Bàn đạp

Bàn đạp nối những gì ngón tay không nối được, làm tiếng đàn vang và đổi màu; dùng sai, nó cũng làm nhòe mọi thứ nhanh nhất. Trang này đi qua ba bàn đạp, cách đọc ký hiệu, cách đặt chân, kỹ thuật bàn đạp nối và các kiểu đạp khác, rồi cách dùng bàn đạp theo phong cách, từ Bach đến Debussy.

Ba bàn đạp

Vị trí	Tên	Trên đàn cánh (đàn đại)	Trên đàn đứng
Phải	Bàn đạp vang (damper, sustain)	Nhấc mọi bộ giảm âm khỏi dây	Như đàn cánh
Trái	Una corda (soft pedal)	Dịch cả bàn phím và bộ máy sang bên, để búa gõ ít dây hơn ở mỗi nốt. Tiếng nhỏ hơn và đổi màu	Đưa cả hàng búa lại gần dây; búa đi quãng ngắn hơn nên tiếng nhỏ hơn
Giữa	Bàn đạp giữ âm (sostenuto)	Chỉ giữ nhấc những bộ giảm âm đang được nhấc vào lúc nhấn bàn đạp, tức của những phím đang giữ	Một số đàn đứng có sostenuto thật. Nếu bàn đạp giữa của đàn bạn không phải sostenuto, xem sách hướng dẫn của đàn để biết nó làm gì

Ba bàn đạp của đàn cánh, nhìn từ trước. Tác dụng của từng bàn đạp ở bảng trên.

Una corda nghĩa là "một dây". Hai cây đàn còn lại của Cristofori (1722 và 1726) có bàn phím trượt được sang bên, để búa chỉ gõ một trong hai dây của mỗi nốt. Lịch sử của bàn đạp, từ cần gạt bằng đầu gối đến sostenuto, ở trang lịch sử cây đàn.

Piano điện. Có bàn đạp chỉ là công tắc bật – tắt, và có bàn đạp dùng được nửa bàn đạp (half-damper). Nếu bạn định học đến trình độ trung cấp, bàn đạp dùng được nửa bàn đạp là khoản đáng đầu tư (xem chọn đàn).

Bàn đạp vang hoạt động thế nào

• Mỗi nốt có một bộ giảm âm bọc nỉ nằm sẵn trên dây. Bấm phím, bộ giảm âm của nốt đó nhấc lên; nhả phím, nó rơi xuống chặn dây và tiếng tắt.
• Bàn đạp vang nhấc tất cả bộ giảm âm cùng lúc. Nốt vẫn ngân sau khi nhả phím, và mọi dây khác cũng được tự do rung theo những nốt đang chơi: đó là cộng hưởng giao cảm. Vì vậy một nốt có bàn đạp nghe khác hẳn cùng nốt ấy giữ bằng ngón, dù dài như nhau.
• Các nốt ở âm vực cao nhất (cỡ hai quãng tám trên cùng, tùy đàn) không có bộ giảm âm.
• Bàn đạp không phải công tắc: có thể đạp nông hay sâu (như nửa bàn đạp, khi bộ giảm âm chỉ chạm nhẹ dây) và nhả nhanh hay chậm. Hãy tập cho chân quen những chuyển động nhỏ quanh điểm bộ giảm âm vừa rời dây.

Không bấm gìMọi bộ giảm âm nằm trên dây.

Bấm một phímChỉ bộ giảm âm của nốt đó nhấc lên. Nhả phím thì nó rơi xuống, tiếng tắt.

Nhấn bàn đạp vangTất cả bộ giảm âm cùng nhấc: mọi dây tự do rung theo (cộng hưởng giao cảm).

Độ sâu bàn đạpNửa bàn đạp: bộ giảm âm chỉ chạm nhẹ dây. Điểm bắt: bộ giảm âm vừa rời dây; phần lớn công việc của chân diễn ra quanh điểm này.

Bàn đạp vang làm gì với bộ giảm âm: vẽ giản lược năm dây nhìn từ phía trước, bộ giảm âm màu xanh, phím được bấm màu vàng.

Nghe cộng hưởng giao cảm

Bấm câm (không cho kêu) hợp âm Đô4–Mi4–Sol4 và giữ phím. Tay kia đánh mạnh rồi nhả ngay nốt Đô2. Bạn sẽ nghe hợp âm vang khẽ lên: các dây không bị chặn rung theo bồi âm của nốt Đô trầm. Bàn đạp vang làm điều đó với mọi dây cùng lúc. Về bồi âm, xem âm học.

Ký hiệu

Ký hiệu	Nghĩa
Ped. … ✱ (dấu sao)	Nhấn bàn đạp vang ở Ped., nhả ở dấu sao. Trong các bài trên site này, một chữ Ped. mới mà không có dấu sao trước đó nghĩa là đổi bàn đạp: nhả rồi nhấn lại
Đường kẻ dưới khuông, có vạch dọc ở hai đầu	Nhấn ở đầu đường kẻ, giữ đến vạch dọc ở cuối thì nhả; chỗ gãy nhọn (∧) trên đường kẻ là nhả rồi nhấn lại ngay (đổi bàn đạp); vài ấn bản dùng nó cho nửa bàn đạp (chỉ nhả một phần)
Ped. simile	Tiếp tục đạp như các ô trước
una corda (u.c.)	Nhấn bàn đạp trái
tre corde (t.c.), tutte le corde	Nhả bàn đạp trái
laissez vibrer (l.v.)	Để tiếng tự tan, không chặn
senza sordino (thời Beethoven)	"Không có bộ giảm âm": giữ bàn đạp vang

Hai cách ghi cùng một cách đạp trong hai ô nhịp, như bảng: nhấn ở đầu ô 1, nhả rồi nhấn lại ngay (đổi bàn đạp) ở đầu ô 2, nhả ở cuối ô 2. Kiểu chữ: một chữ Ped. mới không có dấu sao trước đó là đổi bàn đạp, như trong các bài trên site này. Kiểu đường kẻ: chỗ gãy nhọn (∧) là đổi bàn đạp (vài ấn bản dùng nó cho nửa bàn đạp, như bảng ghi).

Chữ senza sordino của Beethoven là chỉ dẫn về bộ giảm âm (bàn đạp vang), không phải bàn đạp trái. Các ký hiệu biểu diễn khác ở bài ký hiệu biểu diễn.

Đặt chân

• Gót chân phải đặt trên sàn, ngay trước bàn đạp, làm điểm tựa; mũi bàn chân (phần đệm ngay dưới các ngón chân) đặt lên bàn đạp. Không đạp bằng đầu ngón chân, cũng không bằng giữa lòng bàn chân.
• Chuyển động từ cổ chân; đùi và đầu gối yên. Tư thế ngồi và khoảng cách ghế ở trang tư thế.
• Chân luôn chạm bàn đạp. Nhấc chân lên rồi đạp xuống gây tiếng "cộp" của bàn đạp và tiếng bộ giảm âm đập vào dây.
• Tìm điểm bắt. Bấm lặp một nốt staccato trong khi nhấn bàn đạp thật chậm. Tới một độ sâu, nốt bắt đầu ngân sau khi nhả phím: đó là điểm bộ giảm âm rời dây. Phần lớn công việc của chân diễn ra quanh điểm này, không phải từ đỉnh xuống đáy.
• Chân trái đặt phẳng trên sàn, hoặc sẵn trước bàn đạp una corda nhưng không tì lên.
• Giày đế mỏng, không trơn giúp cảm nhận bàn đạp; tránh giày cao gót và dép.

Bàn đạp nối

Nếu nhấn bàn đạp cùng lúc với phím, giữa hai hợp âm sẽ có một khe hở (nhả bàn đạp quá sớm) hoặc một vệt nhòe (nhả quá muộn). Kỹ thuật chuẩn để nối hai hòa âm sạch là bàn đạp nối (còn gọi là bàn đạp trễ; legato pedal, syncopated pedal): chân đi lệch nhịp với tay.

1. Chơi hợp âm đầu, rồi nhấn bàn đạp, khi ngón đang giữ phím.
2. Chơi hợp âm mới và giữ phím.
3. Đúng lúc hợp âm mới vang lên, nhả bàn đạp lên đủ để bộ giảm âm chặn dây: hợp âm cũ tắt, hợp âm mới vẫn kêu vì ngón đang giữ phím.
4. Nhấn bàn đạp xuống lại ngay sau đó, khi ngón vẫn còn giữ phím. Hợp âm mới giờ đã được bàn đạp "bắt".
5. Lặp lại: tay xuống thì chân lên, rồi chân xuống.

Bàn đạp nối: chân nhả đúng lúc hợp âm mới vang (tay xuống, chân lên), rồi nhấn lại ngay sau đó. Nhờ vậy hai hợp âm nối liền mà không lẫn vào nhau.

Lúc đầu, làm chậm và rõ: nhả ở phách, nhấn lại ở nửa sau phách. Khi tai đã quen, rút ngắn khoảng nhả xuống mức vừa đủ để tiếng cũ tắt hẳn; mỗi cây đàn cần một khoảng hơi khác. Bài khởi động kinh điển: chơi Đô–Rê–Mi–Fa–Sol thật chậm chỉ bằng ngón 3, đổi bàn đạp ở mỗi nốt. Không có bàn đạp, các nốt hở vì ngón phải nhấc lên; bàn đạp nối đúng làm chúng liền mà không chồng lên nhau.

Bài 1: chuỗi hợp âm

Bài tập soạn cho trang này. Nốt trầm được viết thành hai nốt nối bằng dấu nối chỉ để đặt ký hiệu đúng chỗ; bạn chỉ bấm một lần. Dấu ✱ trùng với hợp âm mới, Ped. ngay sau đó. Tay phải: 1-3-5 cho Đô–Mi–Sol và Đô–Fa–La, 1-2-5 cho Đô–Mi–La và Si–Rê–Sol, 1-4-5 cho Si–Fa–Sol (xem hợp âm ở các thể đảo). Ở hợp âm cuối, nhả bàn đạp cùng lúc nhấc tay.

Bàn đạp nối trên chuỗi hợp âm

Kiểm tra bằng tai: giữa hai hợp âm không có khoảng lặng nào, và hợp âm mới không mang theo dư âm của hợp âm cũ. Nếu nghe nhòe, bạn nhả chưa đủ sâu hoặc nhấn lại quá sớm; nếu nghe hở, bạn nhả trước khi phím chạm đáy.

Bài 2: giai điệu, đổi bàn đạp theo hòa âm

Bài tập soạn cho trang này. Tay trái chơi kiểu valse (nốt trầm bằng ngón 5, rồi hai hợp âm nhẹ), bàn đạp đổi ngay sau mỗi nốt trầm, nên nốt trầm ngân suốt ô nhịp dù tay đã rời đi.

Giai điệu với bàn đạp đổi theo hòa âm

Ô 6 là chỗ cần nghe: giai điệu Fa–Mi–Rê đi bậc liền trên cùng một hợp âm, nên dưới bàn đạp, Mi và Rê chồng lên nhau. Nếu nghe nhòe, đổi hẳn bàn đạp ở phách 3 sẽ làm mất nốt trầm Rê. Thử cách khác: đạp nông hơn ngay từ đầu ô, hoặc nhả một nửa rồi nhấn lại thật nhanh ở phách 3 (nửa bàn đạp, xem dưới), rồi nghe xem nốt trầm Rê còn ngân không.

Các kiểu đạp khác

Kiểu	Cách làm	Dùng khi
Đạp cùng lúc (đạp theo nhịp, direct hay rhythmic pedal)	Nhấn bàn đạp cùng lúc với phím, nhả trước nốt sau	Hợp âm ngắn cần vang; nhấn phách mạnh trong valse, mazurka
Đạp trước	Nhấn bàn đạp trước khi chơi	Mở đầu một bài hay sau dấu lặng, để nốt đầu có cộng hưởng ngay
Nửa bàn đạp	Hoặc chỉ nhấn nông, bộ giảm âm chạm nhẹ dây; hoặc khi đổi, chỉ nhả một nửa rồi nhấn lại	Làm mờ vừa phải; thử giữ nốt trầm qua những thay đổi ở âm vực cao, nghe xem nốt trầm còn ngân không
Rung bàn đạp (flutter pedal)	Nhả và nhấn rất nhanh, nông, liên tục	Bớt dần độ vang mà không cắt hẳn; đoạn chạy nhanh có bàn đạp
Bàn đạp giữ âm	Bấm nốt (thường là nốt trầm), nhấn bàn đạp giữa trong khi giữ phím, rồi nhả phím	Giữ một nốt trầm dài trong khi phía trên chơi staccato hoặc đổi bàn đạp vang
Una corda	Nhấn bàn đạp trái, có thể giữ suốt một đoạn	Màu tiếng mềm, xa; không thay cho kỹ thuật chơi nhỏ bằng ngón

Khi nào đổi bàn đạp

• Khi hòa âm đổi. Đây là quy tắc gốc, thường trùng với nốt trầm mới. Đổi theo hòa âm, không theo vạch nhịp: có ô nhịp chứa hai hòa âm, có hòa âm kéo dài nhiều ô.
• Khi giai điệu đi bậc liền trong cùng một hòa âm, các nốt chồng lên nhau và nhòe, nhất là khi chơi chậm. Không quy tắc nào thay được tai: nghe, rồi chọn đổi thêm, đạp nông hay nửa bàn đạp.
• Ở âm vực trầm, nghe kỹ xem có đục không; nếu có, đổi thường hơn hoặc đạp nông.
• Ở dấu lặng và cuối câu, nhả bàn đạp cùng lúc nhấc tay; nếu không, dấu lặng không còn là lặng và câu nhạc không "thở".
• Theo đàn và phòng. Đàn ngân dài, phòng vang: dùng ít hơn. Phòng khô, đàn nhỏ: có thể dùng nhiều hơn. Mỗi cây đàn mới cần được "đạp thử" lại.

Bàn đạp theo phong cách

Bach

Phần lớn nhạc phím của Bach viết cho harpsichord, clavichord và organ, những cây đàn không có bàn đạp vang (bàn đạp của organ là bàn phím cho chân, không dùng để giữ tiếng). Trên piano:

• Legato bằng ngón trước hết: đổi ngón trên phím, luồn ngón, vắt ngón (xem tạo tiếng đàn). Mỗi bè phải nghe rõ đường đi của mình.
• Nếu dùng bàn đạp, dùng ít, ngắn và nông: làm ấm một hợp âm, nối một bước nhảy mà ngón không nối được, giữ nốt trầm ở chỗ kết. Đừng để nó làm nhòe hai bè đang đi bậc liền.
• Với những bản viết bằng hợp âm rải như Prelude Đô trưởng BWV 846, bạn có thể đổi bàn đạp mỗi ô nhịp theo hòa âm, hoặc chỉ giữ nốt bằng ngón đúng như bản nhạc ghi; bài học Prelude bàn hai cách này.

Mozart

Đàn fortepiano của Stein, mà Mozart rất khen năm 1777, nhấc bộ giảm âm bằng cần gạt bằng đầu gối; trong thư, Mozart viết rằng cơ cấu điều khiển bằng đầu gối của đàn này tốt hơn ở các đàn khác. Mozart ít ghi bàn đạp vào bản nhạc (chương 1 Sonata K. 545, chẳng hạn, không có ký hiệu bàn đạp nào), nhưng điều đó không có nghĩa là ông không dùng. Trên piano hiện đại:

• Bàn đạp ngắn và nông, như một chút ánh sáng: làm ấm nốt dài của một giai điệu hát, giữ nốt trầm của bass Alberti qua vài phách, nối hai hợp âm.
• Không để bàn đạp xóa staccato, dấu luyến hai nốt và các chỗ ngắt: đó là "lời nói" của nhạc Mozart.
• Nhả bàn đạp ở mọi dấu lặng. Thử áp dụng ở Sonata K. 545.

Beethoven

Theo Concise Oxford Dictionary of Music, Beethoven là người đầu tiên tận dụng trọn vẹn bàn đạp vang. Một ví dụ nổi tiếng là chương 1 Sonata Ánh trăng (Op. 27 số 2): đầu chương, ông ghi senza sordino, "không có bộ giảm âm". Thời đó sordini là bộ giảm âm, nên chỉ dẫn này nghĩa là giữ bộ giảm âm nhấc lên, tức giữ bàn đạp vang, suốt chương.

Trên đàn thời Beethoven, tiếng ngân ngắn hơn đàn hiện đại, nên giữ bàn đạp suốt chỉ tạo một lớp sương mỏng; trên đàn hiện đại, giữ nguyên bàn đạp qua các lần đổi hòa âm sẽ thành một khối âm thanh hỗn độn. Nguyên văn chỉ dẫn, ba cách đọc thường gặp và cách tập bàn đạp cho chương này nằm ở bài học Sonata Ánh trăng, chương 1.

Chopin

• Bắt đầu từ ký hiệu bàn đạp của chính Chopin, trong một bản Urtext. Trong Wydanie Narodowe (bản Ekier), chỉ dẫn do người biên tập thêm vào được đặt trong ngoặc vuông; phương án khác cũng có nguồn gốc từ tác giả thì đặt trong ngoặc tròn.
• Nhiều chỗ Chopin giữ bàn đạp dài hơn bạn nghĩ. Ở bốn ô cuối Nocturne Op. 27 số 2 (Rê♭ trưởng), ông ghi một lần đạp duy nhất; phần bình giải của Wydanie Narodowe khuyên giữ đúng như vậy, vì hiệu quả vẫn rất đẹp trên đàn hiện đại.
• Legato hòa âm: bàn đạp của Chopin thường đi cùng việc ngón giữ các nốt của hòa âm trong lúc chân đổi bàn đạp, nên âm thanh không bị hở.
• Trên đàn hiện đại, ở âm vực trầm hoặc khi giai điệu đi bậc liền, có thể phải đổi thêm, đạp nông hay rung bàn đạp. Điều chỉnh để giữ ý định của ông (nốt trầm ngân, hòa âm hòa quyện), không phải để xóa nó.

Áp dụng vào Nocturne Op. 9 số 2.

Debussy

Khi chơi Debussy, hãy coi bàn đạp là một phần màu âm thanh: để các hòa âm hòa vào nhau như những lớp màu nước, nốt trầm ngân dài dưới những hợp âm đổi phía trên, tiếng ngân tự tan.

• Nửa bàn đạp và đổi một phần: thử làm sạch âm vực cao mà vẫn giữ nốt trầm.
• Rung bàn đạp khi độ vang dồn lên quá nhiều, thay vì đổi hẳn.
• Đạp trước khi bắt đầu một đoạn pp, để tiếng có quầng ngay từ nốt đầu.
• Una corda để đổi màu (mờ, xa), không chỉ để nhỏ.
• Vẫn phải nghe hòa âm: nhòe có chủ ý khác với nhòe vì quên đổi.

Áp dụng vào Clair de lune.

Lỗi thường gặp

Lỗi	Nghe thấy	Sửa
Nhấn bàn đạp cùng lúc với hợp âm mới khi cần legato	Hở giữa hai hợp âm, hoặc nhòe	Bàn đạp nối: tay xuống thì chân lên, rồi chân xuống
Nhả không đủ sâu	Hai hòa âm nhòe vào nhau	Tìm điểm bắt; nghe kỹ nốt trầm cũ có còn không
Nhả rồi nhấn lại quá nhanh	Vẫn nhòe vì bộ giảm âm chưa kịp chặn dây	Chậm lại một chút; mỗi đàn một khác
Đạp quá sâu, quá lâu ở âm vực trầm	Đục, ù	Đổi thường hơn, đạp nông
Nhấc chân khỏi bàn đạp	Tiếng "cộp", tiếng bộ giảm âm đập	Gót trên sàn, chân luôn chạm bàn đạp
Dùng bàn đạp để che legato ngón	Nhòe, câu nhạc mất hình	Tập không bàn đạp trước
Đổi theo vạch nhịp thay vì theo hòa âm	Nhòe khi hòa âm đổi giữa ô	Đánh dấu chỗ đổi hòa âm bằng bút chì
Quên nhả ở dấu lặng	Dấu lặng không còn là lặng	Nhả bàn đạp cùng lúc nhấc tay

Học bàn đạp theo thứ tự nào

1. Học bài không bàn đạp cho đến khi legato ngón, câu nhạc và cân bằng đã rõ. Bàn đạp không được dùng để che lỗi ngón.
2. Đánh dấu bằng bút chì những chỗ hòa âm đổi (thường là nốt trầm mới) và những chỗ cần nhả (dấu lặng, cuối câu, staccato).
3. Tập chân với tay trái: chỉ nốt trầm, hoặc cả phần tay trái, cộng bàn đạp, thật chậm.
4. Ghép hai tay và chân ở tốc độ chậm; nghe nốt trầm sau mỗi lần đổi.
5. Ghi âm và nghe lại. Khi đang chơi, tai bạn bận; nghe bản ghi, chỗ nhòe và chỗ hở lộ rõ hơn nhiều (xem thu âm).
6. Thử trên đàn khác, phòng khác, và điều chỉnh độ sâu.

• Đặt chân đúng: gót trên sàn, mũi bàn chân trên bàn đạp, không gây tiếng động
• Bàn đạp nối sạch trên chuỗi hợp âm (bài 1): không hở, không nhòe
• Giữ được nốt trầm suốt ô nhịp khi đổi bàn đạp (bài 2)
• Dùng được nửa bàn đạp và rung bàn đạp
• Tự quyết định chỗ đổi bàn đạp theo hòa âm, không cần ai ghi sẵn

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Trong bàn đạp nối, bạn nhả bàn đạp vào lúc nào?

   • Trước khi chơi hợp âm mới
   • Đúng lúc hợp âm mới vang lên, rồi nhấn lại ngay sau đó
   • Sau khi hợp âm mới đã ngân hết

2. Trên đàn cánh, bàn đạp una corda làm gì?

   • Giữ nhấc bộ giảm âm của những phím đang giữ
   • Dịch bộ máy sang bên để búa gõ ít dây hơn
   • Đưa búa lại gần dây

3. Chỉ dẫn senza sordino ở đầu chương 1 Sonata Ánh trăng nghĩa là gì?

   • Không dùng una corda
   • Không có bộ giảm âm, tức giữ bàn đạp vang
   • Chơi thật to

4. Bàn đạp giữ âm (sostenuto) giữ ngân những nốt nào?

   • Mọi nốt chơi sau khi nhấn
   • Những nốt đang giữ phím vào lúc nhấn bàn đạp
   • Chỉ các nốt trầm

5. Thứ tự hợp lý khi học bàn đạp cho một bài mới?

   • Tập không bàn đạp đến khi legato ngón rõ, rồi mới thêm bàn đạp
   • Dùng bàn đạp ngay từ đầu để bài nghe hay hơn
   • Chỉ dùng bàn đạp khi biểu diễn

Nguồn

• Graham Fitch, Practising the Piano: bàn đạp trong Sonata Ánh trăng.
• Fryderyk Chopin, Nocturnes, Wydanie Narodowe (Jan Ekier biên tập): phần bình giải.
• Concise Oxford Dictionary of Music (qua Encyclopedia.com): các mục piano, corda, sordino.
• Encyclopaedia Britannica, Piano: ba bàn đạp.
• Michael Clark, Baylor Piano Basics, chương 28: Pedal: bàn đạp nối ("play-up-down"), ba bàn đạp.
• Hannah Creviston, "Piano Pedagogy: Pedaling", Yamaha Music Educators Hub: bàn đạp nối, đạp theo nhịp, nửa bàn đạp, rung bàn đạp, đặt chân.
• OnMusic Dictionary: damper pedal, pedal; Dolmetsch Online, Chart of Musical Symbols: ký hiệu bàn đạp.
• A. Schutz và cộng sự, "Piano 'Forte Pedal' Analysis and Detection", AES 124th Convention (2008): cộng hưởng giao cảm, nốt cao không có bộ giảm âm.
• The Metropolitan Museum of Art, The Pianofortes of Bartolomeo Cristofori; Early Music Studio, Fortepiano after Johann Andreas Stein 1785 (thư của Mozart về cần đầu gối).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.