Lộ trình 7 chặng

Lộ trình piano: từ con số 0 đến nâng cao

Học piano là chặng đường nhiều năm, và nó dễ đi hơn khi bạn biết mình đang ở đâu. Trang này chia con đường thành 7 chặng, từ lần đầu chạm phím đến những tác phẩm lớn. Ở mỗi chặng, bạn sẽ thấy tay cần học gì, đầu cần học gì (nhạc lý), tai và mắt cần luyện gì, nên chơi và nên nghe tác phẩm nào, và khi nào thì sẵn sàng đi tiếp.

Năm đầu tiên được viết chi tiết theo từng tháng ở Lộ trình piano năm đầu. Danh sách bài cho từng chặng nằm ở Tác phẩm theo cấp độ.

Tổng quan

Mỗi chặng: Grade tương đương (ABRSM), mốc thời gian, thời lượng tập gợi ý.

Mốc thời gian tính từ ngày bắt đầu, cho người lớn tập đều đặn và có người hướng dẫn (thầy, hoặc ít nhất là người nghe và góp ý định kỳ). Đây là con số rất thô: có người đi nhanh gấp đôi, có người mất gấp đôi thời gian, và cả hai đều bình thường. Điều quyết định không phải tốc độ, mà là bạn có tiếp tục đi hay không.

Hàng Nhạc lý ở mỗi chặng là mức tối thiểu cần có. Nhạc lý thường đi nhanh hơn đôi tay: lộ trình năm đầu học hết bài 1–15 ngay trong 12 tháng, và học trước như vậy là tốt.

Các cấp ABRSM, Trinity và các chặng ở đây

Site dùng cấp (grade) của ABRSM làm thước đo độ khó, vì đây là một trong những hệ thống thi âm nhạc lớn nhất thế giới.

ABRSM và Trinity College London (đều của Anh) có cấp Initial, rồi Grade 1 đến Grade 8, sau đó là các bằng diploma. Chương trình thi, lịch đổi chương trình và các bằng diploma được ghi ở Học với thầy và thi cấp.
Nhà xuất bản G. Henle có thang độ khó thứ hai, từ 1 đến 9, cho từng tác phẩm; cách đọc và bảng đối chiếu với các chặng ở Tác phẩm theo cấp độ.

Bạn không cần đi thi để theo lộ trình này. Cấp chỉ là ngôn ngữ chung để nói "bài này khó cỡ nào". Nếu muốn thi, đọc Học với thầy và thi cấp.

Chặng 1. Khởi đầu (0–6 tháng)

Mục tiêu: ngồi đúng, biết bàn phím, đọc được nốt ở cả hai khóa và chơi những bài ngắn bằng hai tay.

Mảng	Mục tiêu
Tay	Tư thế và thế tay: ngón cong tự nhiên, đầu ngón chắc, cổ tay mềm. Số ngón 1–5. Vị trí năm ngón Đô, rồi Sol và Fa. Legato giữa các ngón, staccato nhẹ. Hai tay cùng lúc khi một tay giữ nốt dài. To và nhỏ (p, f).
Gam, hợp âm	Năm ngón trưởng và thứ ở Đô, Sol, Rê, La, Mi, Fa. Gam Đô trưởng một quãng tám, từng tay, luồn ngón cái. Hợp âm Đô và Sol bảy ở tay trái (I và V7), xem hợp âm và hình đệm.
Đọc nhạc	Khuông kép và các nốt mốc: Đô giữa, Sol của khóa Sol, Fa của khóa Fa. Đọc bài 4–8 ô nhịp trong vị trí năm ngón, đếm to. Mỗi ngày 5 phút đọc nốt.
Nhạc lý	Bài 1 đến bài 5, rồi Ôn tập 1.
Tai	Hát lại một nốt, nghe quãng 3 trưởng, 5 đúng và 8 đúng; gõ đúng tiết tấu đơn giản.
Tác phẩm	Hai tuần đầu tiên, 10 bài đầu tiên, một giáo trình cho người lớn (Alfred, Faber), các bài đầu trong Bartók Mikrokosmos; cuối chặng, các bài đầu trong Türk (khoảng Grade 1). Bài học trên site: trang chặng 1. Xem thêm chặng 1 trong danh mục.
Nghe	Những bài bạn sẽ chơi trong vài năm tới, để có đích đến: Bach: Prelude Đô trưởng, vài bài trong Schumann: Kinderszenen, chương 1 của Beethoven: Ánh trăng.
Biểu diễn	Thu âm mỗi tuần. Cuối chặng, chơi 3 bài cho người thân nghe.

Sẵn sàng lên chặng tiếp khi…

Ngồi đúng và giữ cổ tay thả lỏng trong suốt một bài
Chơi trọn 10 bài đầu tiên bằng hai tay, không dừng, ở tốc độ chậm vừa
Đọc đúng ít nhất 9/10 nốt ở cả khóa Sol lẫn khóa Fa trong công cụ đọc nốt
Chơi gam Đô trưởng một quãng tám từng tay, luồn ngón cái không giật
Giữ nhịp đều với máy đếm nhịp ở ♩ = 60–80 và đếm to được trong lúc chơi

Chặng 2. Sơ cấp (≈ Grade 1–2)

Mục tiêu: rời khỏi vị trí năm ngón, chơi những bản nhạc cổ điển thật đầu tiên, và bắt đầu chơi có sắc thái.

Mảng	Mục tiêu
Tay	Luồn ngón cái, vắt ngón, mở rộng và đổi vị trí tay. Legato ở tay này, staccato ở tay kia (phối hợp hai tay). Câu nhạc biết "thở": luyến hai nốt bằng động tác thả xuống rồi nhấc lên (tạo tiếng đàn). Sắc thái p, mf, f, to dần và nhỏ dần. Cuối chặng: bàn đạp vang đổi theo ô nhịp hoặc theo hợp âm.
Gam, hợp âm	Gam trưởng Đô, Sol, Rê, Fa; gam thứ hòa âm La, Mi, Rê; một rồi hai quãng tám, từng tay rồi hai tay. Hợp âm ba ở các thể đảo, hợp âm rải gãy. Vòng kết I–IV–I–V7–I ở Đô, Sol và Fa trưởng; rồi sang Hòa âm bên phím: kết ở mọi giọng.
Đọc nhạc	Thị tấu bài hai tay 4–8 ô nhịp, ít dấu hóa, dễ hơn bài đang tập khoảng hai cấp. Tập đọc theo hình dạng quãng thay vì gọi tên từng nốt.
Nhạc lý	Bài 6 đến bài 9 (gam, hóa biểu, quãng), rồi Ôn tập 2.
Tai	Nghe quãng, phân biệt hợp âm trưởng và thứ, nhận biết gam. Chơi theo tai: tìm lại trên phím một giai điệu quen, đệm bằng I, IV, V, chơi lại ở Sol trưởng và Fa trưởng.
Tác phẩm	Bài học trên site: trang chặng 2. Ngoài ra: Kabalevsky, Bartók For Children.
Nghe	Mozart: Sonata K. 331, Scarlatti: các sonata, Chopin: Nocturne Op. 9 số 2.
Biểu diễn	Học thuộc một bài. Quay video chơi trọn 3 bài như một buổi hòa nhạc nhỏ.

Sẵn sàng lên chặng tiếp khi…

Chơi trọn vẹn 4–6 bài cấp 1–2, có sắc thái, không dừng khi lỡ sai
Gam trưởng và thứ đã học: hai tay, hai quãng tám, đều ở tốc độ móc đơn ♩ = 60
Thị tấu được một bài hai tay 8 ô nhịp ở giọng Đô, Sol hoặc Fa trưởng mà không dừng
Đổi bàn đạp theo hợp âm mà âm thanh không bị nhòe
Làm xong bài nhạc lý 6–9

Chặng 3. Sơ trung cấp (≈ Grade 3)

Mục tiêu: chơi trọn một sonatina Cổ điển, ngón chạy đều, và dùng bàn đạp sạch.

Mảng	Mục tiêu
Tay	Hình đệm Alberti và đệm valse, nhỏ hơn giai điệu. Chuỗi nốt móc kép đều. Staccato bằng cổ tay. Kỹ thuật đạp trễ (legato pedal) thành thạo. Nốt hoa mỹ đơn giản: láy, appoggiatura. Bắt đầu phân biệt cách phát âm của Baroque, Cổ điển và Lãng mạn.
Gam, hợp âm	Gam trưởng và thứ đến 3 dấu hóa, hai tay, hai quãng tám; gam ngược chiều; hợp âm rải hai quãng tám từng tay; gam nửa cung một quãng tám. Đệm cho một giai điệu bằng I, IV, V. Étude đầu tiên: xem Bài tập ngón và étude.
Đọc nhạc	Thị tấu ở mức Grade 1–2. Nhận ra hợp âm ba ở mọi thể đảo chỉ bằng một cái nhìn. Tập nhìn trước vài nốt.
Nhạc lý	Bài 10 đến bài 14 (hợp âm, hòa âm chức năng, kết, ký hiệu biểu diễn), rồi Ôn tập 3.
Tai	Nghe tiến trình hòa âm: nghe ra I, IV, V và các kết.
Tác phẩm	Bài học trên site: trang chặng 3.
Nghe	Mozart: Concerto piano số 21, Schubert: Impromptu Op. 90 số 3, Beethoven: Pathétique.
Biểu diễn	Chơi trọn một sonatina ba chương. Học thuộc hai bài.

Sẵn sàng lên chặng tiếp khi…

Chơi một sonatina trọn vẹn, nhịp ổn định từ đầu đến cuối
Đệm Alberti đều và nhỏ hơn giai điệu
Bàn đạp trễ sạch trong một bài chậm
Gam đến 3 dấu hóa, hai tay, hai quãng tám
Làm xong bài nhạc lý 10–14 và Ôn tập 3

Chặng 4. Trung cấp (≈ Grade 4–5)

Mục tiêu: chơi phức điệu, làm nổi giai điệu trong cùng một tay, và chơi được những tác phẩm nổi tiếng thật sự.

Mảng	Mục tiêu
Tay	Phức điệu hai bè kiểu Bach: mỗi tay một giọng độc lập, đôi khi hai giọng trong một tay. Cân bằng giai điệu và phần đệm trong cùng một tay. Rubato nhẹ. Nốt hoa mỹ Baroque (láy rền thường bắt đầu từ nốt trên). Chuyền tay nhanh (Für Elise), hợp âm chơi thật khẽ và đều (Chopin, Prélude Mi thứ).
Gam, hợp âm	Mọi gam trưởng và thứ (hòa âm, giai điệu), hai tay, 2–3 quãng tám; gam ngược chiều; hợp âm rải hai tay hai quãng tám; gam nửa cung hai tay. Các mẫu hòa âm thời Cổ điển và ứng tác trên các mẫu ấy.
Đọc nhạc	Thị tấu ở mức Grade 2–3. Nhìn trước xa hơn, dù hiếm khi tới trọn một ô nhịp. Bắt đầu đọc nhạc bốn tay cùng người khác.
Nhạc lý	Bài 15 đến bài 20 (tiết tấu nâng cao, điệu thức và gam ngũ cung, khóa Đô và dịch giọng, âm ngoài hợp âm, át phụ và chuyển giọng, đọc tổng phổ) và bài 31: Hình thức nhỏ; đọc Rondo.
Tai	Chép giai điệu ngắn; nghe tiến trình có hợp âm thứ.
Tác phẩm	Bài học trên site: trang chặng 4. Ngoài ra: Kuhlau: Sonatina Op. 55 số 1, các Lyric Pieces khác trong Op. 12 của Grieg.
Nghe	Bach: Goldberg Variations, Chopin: Études, Liszt: Liebestraum số 3.
Biểu diễn	Một chương trình 10 phút, ba bài thuộc ba thời kỳ, học thuộc.

Sẵn sàng lên chặng tiếp khi…

Chơi hai bè độc lập: một bè to, một bè nhỏ, theo ý mình
Mọi gam trưởng và thứ, hai tay, hai quãng tám
Biểu diễn thuộc lòng một chương trình 10 phút cho người khác nghe
Gọi tên được cấu trúc (hai đoạn, ba đoạn, rondo) của các bài mình chơi
Thị tấu một bài cấp 2 mà không dừng

Chặng 5. Trung cấp cao (≈ Grade 6)

Mục tiêu: chơi một chương sonata thật, giữ nhiều lớp âm thanh tách bạch, và tự giải quyết phần lớn vấn đề của một bài mới.

Mảng	Mục tiêu
Tay	Hình thức sonata thật (Mozart K. 545). Alberti nhanh và đều. Láy rền có nốt kết. Ba lớp âm thanh trong hai tay: giai điệu, phần đệm, bè trầm (Träumerei). Bàn đạp tinh hơn: đạp nông, đổi nhanh. Đa tiết tấu hai chọi ba. Quãng tám đơn giản; nốt lặp và nốt kép (quãng ba, quãng sáu).
Gam, hợp âm	Mọi gam và hợp âm rải 3–4 quãng tám ở tốc độ vừa; hợp âm bảy át và bảy giảm rải.
Đọc nhạc	Thị tấu ở mức Grade 3–4. Đệm cho người hát hoặc chơi nhạc cụ khác: đọc cùng lúc khuông giai điệu và hai khuông piano.
Nhạc lý	Bài 21: Hòa âm bốn bè, bài 22: Đối âm (rất có ích khi chơi Bach), bài 23–25, và bài 26: Phân tích một tác phẩm; đọc Hình thức sonata.
Tai	Nhận biết hợp âm bảy và các kiểu kết.
Tác phẩm	Bài học trên site: trang chặng 5. Ngoài ra: vài bài trong Romanian Folk Dances của Bartók.
Nghe	Brahms: Intermezzo Op. 118 số 2, Grieg: Concerto piano, Mussorgsky: Bức tranh triển lãm.
Biểu diễn	Chương trình 15 phút. Thử song tấu bốn tay hoặc đệm cho một người bạn (cách tập chung).

Sẵn sàng lên chặng tiếp khi…

Chơi trọn một chương sonata Cổ điển ở tốc độ gần với chỉ dẫn
Hai bè của Bach rõ ràng, cách phát âm nhất quán từ đầu đến cuối
Làm nổi được giai điệu nằm ở giữa hoặc ở tay trái
Hợp âm rải hai tay 3–4 quãng tám, đều
Tự phân tích một tác phẩm theo quy trình của bài 26

Chặng 6. Nâng cao (≈ Grade 7–8)

Mục tiêu: chơi những tác phẩm lớn được yêu thích nhất, với âm thanh, bàn đạp và tự do nhịp điệu đúng phong cách.

Mảng	Mục tiêu
Tay	Tốc độ và sức bền. Quãng tám, hợp âm lớn, nhảy xa. Nhiều lớp âm thanh cùng lúc. Rubato có kiểm soát. Bàn đạp theo phong cách: tiết kiệm với Mozart, theo hòa âm với Chopin, nửa bàn đạp và una corda với Debussy. Nốt hoa mỹ kiểu Chopin. Fugue ba bè.
Gam, hợp âm	Toàn bộ gam và hợp âm rải ở tốc độ nhanh; gam cách quãng ba, quãng sáu nếu bạn định thi.
Đọc nhạc	Thị tấu ở mức Grade 5. Chơi nhạc thính phòng: sonata cho violin hoặc cello với piano.
Nhạc lý	Bài 27 đến bài 32 (ký hiệu hợp âm, kết cấu, chuỗi hòa âm, phát triển môtip, hình thức, kỹ thuật thế kỷ 20). Phân tích mọi bài mình chơi.
Tai	Nghe và so sánh nhiều bản thu của cùng một tác phẩm, xem nghệ sĩ và bản thu.
Tác phẩm	Bài học trên site: trang chặng 6. Ngoài ra: Debussy: The Little Shepherd, Schubert: Impromptu Op. 142 số 2, các Sinfonia của Bach, Mozart: Sonata K. 330; cuối chặng, gần chặng 7: Brahms: Intermezzo Op. 118 số 2.
Nghe	Beethoven: Pathétique (cả ba chương), Rachmaninoff: Concerto số 2, Bach: Goldberg Variations trong hai bản thu khác nhau.
Biểu diễn	Chương trình 20–30 phút thuộc lòng, nhiều phong cách. Biểu diễn trước khán giả không quen biết.

Sẵn sàng lên chặng tiếp khi…

Một chương trình 20–30 phút gồm ít nhất ba thời kỳ, thuộc lòng
Dùng bàn đạp đúng phong cách mà không cần ai ghi sẵn
Một prelude và fugue của Bach, các bè nghe rõ
Thị tấu một bài cấp 4–5
Tự quyết định ngón bấm, sắc thái và tốc độ cho một bài mới, và giải thích được vì sao

Chặng 7. Sau Grade 8 (diploma trở lên)

Ở chặng này không còn "cấp" rõ ràng. Bạn đã có đủ kỹ thuật nền tảng; điều còn lại là chiều sâu và chiều rộng: tác phẩm lớn hơn, chương trình dài hơn, âm thanh và ý tưởng của riêng mình. Nếu muốn có mục tiêu chính thức, có các bằng diploma của ABRSM (ARSM, LRSM, FRSM) và Trinity (ATCL, LTCL, FTCL).

Những hướng đi:

Bài học trên site: trang chặng 7.
Những bài đầu tiên của chặng: Chopin: Fantaisie-Impromptu và Liszt: Liebestraum số 3: kỹ thuật lớn (ba chọi bốn, quãng tám, cadenza) trong khuôn khổ khoảng 4–5 phút.
Mỗi năm một tác phẩm lớn: Chopin: Ballade số 1, một sonata giữa hoặc cuối đời của Beethoven, một Partita của Bach, trọn tập Kinderszenen hay Kreisleriana của Schumann, Préludes của Debussy.
Chơi cùng người khác: song tấu bốn tay, sonata violin và piano, tam tấu, đệm hát. Đây là một cách rất tốt để tiến bộ về nhịp và lắng nghe (xem Chơi cùng người khác).
Concerto: học một concerto Mozart với người chơi phần dàn nhạc trên piano thứ hai.
Phong cách lịch sử: nếu có dịp, thử fortepiano hoặc harpsichord để hiểu vì sao Mozart và Bach viết như vậy (lịch sử cây đàn).
Học từ người khác: masterclass, so sánh bản thu, đọc sách về diễn tấu (nghệ sĩ và bản thu).
Giữ sức khỏe: tập nhiều giờ cần nghỉ đều và tăng dần thời lượng (giữ đôi tay khỏe).

Dấu hiệu bạn đang tiến:

Học một tác phẩm lớn từ đầu mà không cần ai chỉ từng chỗ
Biểu diễn trước khán giả lạ mà vẫn chơi được như lúc tập
Có quan điểm diễn tấu riêng và giải thích được bằng chính bản nhạc

Khi bị chững lại

Gần như ai cũng có những tháng thấy mình "đứng yên". Nếu kéo dài, đi qua danh sách kiểm tra ở Cách tập: khi bị giậm chân tại chỗ, và nghe lại bản thu cũ của mình sau ba tháng: bạn sẽ thấy mình đã đi xa hơn mình nghĩ.

Nguồn

Chương trình và cấu trúc kỳ thi: ABRSM, Trinity College London.
Thang mức độ khó 1–9 cho piano: G. Henle Verlag, "Levels of Difficulty" (Rolf Koenen).
Jane Magrath, The Pianist's Guide to Standard Teaching and Performance Literature (Alfred, 1995).
Maurice Hinson và Wesley Roberts, Guide to the Pianist's Repertoire, ấn bản 4 (Indiana University Press, 2014).
Gerald Klickstein, The Musician's Way (Oxford University Press, 2009). Xem thêm tài liệu tham khảo.

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT