Symphonic poem (thơ giao hưởng)

Symphonic poem (tiếng Đức: sinfonische Dichtung; Richard Strauss ưa gọi là Tondichtung, "thơ bằng âm thanh") là nhạc kể chuyện một chương cho dàn nhạc. Franz Liszt đặt ra tên gọi này và viết 13 tác phẩm như vậy. Khác với giao hưởng "thuần túy", symphonic poem chỉ có một chương và bám theo một cốt truyện, bức tranh hay ý niệm có sẵn.

Ý tưởng cốt lõi: âm nhạc minh họa

Người nghe thường được cho một chương trình (program) — vài dòng tóm tắt câu chuyện — rồi âm nhạc "diễn" lại bằng chủ đề và màu sắc dàn nhạc:

• Một nhân vật có thể có chủ đề riêng: Till Eulenspiegel có hai chủ đề, một cho kèn horn và một cho clarinet.
• Chủ đề có thể biến hình qua các đoạn, như trong Les Préludes của Liszt.
• Hình thức tự do, chỉ gần với hình thức sonata của chương đầu giao hưởng.

Đi qua một tác phẩm: Smetana, Moldau

Moldau (sông Vltava) là chương thứ hai trong chùm 6 symphonic poem Má vlast ("Tổ quốc tôi") của Smetana — một chuyến xuôi dòng sông, từ hai con suối đầu nguồn đến khi sông chảy qua Prague:

Đoạn	Sự kiện	Nghe gì
1	Hai con suối nhỏ (sáo) hợp thành sông	Hai dòng nhạc mỏng hòa vào nhau
2	Sông lớn dần	Giai điệu Moldau nổi tiếng cất lên (dây)
3	Thợ săn trong rừng	Tiếng kèn horn
4	Đám cưới nông dân	Điệu nhảy vui (polka)
5	Tiên nữ dưới trăng	Sáo và clarinet đan những hình nốt gợn sóng; violin dùng bộ giảm âm chơi giai điệu cao, có đàn hạc
6	Thác ghềnh St. John	Dàn nhạc ào ạt, dữ dội nhất
7	Qua Prague, đổ ra sông Elbe	Giai điệu Moldau trở lại, hùng tráng rồi xa dần

1. Hai con suốisáo; hợp thành sông

2. Sông lớn dầngiai điệu Moldau (dây)

3. Thợ sănkèn horn

4. Đám cưới nông dânpolka

5. Tiên nữ dưới trăngsáo, clarinet; violin, đàn hạc

6. Thác ghềnh St. Johndữ dội nhất

7. Qua Praguegiai điệu Moldau trở lại

Moldau: bảy đoạn theo dòng sông, từ hai con suối đầu nguồn đến Prague. Hai ô xanh dương là chỗ giai điệu Moldau: cất lên ở đoạn 2, trở lại ở đoạn 7.

Nghe một mạch và đánh dấu: mỗi lần cảnh đổi, âm nhạc đổi thế nào? Đây là bài tập nghe âm nhạc miêu tả tuyệt vời.

Các tác phẩm nên biết

Tác phẩm	Câu chuyện
Liszt, Les Préludes	Được ưa chuộng nhất trong các symphonic poem của Liszt; câu hỏi "đời là gì?"
Smetana, Moldau	Dòng sông Vltava (nghe ở trên)
R. Strauss, Don Juan	Gã Don Juan đa tình, kết thúc bi thảm
R. Strauss, Till Eulenspiegel	Chàng láu cá Till và những trò tinh nghịch
Debussy, La mer (Biển cả)	Ba "phác thảo giao hưởng" về biển
Sibelius, Finlandia	Lòng yêu nước Phần Lan

Phân biệt nhanh

• Overture hòa nhạc vs symphonic poem: 1812 của Tchaikovsky gọi là overture, Moldau gọi là symphonic poem; cả hai là một chương cho dàn nhạc và có nội dung kể chuyện. Symphonic poem phát triển từ concert overture, và một số concert overture gần với symphonic poem.
• Nhạc chương trình (program music) là khái niệm rộng hơn: nhạc dựa trên nội dung ngoài âm nhạc, như symphonic poem.

Nghe để luyện

Tác phẩm	Điều cần tìm	Hướng dẫn
Smetana, Moldau	7 cảnh sông nước (bảng trên)
Liszt, Les Préludes	Một chủ đề biến hình qua các đoạn
R. Strauss, Till Eulenspiegel	Hai chủ đề của Till (láu cá)

Nguồn

• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: symphonic poem (một chương, theo chương trình; Liszt đặt tên và viết 13 tác phẩm; Strauss ưa chữ Tondichtung; Smetana viết theo thể loại này), concert overture.
• Britannica, Symphonic poem: Liszt đặt ra thể loại; hình thức tự do, gần hình thức sonata; biến hình chủ đề; phát triển từ concert overture.
• Les Préludes: Boston Symphony Orchestra, Liszt, Les Préludes (diễn lần đầu ở Weimar ngày 23/2/1854; "the most popular of Liszt's symphonic poems"; lời tựa hỏi đời người có phải chỉ là chuỗi khúc dạo đầu).
• Moldau: LA Phil, The Moldau (chương trình của Smetana, một trong sáu symphonic poem Má vlast), Lansdowne Symphony Orchestra, Moldau và Classic Note, Smetana, Vltava (nhạc cụ từng đoạn); Lakeview Orchestra, Smetana, Vltava (bản lưu) và Understanding Music (BMCC, CUNY), hướng dẫn nghe Moldau (đoạn ánh trăng: sáo và clarinet, violin dùng bộ giảm âm, đàn hạc).
• Các tác phẩm khác: Britannica, Don Juan (theo Lenau, kết thúc nhạt dần theo cuối đời nhân vật); Rhode Island Philharmonic, Till Eulenspiegel (hai chủ đề của Till); LA Phil, La mer (trois esquisses symphoniques); Boston Symphony Orchestra, Sibelius, Finlandia (viết trong bối cảnh phản kháng sự kiểm duyệt của Nga ở Phần Lan).
• Xem tài liệu tham khảo.