút nghe để nghe mười nốt):

số ngón tay phải số ngón tay trái

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Thế Đô giữa: hai ngón cái chung phím Đô4.

số ngón tay phải số ngón tay trái

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Thế Sol:

số ngón tay phải số ngón tay trái

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Thế Fa: phím đen Si♭ dưới ngón 4 tay phải và ngón 2 tay trái.

số ngón tay phải số ngón tay trái

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Năm ngón trưởng và thứ ở mười hai giọng

Năm nốt trưởng luôn theo mẫu cung – cung – nửa cung – cung. Muốn đổi sang thứ, chỉ cần hạ bậc 3 xuống nửa cung, tức ngón 3 của cả hai tay dịch xuống một phím. Bảng dưới xếp mười hai giọng theo màu phím của bậc 1, 3 và 5 (cũng là ba nốt của hợp âm chủ), để tay nhớ hình dạng.

Nhóm	Giọng	Năm nốt (bậc 1–5)	Phím đen (ngón tay phải)	Thế thứ: bậc 3 thành
1. trắng – trắng – trắng	Đô	Đô Rê Mi Fa Sol	–	Mi♭
	Sol	Sol La Si Đô Rê	–	Si♭
	Fa	Fa Sol La Si♭ Đô	Si♭ (4)	La♭
2. trắng – đen – trắng	Rê	Rê Mi Fa♯ Sol La	Fa♯ (3)	Fa
	La	La Si Đô♯ Rê Mi	Đô♯ (3)	Đô
	Mi	Mi Fa♯ Sol♯ La Si	Fa♯ (2), Sol♯ (3)	Sol
3. đen – trắng – đen	Rê♭	Rê♭ Mi♭ Fa Sol♭ La♭	Rê♭ (1), Mi♭ (2), Sol♭ (4), La♭ (5)	Fa♭, tức phím Mi
	La♭	La♭ Si♭ Đô Rê♭ Mi♭	La♭ (1), Si♭ (2), Rê♭ (4), Mi♭ (5)	Đô♭, tức phím Si
	Mi♭	Mi♭ Fa Sol La♭ Si♭	Mi♭ (1), La♭ (4), Si♭ (5)	Sol♭
4. riêng lẻ	Fa♯ (= Sol♭)	Fa♯ Sol♯ La♯ Si Đô♯	Fa♯ (1), Sol♯ (2), La♯ (3), Đô♯ (5)	La
	Si♭	Si♭ Đô Rê Mi♭ Fa	Si♭ (1), Mi♭ (4)	Rê♭
	Si	Si Đô♯ Rê♯ Mi Fa♯	Đô♯ (2), Rê♯ (3), Fa♯ (5)	Rê

Năm ngón tay phải của mười hai giọng trên phím, theo bốn nhóm của bảng. Nhãn "thứ" đánh dấu phím của bậc 3 ở thế thứ: ngón 3 dịch xuống phím ấy.

Nhóm 1, trắng – trắng – trắng: Đô, Sol, Fa.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nhóm 2, trắng – đen – trắng: Rê, La, Mi.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nhóm 3, đen – trắng – đen: Rê♭, La♭, Mi♭.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nhóm 4, riêng lẻ: Fa♯, Si♭, Si.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

số ngón tay phải

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Rê♭ thứ cần tám dấu giáng nên không có hóa biểu, còn La♭ thứ cần bảy. Trên bản nhạc, có thể viết hai giọng này thành Đô♯ thứ (bốn dấu thăng) và Sol♯ thứ (năm dấu thăng): cùng phím đàn, ít dấu hóa hơn.

Khi thế tay có phím đen, hãy đẩy cả bàn tay vào sâu hơn một chút về phía thân đàn để các ngón chạm phím đen thoải mái, thay vì bẻ cổ tay hay duỗi thẳng ngón.

Bài tập hai tay

Mỗi bài: tay phải riêng, tay trái riêng, rồi hai tay thật chậm. Đếm to, hoặc bật máy đếm nhịp ở ♩ = 60–80. Chỉ tăng tốc khi chơi đúng ba lần liên tiếp mà không phải dừng.

1. Song song

Hai tay cùng đi lên, cùng đi xuống, cách nhau một quãng tám. Để ý: khi tay phải dùng ngón 1 thì tay trái dùng ngón 5.

Chuyển động song song (thế Đô)

2. Ngược chiều

Tay phải bắt đầu ở Đô4, tay trái ở Sol3, cả hai bằng ngón 1. Hai tay tỏa ra rồi gom lại, lúc nào cũng cùng số ngón.

Chuyển động ngược chiều: cùng số ngón

3. Một tay giữ, một tay đi

Bốn ô đầu, tay phải hát giai điệu và tay trái giữ nốt dài; bốn ô sau đổi vai. Giữ nốt dài đủ phách: người mới thường nhấc tay trái quá sớm khi tay phải đang bận.

Một tay giữ, một tay đi

4. Legato một tay, staccato tay kia

Tay legato nghe như hát, các nốt nối liền; tay staccato nhẹ và ngắn như hạt mưa. Bốn ô sau đổi vai. Hai kiểu chạm phím độc lập là bước đầu của phối hợp hai tay.

Legato và staccato

5. Bài nhạc ngắn trong thế Đô

Một giai điệu tám ô nhịp (soạn cho trang này), tay trái chỉ đổi giữa hai nốt: Đô (ngón 5) cho hợp âm chủ và Sol (ngón 1) cho hợp âm át. Hãy để tay phải hát to hơn tay trái một chút.

Bài ca buổi sáng (soạn cho trang này)

6. Chuyển giọng: cùng bài ở thế Sol và thế Fa

Đây là cùng một bài, cùng số ngón, chỉ khác điểm xuất phát. Ở thế Fa, ngón 4 tay phải gặp phím đen Si♭.

Bài ca buổi sáng, Sol trưởng

Bài ca buổi sáng, Fa trưởng

Khi đã quen, hãy tự chuyển bài này sang Rê trưởng và La trưởng (ngón 3 tay phải trên phím đen) mà không viết ra giấy: nhìn bản Đô trưởng, nghĩ bằng số ngón và bậc, không nghĩ bằng tên nốt.

7. Trưởng rồi thứ

Năm ngón trưởng, rồi hạ bậc 3 thành thứ. Chỉ ngón 3 di chuyển. Nghe sự đổi màu: trưởng sáng, thứ tối. Làm tiếp với Sol, Fa, La, Mi… theo bảng ở trên.

Đô trưởng, Đô thứ, Rê trưởng, Rê thứ

Rời khỏi thế năm ngón

Nhạc thật thường không nằm yên trong năm phím. Dưới đây là năm cách để tay đi ra khỏi thế:

Mở rộng: một ngón duỗi ra với tới phím ngoài thế tay trong khi các ngón khác giữ chỗ, ví dụ ngón 4 đặt trên Sol để ngón 5 với lên La.
Thu hẹp: hai ngón chơi hai phím gần nhau hơn bình thường, ví dụ ngón 1 và 3 trên hai phím liền nhau.
Đổi thế: cả bàn tay nhấc sang thế mới, thường trong lúc có dấu lặng hoặc nốt dài. Nhìn trước, di chuyển bằng cả cánh tay, và đặt tay xuống thế mới trước khi phải chơi.
Luồn ngón cái và vắt ngón: ngón cái đi dưới bàn tay (hoặc ngón 3, 4 vắt qua ngón cái) để tay đi tiếp mà không ngắt tiếng. Đây là nền tảng của gam và hợp âm rải.
Thay ngón trên một phím: giữ phím rồi đổi ngón (ví dụ ngón 3 thay ngón 1) để chuẩn bị thế mới mà vẫn liền tiếng.

Mở rộng và đổi thế

Năm phút mỗi ngày

Phút	Việc	Gợi ý
1	Thả rơi cánh tay, kiểm tra tư thế	Xem Tư thế, thế tay
1	Năm ngón trưởng rồi thứ ở giọng của tuần, từng tay rồi hai tay	Đi theo nhóm: Đô, Sol, Fa; rồi Rê, La, Mi…
1	Song song rồi ngược chiều	♩ = 60–80, đều như máy đếm nhịp
1	Một tay legato, một tay staccato, rồi đổi vai	Hai kiểu tiếng phải khác nhau rõ
1	"Bài ca buổi sáng" ở giọng của tuần	Đọc bản Đô trưởng, chơi ở giọng khác

Kiểm tra nhanh 5 câu

Ở thế Đô, tay trái đặt ngón 5 trên nốt nào?
- Đô3 (C3)
- Sol3 (G3)
- Đô4 (C4)
Tay phải bắt đầu ở Đô4, tay trái ở Sol3, hai tay đi ngược chiều. Hai tay dùng ngón nào cùng lúc?
- Cùng số ngón: 1 với 1, 2 với 2…
- Ngón 1 tay phải với ngón 5 tay trái
- Tùy ý
Đổi năm ngón trưởng thành thứ bằng cách nào?
- Hạ bậc 3 xuống nửa cung
- Hạ bậc 5 xuống nửa cung
- Nâng bậc 4 lên nửa cung
Năm ngón Rê trưởng có phím đen nào?
- Fa♯
- Si♭
- Không có
Khi phải đổi thế tay, nên làm gì?
- Nhìn trước vị trí mới và di chuyển cả cánh tay trong lúc có nốt dài hoặc dấu lặng
- Với ngón tay thật xa mà không di chuyển cổ tay
- Dừng nhịp lại cho đến khi tìm được phím

Nguồn

Nancy Faber, Randall Faber, Adult Piano Adventures: All-in-One Piano Course, Book 1, Faber Piano Adventures.
Willard A. Palmer, Morton Manus, Amanda Vick Lethco, Alfred's Basic Adult Piano Course, Level 1, Alfred Music.
Béla Bartók, Mikrokosmos, quyển 1: có những bài giai điệu hai tay chơi đồng âm (unison).
Xem thêm tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT