Tạo tiếng đàn: legato, staccato, sắc thái và cân bằng

Cùng một cây đàn, cùng một bản nhạc, hai người chơi có thể cho ra hai âm thanh khác hẳn nhau. Khác biệt ấy không phải phép màu của "cảm giác tay", mà đến từ vài thứ bạn điều khiển được: tốc độ phím đi xuống, thời điểm nhả phím, độ to tương đối giữa các nốt vang cùng lúc, và bàn đạp. Trang này đi qua từng thứ, kèm bài tập nghe và chơi được ngay.

Tiếng piano sinh ra thế nào

Khi bạn bấm phím, bộ máy đàn ném chiếc búa bọc nỉ vào dây. Ngay trước khi chạm dây, búa tách khỏi cơ cấu (cơ chế thoát, escapement) và bay tự do, đập vào dây rồi bật ra. Từ khoảnh khắc đó bạn không còn tác động gì lên nốt nhạc nữa. Bạn chỉ còn hai lựa chọn: giữ cho dây ngân (bằng phím hoặc bàn đạp), hoặc dừng nó (nhả phím, bộ giảm âm rơi xuống dây).

1. Phím nghỉBộ giảm âm nằm trên dây. Con đẩy đỡ dưới cán búa.

2. Bấm: búa gõ dâyĐầu kia của phím nâng bộ máy lên. Con đẩy hất búa lên rồi thoát ra; búa bay tự do, gõ vào dây. Bộ giảm âm nhấc khỏi dây.

3. Giữ phím: dây ngânBúa rơi xuống, nằm ở lưng chừng. Bộ giảm âm vẫn nhấc, dây ngân. Nhả phím thì bộ giảm âm rơi xuống dây, tiếng tắt.

Bộ máy đàn cánh, vẽ giản lược, nhìn ngang (người chơi ở bên trái). Búa chỉ gõ vào dây rồi rời ra: sau đó bạn chỉ còn quyết định lúc nào tiếng tắt.

Từ đó có ba hệ quả rất thực tế:

• Độ to phụ thuộc vào tốc độ búa, tức là tốc độ phím đi xuống, không phải lực bạn ấn vào đáy phím. Ấn thêm sau khi nốt đã kêu không làm nốt to hơn, chỉ làm tay căng.
• Nốt càng to càng sáng. Búa đập càng nhanh, nỉ càng "cứng" lại khi chạm dây và tạo nhiều bồi âm cao. Vì vậy muốn một tiếng ff đầy, hãy dùng trọng lượng cánh tay và cổ tay mềm. Bạn có thể nhìn thấy bồi âm, và đọc lý thuyết về chúng, ở bài Âm học cơ bản.
• Mọi nốt piano đều nhỏ dần ngay sau khi đánh. Một "giai điệu hát" trên piano thực chất là một ảo giác được dựng lên: mỗi nốt sau được đánh vừa khớp với độ vang còn lại của nốt trước, các nốt nối nhau không hở, và khoảng thời gian giữa chúng được co giãn rất tinh tế.

Bạn điều khiển	Người nghe nhận ra
Tốc độ phím đi xuống	To hay nhỏ, phần nào sáng hay tối
Thời điểm bấm	Tiết tấu, nhấn nhá, rubato
Thời điểm nhả	Độ dài nốt: legato, staccato, ngắt câu
Độ to tương đối giữa các nốt vang cùng lúc	Cân bằng: giai điệu nổi lên, phần đệm lùi lại
Bàn đạp	Độ vang, độ nối, màu âm thanh

Đáy phím không phải nơi để ấn

Khi nốt đã kêu, chỉ giữ phím bằng lực vừa đủ để phím không bật lên. Bấm thử một nốt f rồi để ý khoảnh khắc ngay sau khi chạm đáy: tay bạn có còn ấn không? Nếu có, nhả lực đó ra. Thói quen này giúp tay đỡ gồng khi chơi lâu (xem Giữ đôi tay khỏe và Tư thế, thế tay).

Legato: nối liền bằng ngón

Legato (thường được ghi bằng dấu luyến) nghĩa là các nốt nối nhau không hở. Trên piano, legato bằng ngón là chuyện thời điểm nhả: ngón trước rời phím đúng lúc ngón sau chạm đáy phím, giống hai bàn chân khi đi bộ: chân này chỉ nhấc lên khi chân kia đã đặt xuống.

• Hở (nhả sớm): câu nhạc lỗ chỗ như bị cắt vụn.
• Dính (nhả muộn): hai nốt kêu chồng lên nhau, nghe nhòe.
• Ở giai điệu chậm, nhiều nghệ sĩ cho hai nốt chồng nhau một chút xíu (legatissimo) để câu hát liền hơn. Chỉ làm vậy khi tai bạn đã phân biệt rõ hở và dính.

Hở (nhả sớm)

ĐôRêMiFa

Nối đúng

ĐôRêMiFa

Legatissimo (chồng một chút xíu)

ĐôRêMiFa

Dính (nhả muộn)

ĐôRêMiFa

Mỗi thanh là lúc phím đang được giữ; vạch dọc mờ là lúc nốt sau bắt đầu. Chỗ cần nghe là chỗ nối giữa hai thanh; độ hở, độ chồng chỉ để so sánh, không phải số đo.

Bài tập nhỏ: chơi năm nốt Đô – Rê – Mi – Fa – Sol thật chậm, mỗi nốt hai giây, và chỉ nghe đúng một thứ: chỗ nối giữa hai nốt. Không hở, không dính.

Ngón bấm phục vụ legato

Legato bắt đầu từ ngón bấm: bạn chỉ nối được hai nốt nếu ngón sau đã sẵn sàng trước khi ngón trước nhả. Có ba công cụ:

1. Luồn ngón cái và vắt ngón, như khi chơi gam: đi tiếp mà không phải nhấc tay.
2. Đổi ngón trên phím đang giữ (finger substitution): đang giữ một nốt bằng ngón này, lặng lẽ thay bằng ngón khác mà phím không bật lên, để giải phóng ngón cần cho nốt tiếp theo. Rất hay gặp trong nhạc nhiều bè của Bach và trong các chuỗi hợp âm cần hát liền.
3. Trượt ngón từ phím đen xuống phím trắng liền kề bằng cùng một ngón, một cách nối mà Chopin cũng dùng.

Tập đổi ngón "câm" trước: giữ phím Sol bằng ngón 1, rồi lần lượt thay bằng ngón 2, 3, 4, 5 mà phím không bật lên và không kêu lại. Sau đó thử trong ngữ cảnh: bài dưới đây đi hết một quãng tám legato mà không luồn ngón cái, nhờ đổi ngón 4 thành ngón 1 trên nốt Fa đang ngân.

Đi hết một quãng tám legato nhờ đổi ngón trên nốt Fa

Staccato và các kiểu ngắt

Staccato là nốt ngắn, có khoảng lặng phía sau. Nhưng "ngắn" có nhiều kiểu, và mỗi kiểu đến từ một phần khác của cánh tay:

Kiểu	Ký hiệu	Chuyển động	Hợp với
Staccato ngón	chấm trên hoặc dưới nốt	Đầu ngón gảy nhanh vào lòng bàn tay, như phủi vụn bánh; cổ tay gần như đứng yên	Nốt nhanh, nhẹ: Scarlatti, Haydn, Mozart
Staccato cổ tay	chấm	Bàn tay nảy từ cổ tay như quả bóng nhỏ; các ngón giữ chắc hình	Hợp âm và quãng tám ở tốc độ vừa, nốt lặp
Staccato cẳng tay	chấm, thường kèm f	Cả cẳng tay nâng lên và thả xuống; trọng lượng lớn	Hợp âm to, đầy (Beethoven, Brahms)
Staccatissimo	dấu nêm ▾	Rất ngắn, sắc	Tính cách gai góc, giật mình
Portato (mezzo-staccato)	chấm dưới dấu luyến	Hơi tách, mỗi nốt có trọng lượng riêng	Giai điệu trầm ngâm, nốt lặp cần "nói"
Tenuto	gạch ngang trên nốt	Giữ đủ giá trị, nhấn nhẹ bằng trọng lượng	Nốt quan trọng trong câu
Accent	>	Nhấn rõ hơn các nốt xung quanh	Phách mạnh, nốt nghịch
Sforzando	sf, sfz	Nhấn mạnh, đột ngột	Beethoven dùng rất nhiều

Legato (nối liền)

ĐôRêMiFa

Tenuto (giữ đủ giá trị)

ĐôRêMiFa

Portato (hơi tách)

ĐôRêMiFa

Staccato (ngắn)

ĐôRêMiFa

Staccatissimo (rất ngắn)

Độ dài thanh chỉ để so sánh theo chữ của bảng ("giữ đủ giá trị", "hơi tách", "ngắn", "rất ngắn"), không phải số đo.

Cùng bốn nốt, năm cách phát âm

Khi nghe ví dụ, hãy chú ý rằng staccato không phải là "đánh mạnh rồi giật tay": nốt staccato không nên to hơn các nốt xung quanh.

Dấu chấm hay dấu nêm?

Trong nhạc thế kỷ 18, dấu chấm và dấu nêm không phải lúc nào cũng được phân biệt rõ; nhà soạn nhạc, người chép và nhà in dùng không thống nhất. Hãy tin bản Urtext (phần chú thích thường nói nguồn gốc dùng dấu nào) và ngữ cảnh: một dấu nêm trong đoạn p của Mozart thường chỉ là staccato rõ ràng, không phải tiếng gõ mạnh.

sf trong đoạn p

sf đòi nhấn mạnh, đột ngột một nốt hay hợp âm. Trong một câu p, hãy nghe xem nốt ấy cần nổi lên đến đâu so với câu nhạc; đừng mặc định đánh mọi sf như ff, nhất là khi chơi Beethoven.

Dấu luyến và cách tạo câu

Trong nhạc Cổ điển, dấu luyến trước hết là dấu phát âm: các nốt dưới dấu luyến được nối liền, nốt đầu hơi nặng hơn, nốt cuối nhẹ và hơi ngắn lại, rồi có một khoảng ngắt nhỏ trước nốt tiếp theo.

Với dấu luyến hai nốt (rất hay gặp ở dạng "tiếng thở dài", nốt nghịch đi xuống nốt thuận), dùng động tác thả – lăn:

1. Thả: để trọng lượng cánh tay rơi vào nốt đầu, cổ tay hơi thấp.
2. Lăn: cổ tay lăn lên và về phía trước khi ngón sau chơi nốt thứ hai, nhẹ hơn hẳn.
3. Nhấc: tay rời phím cùng chuyển động đó, nốt thứ hai vì vậy hơi ngắn lại.

Dấu luyến hai nốt: thả (nặng) – lăn (nhẹ, ngắn)

Với câu nhạc dài hơn (dấu luyến dài kiểu Lãng mạn, gần với "dấu câu" hơn là dấu phát âm):

• Mỗi câu thường đi lên một đỉnh rồi lắng xuống ở chỗ kết. Đỉnh không nhất thiết là nốt cao nhất; nhiều khi là nốt nghịch tai nhất hoặc hợp âm căng nhất (xem âm ngoài hợp âm).
• Đừng dậm nốt cuối câu, nhất là khi nó rơi vào phách yếu. Nốt cuối thường nhẹ hơn nốt trước nó.
• Thở giữa hai câu: một khoảng nhấc tay rất ngắn, như ca sĩ lấy hơi. Hát to giai điệu (dù lệch tông) là cách nhanh nhất để biết chỗ nào cần thở.

Sắc thái: điều khiển tốc độ phím

Bạn có thể có trong tay năm, sáu mức to nhỏ khác nhau, nhưng chỉ khi tập có chủ đích:

• pp: đặt đầu ngón sẵn trên mặt phím, đẩy phím xuống chậm nhưng dứt khoát. Đẩy chậm quá thì nốt không kêu; hãy tập tìm ranh giới ấy: nốt nhỏ nhất mà vẫn kêu.
• mf: trọng lượng bàn tay và cẳng tay, ngón chắc, cổ tay mềm.
• ff: trọng lượng cả cánh tay rơi từ một khoảng cách nhỏ phía trên phím, đầu ngón chắc như cột trụ, và nhả lực ngay khi nốt đã kêu.

Bài tập dưới đây gồm hai phần: thang năm mức trên cùng một nốt (mỗi mức bốn lần, giữ tiếng tròn ở mọi mức), rồi to dần và nhỏ dần đều đặn trên gam Đô trưởng. Lỗi hay gặp nhất: to lên quá sớm ở nửa đầu gam, hoặc nhảy bậc đột ngột ở giữa.

Thang sắc thái trên một nốt, rồi to dần và nhỏ dần trên gam

Nhỏ dần khó hơn to dần

Khi nhỏ dần, nốt cuối dễ bị "rớt" mất tiếng. Hãy giữ đầu ngón sát phím và nghĩ đến việc chậm lại tốc độ phím, không phải "nhấc tay lên".

Cân bằng: để giai điệu hát

Trên piano, một tay thường phải làm hai việc: hát giai điệu và đệm. Cân bằng (voicing) là khả năng cho các nốt vang cùng lúc những độ to khác nhau.

Giữa hai tay

Quy tắc chung: giai điệu to hơn phần đệm khoảng hai bậc sắc thái (mf trên nền p). Cách tập:

1. Chơi riêng phần đệm tay trái ở pp, đều đến mức "chán".
2. Chơi riêng giai điệu tay phải, hát theo câu.
3. Ghép lại, và trong đầu đẩy tay trái lùi ra xa như tiếng nhạc từ phòng bên cạnh.
4. Thu âm rồi nghe: người nghe có hát lại được giai điệu không?

Giai điệu hát, phần đệm lùi lại

Trong cùng một tay

Khó hơn: cùng một bàn tay chơi một hợp âm mà nốt trên phải nổi lên. Kỹ thuật là dồn trọng lượng về phía ngón chơi giai điệu (thường là ngón 4 hoặc 5), ngón ấy chắc, còn các ngón kia nhẹ như chỉ chạm phím. Các bước tập:

1. Chơi riêng dòng giai điệu, dùng đúng ngón sẽ dùng trong hợp âm.
2. Chơi cả hợp âm nhưng chỉ cho nốt trên kêu; các nốt dưới bấm câm (đẩy phím xuống chậm đến mức không kêu).
3. Cho các nốt dưới kêu thật khẽ.
4. Chơi bình thường, nghe xem nốt trên có còn dẫn đầu không.

Nốt trên hát, các nốt dưới thật nhẹ (cùng một tay)

Ở ví dụ trên, tay phải dùng ngón 1–3–5 cho hợp âm thể gốc và thể đảo hai (Đô – Fa – La), ngón 1–2–4 cho Si – Rê – Fa. Kỹ năng này là cốt lõi của những bản như Träumerei, nơi một bàn tay thường phải vừa hát vừa đệm; ở Prélude Mi thứ của Chopin, tay trái phải nghe được các bè trong những hợp âm lặp lại.

Bè giữa

Ở trình độ cao hơn, đôi khi chính bè giữa mới là giai điệu (ngón cái tay phải, hoặc ngón cái tay trái). Cách tập giống hệt: tách riêng bè đó, chơi to, các bè khác bấm câm, rồi dần trả lại cân bằng. Nhạc Bach là chỗ luyện tốt, vì các bè thường quan trọng ngang nhau (xem Invention số 1).

Phát âm theo phong cách

Mỗi thời kỳ viết cho một loại đàn khác và có thói quen nghe khác. Bảng dưới đây là gợi ý xuất phát khi tập, không phải luật; bản nhạc và bản Urtext luôn có tiếng nói cuối cùng.

Phong cách	Gợi ý chung	Legato	Sắc thái	Bàn đạp
Baroque (Bach, Handel, Scarlatti)	Nhiều nốt hơi tách; phát âm làm rõ môtip	Có, nhưng không phải mặc định; các bè phải tách bạch	Theo câu và kết cấu, ít "phồng" từng nốt	Rất ít; nối bằng ngón trước
Cổ điển (Haydn, Mozart, Beethoven thời trẻ)	Rõ, nhẹ; dấu luyến ngắn khép lại bằng nhấc tay	Đúng theo dấu luyến ghi	Tương phản nhanh (fp, sf); đệm Alberti rất nhẹ	Ngắn, nhẹ, để nối và tô màu
Lãng mạn (Chopin, Schumann, Brahms, Liszt)	Legato hát (cantabile)	Dài, nhiều tầng	Dải rộng, rubato, cân bằng nhiều lớp	Nhiều, thay theo hòa âm
Ấn tượng (Debussy, Ravel)	Mềm, không "gõ"	Hòa vào bàn đạp	Rất nhiều sắc độ của p; lớp âm thanh gần, xa	Nhiều, đạp nửa, una corda
Thế kỷ 20 (Bartók, Prokofiev)	Thường sắc, tiết tấu rõ	Tương phản với staccato khô	Nhấn mạnh tiết tấu	Theo ký hiệu, thường khô

Về "móc đơn tách, móc kép liền" khi chơi Bach

Nhiều giáo viên khuyên tạm chơi nốt móc đơn hơi tách và nốt móc kép liền trong các bản nhanh của Bach. Đây là một điểm xuất phát tập luyện hữu ích, không phải quy tắc. Khi đã quen, hãy để môtip và cấu trúc câu quyết định phát âm.

Mười phút mỗi ngày cho tiếng đàn

Phút	Bài	Mục tiêu
1–2	Thang sắc thái trên một nốt, mỗi tay	Năm mức to nhỏ phân biệt rõ
3–4	Năm ngón legato thật chậm	Không hở, không dính
5–6	Năm ngón staccato ngón, rồi staccato cổ tay	Ngắn, nhẹ, đều
7–8	Dấu luyến hai nốt: thả – lăn	Thả – lăn, nốt sau nhẹ hơn
9–10	Giai điệu hát, phần đệm lùi lại	Tay trái p, tay phải hát

Lỗi thường gặp

Lỗi	Nghe thấy	Sửa
Ấn đáy phím sau khi nốt đã kêu	Không to hơn, tay mỏi nhanh	Nhả lực ngay khi chạm đáy
Nhả phím muộn	Legato nhòe, "dính"	Tập chậm, chỉ nghe chỗ nối
Staccato bằng cách giật cả cánh tay	Nặng, chậm, không đều	Chọn đúng kiểu staccato cho tốc độ
Mọi nốt to như nhau	Không có câu, không có đỉnh	Đánh dấu đỉnh của từng câu bằng bút chì
Dậm nốt cuối câu	Câu kết thúc thô	Nốt cuối nhẹ hơn nốt trước
Dùng bàn đạp che legato ngón kém	Nhòe, mờ	Tập không bàn đạp trước (xem Bàn đạp)

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Điều gì quyết định độ to của một nốt piano?

   • Tốc độ phím đi xuống, tức là tốc độ búa đập vào dây
   • Lực ấn vào đáy phím sau khi nốt đã kêu
   • Thời gian giữ phím

2. Trong dấu luyến hai nốt theo phong cách Cổ điển, nốt thứ hai thường thế nào?

   • To hơn nốt đầu
   • Nhẹ hơn và hơi ngắn lại
   • Dài gấp đôi giá trị ghi

3. sf (sforzando) yêu cầu gì?

   • Chơi nhỏ đột ngột
   • Nhấn mạnh, đột ngột một nốt hay hợp âm
   • Giữ nốt thêm một phách

4. Muốn nốt trên của một hợp âm tay phải nổi lên, bạn làm gì?

   • Đánh cả hợp âm thật to
   • Dồn trọng lượng về ngón chơi nốt trên, các ngón kia nhẹ
   • Nhấn bàn đạp vang

Nguồn

• Heinrich Neuhaus, The Art of Piano Playing (nguyên bản tiếng Nga 1958, bản tiếng Anh 1973): các chương về âm thanh và kỹ thuật.
• György Sándor, On Piano Playing: Motion, Sound and Expression (1981).
• Seymour Bernstein, With Your Own Two Hands (1981).
• Daniel Gottlob Türk, Klavierschule (1789): về cách phát âm các nốt.
• Neville H. Fletcher, Thomas D. Rossing, The Physics of Musical Instruments (1991; tái bản 1998); Anders Askenfelt (chủ biên), Five Lectures on the Acoustics of the Piano (Royal Swedish Academy of Music, 1990): về búa, dây và bồi âm.
• Graham Fitch, Practising the Piano.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.