Các thể loại nhạc piano

Tên một bản nhạc piano thường đã nói trước cho bạn nhiều điều: một nocturne sẽ trữ tình và chậm rãi, một étude đặt ra một bài toán kỹ thuật, một mazurka có nhịp ba với phách nhấn lệch. Trang này là bản đồ các thể loại chính, mỗi thể loại kèm vài bản để nghe thử và, khi có thể, một bản dễ hơn để chơi thử. Muốn biết nên bắt đầu với nhà soạn nhạc nào, xem Nhà soạn nhạc cho piano; muốn chọn bản thu để nghe, xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Đọc mức độ thế nào

Mức độ ghi ở cột "Chơi thử" (khi có) theo thang bảy chặng của site, từ chặng 1 (khởi đầu) đến chặng 7 (sau Grade 8); xem Grade nghĩa là gì trên site này. Danh sách chi tiết theo từng chặng nằm ở Tác phẩm theo cấp độ; các bản có bài học riêng được dẫn link tới Bài học tác phẩm.

Bảng tóm tắt

Thể loại	Thời kỳ	Đặc điểm	Nghe thử	Chơi thử
Tổ khúc (suite)	Baroque	Chuỗi điệu nhảy cùng giọng	Bach, French Suite số 5 BWV 816	Minuet Sol trưởng (chặng 2)
Prelude và fugue	Baroque và sau đó	Một phần tự do, một phần phức điệu	Bach, Bình quân luật	Bach, Prelude Đô trưởng (chặng 4)
Invention	Baroque	Hai bè đối đáp quanh một môtip	Bach, Invention số 1 và số 8	Invention số 1 (chặng 4)
Biến tấu	Mọi thời kỳ	Một chủ đề, nhiều lần biến đổi	Bach, Goldberg; Beethoven, Diabelli	Beethoven, 6 biến tấu trên một bài ca Thụy Sĩ WoO 64
Sonata một chương	Baroque	Hai phần, mỗi phần nhắc lại	Scarlatti, K. 141, K. 380	Scarlatti, K. 32
Sonata, sonatina	Cổ điển trở đi	Nhiều chương, chương đầu thường ở hình thức sonata	Mozart, K. 331; Beethoven, Pathétique	Clementi, Sonatina Op. 36 số 1 (chặng 3)
Rondo	Cổ điển trở đi	Đoạn chính quay lại xen các đoạn khác	Mozart, Rondo La thứ K. 511	Für Elise (chặng 4)
Fantasia	Cổ điển, Lãng mạn	Tự do như đang ứng tác	Mozart, Fantasia Rê thứ K. 397; Chopin, Fantaisie Op. 49	Mozart, K. 397
Bagatelle, impromptu, moment musical	Lãng mạn	Bản ngắn, một tâm trạng	Beethoven, Op. 126; Schubert, D. 899	Schubert, Moment musical số 3 (chặng 5)
Nocturne	Lãng mạn	Giai điệu hát trên bè đệm rải rộng	Chopin, Op. 9 số 2	Chopin, Nocturne Đô♯ thứ (di cảo)
Étude	Lãng mạn trở đi	Một bài toán kỹ thuật thành tác phẩm	Chopin, Op. 10 và Op. 25	Burgmüller, Arabesque (chặng 3)
Prelude (độc lập)	Lãng mạn trở đi	Ngắn, chỉ một ý	Chopin, Op. 28; Debussy, Préludes	Chopin, Prélude Mi thứ (chặng 4)
Mazurka, polonaise, valse	Lãng mạn	Điệu nhảy nhịp ba	Chopin	Chopin, Valse La thứ (chặng 5)
Ballade, scherzo	Lãng mạn	Lớn, kịch tính, như kể chuyện	Chopin, Ballade số 1	Ballade số 1 (chặng 7)
Bài hát không lời	Lãng mạn	Giai điệu như ca khúc	Mendelssohn, Lieder ohne Worte	Mendelssohn, Op. 19 số 6 (chặng 5)
Chu trình tiểu phẩm	Lãng mạn	Nhiều bản ngắn thành một chuỗi	Schumann, Kinderszenen, Carnaval	Schumann, Album für die Jugend (chặng 2)
Intermezzo	Cuối Lãng mạn	Ngắn, trầm tư, nội tâm	Brahms, Op. 117, Op. 118	Brahms, Valse Op. 39 số 15, bản rút gọn của Brahms
Tiểu phẩm trữ tình	Lãng mạn	Bức tranh nhỏ có tên gợi hình	Grieg, Lyric Pieces	Grieg, Arietta Op. 12 số 1 (chặng 4)
Prelude, tổ khúc thế kỷ 20	Thế kỷ 20	Màu sắc và hòa âm mới	Debussy, Estampes; Ravel, Gaspard de la nuit	Debussy, The Little Shepherd (chặng 6)
Toccata	Baroque đến thế kỷ 20	Ngón nhanh, phô diễn	Bach, BWV 911; Prokofiev, Op. 11	Kabalevsky, Toccatina Op. 27 số 12
Bốn tay, hai đàn	Mọi thời kỳ	Hai người cùng chơi	Schubert, Fantasia Fa thứ D. 940	Diabelli, Op. 149 (chặng 1)

Baroque: nhạc phím trước khi có piano

Nhạc phím Baroque được viết cho harpsichord, clavichord hoặc organ, khi piano còn rất mới (xem Lịch sử cây đàn piano), nhưng đây là kho bài quan trọng bậc nhất cho người học piano: nó dạy hai tay độc lập, phức điệu và nhịp vững.

Tổ khúc và các điệu nhảy

Một tổ khúc (suite) là chuỗi điệu nhảy cùng giọng. Lõi chuẩn gồm bốn điệu: allemande (nhịp chẵn, vừa phải), courante (nhịp ba; kiểu Ý corrente thì nhanh), sarabande (nhịp ba chậm, trang nghiêm) và gigue (nhanh, nhịp ghép như 6/8). Giữa sarabande và gigue thường chèn thêm minuet, gavotte, bourrée.

• Nghe thử: Bach, French Suites BWV 812–817, English Suites BWV 806–811, các Partita BWV 825–830 (Partita số 2 Đô thứ BWV 826 là điểm bắt đầu hay); Handel, tổ khúc Mi trưởng HWV 430 có biến tấu "Người thợ rèn hòa nhã" (The Harmonious Blacksmith).
• Chơi thử: các minuet trong Notebook for Anna Magdalena Bach (xem Minuet Sol trưởng và Minuet và Trio).

Prelude, fugue, invention, toccata

Prelude là phần mở đầu, đi trước một bản khác như fugue. Fugue là bản phức điệu trong đó một chủ đề được các bè lần lượt bắt chước (xem Fugue). Hai quyển Bình quân luật của Bach (quyển 1 năm 1722, quyển 2 đầu những năm 1740) gồm 48 cặp prelude và fugue qua đủ 24 giọng trưởng và thứ.

Bach viết 15 invention hai bè và 15 sinfonia ba bè (bản chép sạch năm 1723) để học trò học chơi rõ ràng từng bè và chơi theo lối hát (cantabile). Với người học piano, đây là cầu nối từ những bản minuet đầu tiên sang phức điệu thật sự. Toccata (từ chữ Ý "chạm") là bản phô diễn ngón tay, xen những đoạn tự do và những đoạn fugue.

• Nghe thử: Prelude Đô trưởng BWV 846; Toccata Đô thứ BWV 911.
• Chơi thử: Prelude Đô trưởng, Invention số 1.

Biến tấu

Một chủ đề được trình bày rồi biến đổi nhiều lần: thêm nốt hoa mỹ, đổi tiết tấu, chuyển sang giọng thứ, đổi kết cấu. Đỉnh cao Baroque là Goldberg Variations BWV 988 (1741): một aria và 30 biến tấu dựng trên cùng một bè trầm. Xem Chủ đề và biến tấu và hướng dẫn nghe Goldberg.

Sonata của Scarlatti

Domenico Scarlatti để lại hơn 550 sonata cho harpsichord (danh mục Kirkpatrick đánh số tới K. 555). Nhiều bản chỉ một chương ở hình thức hai phần, mỗi phần nhắc lại: phần đầu thường chuyển sang giọng khác, phần sau quay về giọng chính. Các bản về sau của ông hay mang nét nhạc dân gian bán đảo Iberia (fandango, seguidilla). Xem hướng dẫn nghe Scarlatti. Bản dễ để chơi thử: K. 32 Rê thứ, có tên Aria.

Cổ điển: sonata là trung tâm

Sonata và sonatina

Sonata Cổ điển thường có ba chương nhanh – chậm – nhanh. Chương đầu thường ở hình thức sonata; chương cuối thường ở hình thức sonata hoặc rondo. Haydn để lại khoảng 60 sonata cho đàn phím, Mozart 18, Beethoven 32. Sonatina là "sonata nhỏ" (dạng thu nhỏ của chữ sonata trong tiếng Ý). Vài tập sonatina: Clementi Op. 36, Kuhlau Op. 20 và Op. 55, Diabelli Op. 151 và Op. 168.

• Nghe thử: Mozart, Sonata K. 331; Beethoven, Pathétique; Beethoven, Ánh trăng.
• Chơi thử: Clementi, Sonatina Op. 36 số 1, rồi Mozart, K. 545.

Biến tấu và rondo

Mozart viết 12 biến tấu trên giai điệu "Ah! vous dirai-je, maman" (bạn biết giai điệu này qua bài Twinkle, Twinkle), K. 265. Beethoven có 32 biến tấu Đô thứ WoO 80 và bộ Diabelli Variations Op. 120 khổng lồ. Rondo (xem hình thức) cho đoạn chính quay lại nhiều lần, xen các đoạn tương phản: Mozart, Rondo La thứ K. 511; Beethoven, Rondo a capriccio Op. 129 (biệt danh "Giận dữ vì đồng xu bị mất"). Für Elise là một rondo nhỏ A–B–A–C–A.

Fantasia

Fantasia cho cảm giác nhà soạn nhạc đang ứng tác: đổi tốc độ, đổi chất liệu, ít tuân theo khuôn mẫu. Mozart có Fantasia Rê thứ K. 397 và Đô thứ K. 475. Beethoven gọi hai sonata Op. 27 là quasi una fantasia ("gần như một fantasia"), trong đó có sonata Ánh trăng.

Concerto

Piano đối thoại với cả dàn nhạc, thường trong ba chương, có cadenza cho nghệ sĩ độc tấu phô diễn. Xem Concerto và ritornello và các hướng dẫn nghe Mozart số 21, Grieg, Rachmaninoff số 2.

Lãng mạn: thời của tiểu phẩm

Thế kỷ 19 có rất nhiều tiểu phẩm tính cách (character piece) cho piano: những bản ngắn khắc họa một tâm trạng hay một hình ảnh.

Bagatelle, impromptu, moment musical

Bagatelle ("chuyện vặt"): Beethoven có ba tập Op. 33, Op. 119, Op. 126, và Für Elise WoO 59. Impromptu ("ngẫu hứng") và moment musical ("khoảnh khắc âm nhạc") gắn với Schubert: hai tập Impromptu D. 899 và D. 935 (1827), sáu Moment musical D. 780. Chopin viết ba Impromptu và Fantaisie-Impromptu Op. 66 (in sau khi ông mất). Xem hướng dẫn nghe Schubert.

Nocturne

"Khúc nhạc đêm". Nhà soạn nhạc Ireland John Field in những nocturne đầu tiên khoảng năm 1812–1814 (các nguồn ghi khác nhau) và thường được coi là người khai sinh thể loại; Chopin đưa nó lên đỉnh cao. Ở Nocturne Op. 9 số 2 của Chopin, chẳng hạn, tay trái rải hợp âm rộng, tay phải hát một giai điệu có nhiều nốt hoa mỹ. Xem bài học Nocturne Op. 9 số 2, có bản thu và bản đồ nghe theo từng đoạn.

Étude

Étude nghĩa là "bài học". Czerny, Cramer, Clementi viết nhiều tập étude để luyện ngón (xem Bài tập ngón và étude). Chopin biến étude thành nhạc hòa nhạc: mỗi bản trong 24 étude Op. 10 (1833) và Op. 25 (1837) giải một bài toán kỹ thuật nhưng là một tác phẩm trọn vẹn. Sau ông có Liszt (Études d'exécution transcendante), Debussy (12 étude, 1915), Rachmaninoff (Études-tableaux) và Ligeti. Xem hướng dẫn nghe các étude của Chopin.

Prelude độc lập

Không còn là "khúc dạo đầu" cho fugue nữa. 24 prelude Op. 28 của Chopin đi qua 24 giọng theo vòng quãng năm (Đô trưởng, La thứ, Sol trưởng, Mi thứ…). Sau ông có Scriabin (Op. 11), Rachmaninoff và Debussy, người đặt tên gợi hình ở cuối mỗi prelude, trong ngoặc, để người chơi gặp âm nhạc trước khi gặp tên gọi.

Mazurka, polonaise, valse

Ba điệu nhịp ba của Chopin. Mazurka là điệu nhảy dân gian Ba Lan, phách nhấn thường rơi vào phách 2; Chopin viết khoảng 60 bản. Polonaise là điệu Ba Lan nhịp ba, tốc độ vừa, trang trọng như một cuộc rước; Chopin in bảy bản polonaise lớn lúc sinh thời (Op. 26, 40, 44, 53, 61), ngoài ra còn những bản thời trẻ. Valse (waltz) cũng ở nhịp ba. Bắt đầu chơi thử từ Valse La thứ.

Ballade và scherzo

Chopin là người đầu tiên đặt tên ballade cho một bản nhạc không lời; ông viết bốn ballade. Scherzo nghĩa đen là "đùa", vốn là chương nhanh trong sonata và giao hưởng (xem Scherzo); Chopin viết bốn scherzo độc lập cho piano. Xem Ballade số 1.

Bài hát không lời

Mendelssohn viết tám tập Lieder ohne Worte (Bài hát không lời), mỗi tập sáu bản; sáu tập đầu in khi ông còn sống, hai tập cuối (Op. 85, Op. 102) in sau khi ông mất. Mỗi bản là một giai điệu như ca khúc trên phần đệm piano. Ba bản có tên Venetianisches Gondellied (Khúc thuyền gondola Venice); bản đầu tiên, Op. 19 số 6 Sol thứ, là bài chơi thử tốt ở chặng 5 (xem bài học).

Chu trình tiểu phẩm

Schumann ghép nhiều bản ngắn thành một chuỗi có câu chuyện ngầm: Papillons, Carnaval, Kinderszenen (Cảnh tuổi thơ, 1838), Kreisleriana, và tập Album für die Jugend (Album cho tuổi trẻ, 1848) viết cho chính con mình. Tchaikovsky có Các mùa (12 bản cho 12 tháng) và Album cho tuổi trẻ Op. 39; Mussorgsky có Những bức tranh ở phòng triển lãm. Xem hướng dẫn nghe Kinderszenen, Träumerei và Album für die Jugend.

Rhapsody, intermezzo, barcarolle, berceuse, fantaisie

• Rhapsody: tự do, thường có màu dân gian: 19 Hungarian Rhapsodies của Liszt; hai Rhapsody Op. 79 của Brahms.
• Intermezzo ("khúc chen giữa"): Brahms cuối đời viết nhiều intermezzo trong bốn tập Op. 116–119 (1892–1893). Xem hướng dẫn nghe Brahms Op. 118 số 2.
• Barcarolle: nhịp đung đưa của người chèo thuyền gondola, thường là 6/8 hoặc 12/8 (Chopin, Op. 60; Fauré viết 13 bản; Tchaikovsky, Tháng Sáu trong Các mùa).
• Berceuse: khúc hát ru, như Berceuse Op. 57 của Chopin.
• Fantaisie: những tác phẩm lớn, tự do (Schubert, Wanderer-Fantasie; Schumann, Fantasie Op. 17; Chopin, Fantaisie Op. 49).

Tiểu phẩm trữ tình

Grieg viết 66 Lyric Pieces trong mười tập, từ năm 1867 đến 1901. Bản đầu tiên, Arietta, là bài chơi thử lý tưởng; bản cuối cùng của tập cuối gợi lại chính giai điệu Arietta dưới dạng một điệu valse, như một lời tạm biệt.

Thế kỷ 20 và nay

• Màu sắc thay cho kịch tính. Debussy (Estampes, Images, hai tập Préludes, Clair de lune) và Ravel (Jeux d'eau, Gaspard de la nuit, Le tombeau de Couperin, một tổ khúc theo phong cách Baroque mà mỗi chương tưởng nhớ một người bạn tử trận trong Thế chiến thứ nhất) dùng bàn đạp, âm vực và hòa âm để vẽ âm thanh. Xem Thế kỷ 20.
• Piano như nhạc cụ gõ. Bartók (Allegro barbaro, 153 bản Mikrokosmos xếp từ dễ đến khó), Prokofiev (Toccata Op. 11, ba "sonata chiến tranh" số 6–8) khai thác tiếng gõ, nhịp lệch và nghịch tai.
• Phức điệu kiểu mới. Shostakovich viết 24 Prelude và Fugue Op. 87, nối tiếp Bình quân luật của Bach.
• Gặp gỡ jazz. Gershwin (ba Preludes, Rhapsody in Blue).
• Tĩnh lặng và lặp lại. Satie, Gymnopédies (1888). Xem thêm Spiegel im Spiegel.
• Étude mới. Ligeti viết 18 étude cho piano (1985–2001).

Piano chơi cùng người khác

Ngoài concerto (xem phần Cổ điển ở trên), piano là bạn diễn ngang hàng trong nhạc thính phòng và ca khúc nghệ thuật. Vài bản để nghe thử:

• Nhạc thính phòng: tam tấu Archduke Op. 97 của Beethoven; tứ tấu có piano Op. 25 của Brahms; ngũ tấu có piano: Schubert, Con cá hồi, Schumann Op. 44, Brahms Op. 34, Dvořák Op. 81.
• Sonata cho violin hoặc cello và piano: Beethoven, Mùa xuân Op. 24 và Kreutzer Op. 47; Franck, Sonata violin; các sonata cello của Beethoven, Brahms, Chopin (Op. 65) và Rachmaninoff (Op. 19).
• Ca khúc nghệ thuật (Lied): Erlkönig của Schubert, Dichterliebe của Schumann.
• Bốn tay và hai đàn: Mozart, Sonata Đô trưởng K. 521 (bốn tay) và Sonata Rê trưởng K. 448 (hai đàn); Schubert, Fantasia Fa thứ D. 940; Hungarian Dances của Brahms và Slavonic Dances của Dvořák, cả hai bộ viết cho piano bốn tay trước khi thành bản dàn nhạc.

Cách chơi bốn tay, đệm hát, song tấu, và những bài để bắt đầu (Diabelli Op. 149 ngay từ chặng 1) nằm ở trang Chơi cùng người khác.

Đọc ký hiệu danh mục

BWV, K., Hob., D., S., Sz.… là số hiệu trong danh mục mà người đời sau lập cho tác phẩm của từng nhà soạn nhạc. Bảng các danh mục và cách đọc nằm ở Đọc tên tác phẩm và bản thu.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Thể loại nào được John Field khai sinh và Chopin đưa lên đỉnh cao?

   • Mazurka
   • Nocturne
   • Ballade

2. Một étude của Chopin khác một bài tập ngón ở điểm nào?

   • Étude không có khó khăn kỹ thuật
   • Đó là một tác phẩm trọn vẹn xoay quanh một bài toán kỹ thuật, cần chơi có nhạc tính
   • Étude chỉ dùng cho tay trái

3. Sonata của Scarlatti thường có cấu trúc thế nào?

   • Một chương, hai phần, mỗi phần nhắc lại
   • Bốn chương nhanh – chậm – minuet – nhanh
   • Chủ đề và 30 biến tấu

4. Chữ "D." trong "Impromptu D. 899" của Schubert là gì?

   • Giọng Rê (D)
   • Số hiệu trong danh mục tác phẩm Schubert do Otto Erich Deutsch lập
   • Số trang trong ấn bản Henle

5. Debussy đặt tên gợi hình cho các prelude của mình ở đâu?

   • Ở đầu mỗi bản, như mọi nhà soạn nhạc khác
   • Ở cuối mỗi bản
   • Không đặt tên gì

Nguồn

• Maurice Hinson, Wesley Roberts, Guide to the Pianist's Repertoire, tái bản lần 4, Indiana University Press, 2014.
• Charles Rosen, The Romantic Generation, Harvard University Press, 1995.
• David Rowland (chủ biên), The Cambridge Companion to the Piano, Cambridge University Press, 1998.
• Bản nhạc phạm vi công cộng: IMSLP. Bản nhạc gốc có biên tập: G. Henle Verlag.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.