Lộ trình nghe hiểu và nhạc lý

Dành cho bạn muốn hiểu và tận hưởng nhạc cổ điển, hoặc muốn học nhạc lý khi chưa có đàn. Phần chính là lộ trình nghe khoảng 6 tháng, mỗi ngày 20 phút, chỉ dùng phần nhạc lý thật sự cần cho việc nghe. Muốn đi sâu hơn về đọc nhạc và hòa âm, theo thêm nhánh nhạc lý ở cuối trang. Nếu bạn học piano, Lộ trình piano năm đầu đã lồng nhạc lý và nghe vào kế hoạch từng tháng.

Trước khi nghe

Nhạc cổ điển khác nhạc phổ thông ở vài điểm; biết trước giúp bạn đỡ ngợp.

• Được ghi lại bằng bản nhạc, nhưng mỗi người chơi diễn giải một khác. Vì thế một tác phẩm có nhiều bản thu, và so sánh chúng là một phần niềm vui.
• Dài hơn và có kiến trúc. Một bản giao hưởng có thể dài 40 phút, chia thành các chương; ý tưởng được giới thiệu, phát triển, biến đổi rồi quay lại. Hãy nghe từng chương một, tìm giai điệu chính và để ý khi nó trở lại.
• Dải âm lượng rất rộng, từ tiếng thì thầm của một cây violin đến tiếng gầm của cả dàn nhạc. Đừng chỉnh âm lượng theo đoạn to nhất; hãy để đoạn nhỏ đủ nghe được, nhưng đừng mở quá to khi nghe lâu, nhất là với tai nghe. Tai nghe hoặc loa tử tế giúp nhiều hơn bạn nghĩ: loa điện thoại làm mất gần hết âm trầm.
• Nhiều tác phẩm không có lời. Giao hưởng, sonata, tứ tấu là khí nhạc: âm nhạc tự kể chuyện bằng giai điệu, hòa âm và màu sắc nhạc cụ. Đọc vài dòng về bối cảnh trước hay sau khi nghe, tùy bạn thấy cách nào dễ vào hơn; và nghe lại một tác phẩm vài lần, vì lần sau thường dễ nghe hơn lần đầu, nhưng đừng nghe một bài quá nhiều lần liền.

Thấy chán thường không phải do "không hợp", mà do chưa biết nghe cái gì; phương pháp 4 lần nghe giải quyết đúng chuyện này. Bản thu miễn phí trên mạng là đủ để bắt đầu; các dịch vụ chuyên nhạc cổ điển có ở Tài nguyên.

Tháng 1: Tai làm quen

• Đọc phần Trước khi nghe ở trên, phương pháp nghe chủ động và Đọc tên tác phẩm và bản thu.
• Nhạc lý: bài 1 và bài 4, đủ để hiểu cao độ và nhịp.
• Nghe: Vivaldi Mùa xuân, Mozart Eine kleine Nachtmusik, Haydn Surprise.
• Mỗi ngày 5 phút nhận biết quãng ở bộ Khởi động.
• Một tác phẩm piano: Mozart Sonata K. 331, chương 3 Alla turca.

Tháng 2: Sáng và tối

• Nhạc lý: bài 6, bài 7. Hiểu vì sao giọng thứ hay được dùng cho nhạc buồn.
• Luyện tai hợp âm: phân biệt trưởng và thứ.
• Nghe: Beethoven Giao hưởng số 5 (từ Đô thứ đến Đô trưởng), Chopin Nocturne Op. 9 số 2.

Tháng 3: Dàn nhạc và màu sắc

• Đọc Dàn nhạc giao hưởng, nghe Peter và chó sói và Britten Young Person's Guide.
• Nghe: Debussy Clair de lune, Ravel Boléro, Tchaikovsky Hồ thiên nga.

Tháng 4: Kiến trúc âm nhạc

• Nhạc lý: bài 12 và bài 13 (đọc để hiểu, không cần làm hết bài tập).
• Đọc Hình thức & thể loại.
• Nghe: Mozart Giao hưởng số 40 (hình thức sonata), Bach Prelude.

Tháng 5: Giọng hát và sân khấu

• Đọc Nhập môn opera.
• Nghe: Schubert Erlkönig, Mozart Nữ hoàng bóng đêm, Bizet Habanera.

Tháng 6: Thế kỷ 20 và hôm nay

• Đọc Lịch sử, dòng thời gian, Âm nhạc hôm nay.
• Nghe: Debussy Préludes, quyển 1, Stravinsky Le Sacre du printemps, Pärt Spiegel im Spiegel.
• Đi xem một buổi hòa nhạc trực tiếp. Xem nhạc cổ điển ở Việt Nam.

Sau 6 tháng: đi sâu hơn

• Đọc trang riêng của từng thời kỳ, mỗi trang có 10 tác phẩm để nghe.
• Nghe thêm các hướng dẫn khác: Bach cello, Mozart Requiem, Schubert Con cá hồi, Brahms 4, Shostakovich 5, Beethoven Op. 132.
• Nghe trọn các hướng dẫn nghe nhạc piano, từ Scarlatti đến Gershwin, kèm Các thể loại nhạc piano và Nghệ sĩ piano và bản thu. Muốn tự chơi: Lộ trình piano năm đầu.
• Đọc các trang hình thức chi tiết: sonata, fugue, biến tấu.
• Học mục Nhận diện: bảng so sánh các thời kỳ, luyện nghe nhận diện, rồi nghe mù.
• Bài 28: Kết cấu, 29: Chuỗi hòa âm, 31: Hình thức nhỏ.
• Đọc Âm học cơ bản và Nhạc truyền thống Việt Nam và nhạc cổ điển.

Nhánh nhạc lý: đọc nhạc và hòa âm không cần đàn

Đi song song với lộ trình nghe, mỗi ngày thêm 20–30 phút. Thứ tự bài như ở mục lục nhạc lý; thời gian chỉ là gợi ý, đi chậm hơn cũng được, miễn là đều đặn.

Thời gian	Học	Mục tiêu và luyện tập
Tháng 1–2	Bài 1–4	Đọc được tên nốt và đếm được nhịp: đúng 90% nốt khóa Sol và khóa Fa ở công cụ đọc nốt
Tháng 3–4	Bài 5–9	Hiểu dấu hóa, gam, hóa biểu và quãng: đọc hóa biểu đến 4 dấu hóa (công cụ); nghe ra 3 trưởng, 5 đúng, 8 đúng (luyện tai); gõ đúng tiết tấu cấp độ 2 (công cụ)
Tháng 5–7	Bài 10–14	Hợp âm, hòa âm chức năng, kết và ký hiệu biểu diễn: phân biệt hợp âm trưởng và thứ (luyện tai); thị tấu giai điệu cấp độ 1 (công cụ); ôn thuật ngữ
Tháng 8–10	Hình thức & thể loại	Nghe một tác phẩm dài mà không bị lạc: hai đoạn, ba đoạn, rondo, biến tấu, sonata, fugue; nghe Haydn 94 và Mozart 40 với sơ đồ
Tháng 11–12	Bài 15–20	Tiết tấu nâng cao, điệu thức và gam ngũ cung, khóa Đô và dịch giọng, âm ngoài hợp âm, át phụ và chuyển giọng, đọc tổng phổ
Năm thứ hai	Âm học, bài 21–32 từ Hòa âm bốn bè	Mỗi tháng phân tích một tác phẩm theo quy trình 6 bước

Suốt năm: luyện tập gần như mỗi ngày và ghi nhật ký luyện tập. Nếu có thể, học piano song song theo Lộ trình piano năm đầu: đàn biến mọi bài nhạc lý ở trên thành thứ bạn chơi được.

Dùng trang Nghe gì tiếp để tự xây danh sách theo sở thích.