Chopin: Prélude Mi thứ, Op. 28 số 4

Hai mươi lăm ô nhịp, một giai điệu gần như chỉ đi lại giữa hai nốt cạnh nhau, một tay trái lặp đi lặp lại những hợp âm móc đơn: ít nốt đến thế mà được chơi trong lễ tang của chính Chopin. Đây là bài học về hòa âm trượt từng nửa cung, về chơi hợp âm thật khẽ và đều, và về sức nặng của im lặng.

Mi thứ · 2/2 Largo ≈ Grade 5 25 ô nhịp

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Frédéric Chopin (1810–1849)
Tác phẩm	Prélude Mi thứ, Op. 28 số 4 — bài thứ tư trong 24 Prélude Op. 28, bộ prelude đi qua đủ 24 giọng theo vòng quãng năm
Sáng tác / xuất bản	Bộ Op. 28 hoàn tất ở Mallorca mùa đông 1838–1839 (vài bài có thể có từ đầu thập niên 1830); in năm 1839 (bản Pháp đề tặng Camille Pleyel, bản Đức đề tặng Joseph Christoph Kessler)
Giọng · nhịp · tốc độ	Mi thứ · 2/2 · Largo
Hình thức	Hai câu nhạc lớn: ô 1–12 và ô 13–25; câu sau bắt đầu như câu trước rồi lên cao trào. Bài mở đầu bằng nhịp lấy đà
Độ khó	RCM xếp bài ở Level 7 (đề cương 2022); Henle mức 4. Ít nốt, nhưng đòi hỏi kiểm soát tiếng đàn rất tinh
Kỹ năng chính	Hợp âm lặp lại khẽ và đều, nghe các bè trong hợp âm, giai điệu dài cantabile, bàn đạp không nhòe, xây và tháo cao trào, giữ im lặng
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Preludes, Op.28 (Chopin)"); bản Urtext: Ấn bản Quốc gia Ba Lan (Wydanie Narodowe, biên tập Jan Ekier), G. Henle Verlag, Wiener Urtext

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Học hòa âm bằng tay. Hợp âm tay trái đổi từng chút một: gần như mỗi lần chỉ một bè đi xuống nửa cung. Không bài lý thuyết nào dạy dẫn bè (voice leading) rõ bằng việc tự tay cảm thấy nó (xem Chuỗi hòa âm).
• Hợp âm pp đều như nhịp tim. Chơi tám hợp âm mỗi ô thật khẽ mà không hợp âm nào "lồi" ra là kỹ năng đệm cốt lõi của nhạc Lãng mạn.
• Hát trên một nốt. Giai điệu ngân dài trên nốt Si rồi thở dài sang Đô: bạn học làm cho một nốt dài có sức sống (xem Tạo tiếng đàn).
• Một cao trào trong 25 ô. Dồn lên, bùng nổ, lắng xuống, im lặng, kết: cả một vở kịch thu nhỏ.
• Một bài Chopin đầu tiên vừa sức. Khoảng hai phút; Henle xếp bài ở mức 4, mức thấp nhất trong bộ Op. 28.

Bối cảnh

Bộ 24 Prélude Op. 28 đi qua đủ 24 giọng, mỗi giọng trưởng theo sau là giọng thứ song song của nó, tiến theo vòng quãng năm: Đô trưởng, La thứ, Sol trưởng, Mi thứ… Chopin mang theo bản Bình quân luật của Bach tới Mallorca, và ý tưởng một bộ prelude đủ mọi giọng gợi nhớ tác phẩm ấy. Nhưng prelude của Chopin không còn là "khúc dạo đầu" cho một fugue: mỗi bài là một bức tranh độc lập, có bài chỉ dài vài chục giây.

Chopin hoàn tất bộ này ở đảo Mallorca, nơi ông trú đông 1838–1839 cùng nhà văn George Sand, trong một tu viện cũ ở Valldemossa, khi bệnh phổi đã hành hạ ông. Trong thư gửi Camille Pleyel, ông viết rằng mình đã viết xong các prelude "trên cây đàn nhỏ của ông". Bài số 4 có khi được gọi bằng biệt danh "Ngạt thở" (Suffocation); biệt danh ấy không phải của Chopin, ông chỉ ghi tốc độ Largo.

Ngày 30 tháng 10 năm 1849, tại lễ tang Chopin ở nhà thờ Madeleine (Paris), nghệ sĩ organ Louis Lefébure-Wély chơi trên đàn organ hai prelude của Chopin, trong đó có bài Mi thứ này, và Requiem của Mozart được trình diễn. Xem thêm thời kỳ Lãng mạn.

Nghe trước khi tập

Nghe ít nhất ba lần, mỗi lần một câu hỏi:

1. Chỉ nghe tay trái. Hợp âm đổi lúc nào? Bạn có nghe được bè nào vừa nhích xuống không?
2. Giai điệu. Trong bốn ô đầu, tay phải dùng mấy nốt khác nhau?
3. Hình dáng. Chỗ nào to nhất? Sau đó điều gì xảy ra, và im lặng kéo dài bao lâu trước những hợp âm cuối?

Rồi so sánh vài nghệ sĩ đã thu trọn bộ prelude với lối chơi rất khác nhau, chẳng hạn Alfred Cortot, Maurizio Pollini và Martha Argerich. Ghi lại: ai co giãn nhịp nhiều nhất, ai giữ tay trái đều nhất, ai làm cao trào dữ dội nhất, ai để khoảng lặng dài nhất?

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Nhịp lấy đà và câu 1 (ô 1–12): hai nốt Si cách nhau một quãng tám mở lời; giai điệu ngân Si rồi thở dài sang Đô, hợp âm tay trái trượt xuống từng nửa cung
…	Giai điệu bừng lên (ô 9): một chút, trong khi hợp âm bên dưới vẫn tiếp tục trượt xuống
…	Dừng ở hợp âm át (ô 12): tay trái dừng trên Si bảy; tay phải một mình chạy một nét nhỏ dẫn về đầu
…	Câu 2 (ô 13–15): mở đầu như ô 1, nhưng hòa âm trượt nhanh hơn
…	Stretto và cao trào (ô 16–18): dồn lên; đỉnh f duy nhất của bài ở ô 17, rồi nhỏ dần
…	Lắng xuống (ô 19–22): trở lại p; smorzando ở ô 21, giai điệu chìm về nốt Mi, hợp âm thưa dần
…	Im lặng (ô 23): một hợp âm sáu tăng, rồi dấu lặng có dấu ngân; tiếng đàn tắt hẳn
…	Kết (ô 24–25): ba hợp âm cuối pp: át, rồi chủ Mi thứ

Cấu trúc

Câu 1ô 1–12 · dừng ở hợp âm át

Câu 2ô 13–15 · như ô 1

Stretto, cao tràoô 16–18 · f

Lắng xuốngô 19–22 · smorz.

Im lặngô 23

Kếtô 24–25 · pp

Prélude Mi thứ Op. 28 số 4: hai câu nhạc; câu sau bắt đầu như câu trước rồi lên cao trào (25 ô nhịp; độ dài các ô theo số ô nhịp).

Đoạn	Ô nhịp	Nội dung	Điều cần chú ý
Nhịp lấy đà	trước ô 1	Hai nốt Si cách nhau một quãng tám, p, espressivo	Vào bài như một hơi thở, không như một tín hiệu
Câu 1	1–12	Tay phải ngân Si, thở dài Si–Đô; hợp âm tay trái trượt xuống từng nửa cung. Ô 9 giai điệu bừng lên một chút. Ô 12 tay trái dừng ở hợp âm át (Si bảy), tay phải một nét chạy nhỏ dẫn về đầu	Tay trái pp và đều tuyệt đối; giai điệu nổi mà không to
Câu 2 mở đầu	13–15	Như ô 1, nhưng hòa âm trượt nhanh hơn	Nghe điểm khác với ô 1–3
Cao trào	16–18	Chữ stretto (dồn lên) ở ô 16, đỉnh f ở ô 17, nhỏ dần ở ô 18	Cao trào duy nhất của bài; đừng dồn quá sớm
Lắng xuống	19–22	Trở lại p; smorzando (tắt dần) ở ô 21	Giai điệu chìm về nốt Mi; hợp âm thưa dần
Im lặng	23	Một hợp âm sáu tăng kiểu Đức (xem bài 24) rồi dấu lặng có dấu ngân	Lặng thật sự; nghe tiếng đàn tắt hẳn
Kết	24–25	Ba hợp âm cuối, pp: át, rồi chủ Mi thứ	Đặt xuống, không đánh

Hòa âm tay trái ở năm ô đầu

Đây là các hợp âm tay trái (đọc từ dưới lên), theo thứ tự xuất hiện. Đối chiếu với bản bạn dùng và ghi tên lên bản nhạc.

Ô	Hợp âm tay trái
1	Sol – Si – Mi (Mi thứ, thể đảo một)
2	Fa♯ – La – Mi → Fa♯ – La – Rê♯
3	Fa – La – Rê♯ → Fa – La – Rê → Fa – Sol♯ – Rê
4	Mi – Sol♯ – Rê → Mi – Sol – Rê → Mi – Sol – Đô♯
5	Mi – Sol – Đô → Mi – Fa♯ – Đô

Từ hợp âm thứ hai trở đi, mỗi lần đổi chỉ một bè đi xuống nửa cung, khi ở bè trên, khi ở bè dưới, khi ở bè giữa. Nhiều hợp âm trên đường đi không thuộc giọng nào rõ ràng; chúng tồn tại vì đường đi của từng bè. Đó là lý do bài nghe như đang trượt dần xuống. Xem thêm Âm ngoài hợp âm.

Chỗ khó và cách tập

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Hợp âm lặp pp	Tám hợp âm mỗi ô; một hợp âm to hơn là lộ ngay; động tác lớn dễ làm tiếng to và không đều	Chơi từ mặt phím, phím chỉ trồi lên một phần giữa hai lần đánh; cổ tay mềm, động tác nhỏ. Đặt máy đếm nhịp theo móc đơn
Nghe bè đang di chuyển	Mỗi lần chỉ đổi một nốt; dễ đánh nhầm hoặc quên chỗ đổi	Ghi tên nốt từng hợp âm; tập tay trái như một bài hợp xướng (mỗi hợp âm đánh một lần, ngân); hát bè đang đi xuống
Nốt Si dài ở tay phải	Si ngân cả ô trong khi tám hợp âm vang bên dưới; nó tắt dần và chìm	Đánh Si bằng sức nặng của cánh tay, không bằng ngón cứng; tay trái nhỏ hơn hẳn; nghe xem khi Đô vào, Si còn bao nhiêu
Nét chạy ở ô 12	Tay trái nghỉ, tay phải một mình; dễ vội hoặc mất nhịp	Tập đúng nhịp trước, rồi mới cho phép co giãn nhẹ; nối liền sang ô 13
Cao trào ô 16–18	Stretto, nốt láy quanh, nhảy lên Đô cao, f; dễ vỡ tiếng và lệch hai tay	Tập riêng tay phải với nhịp chính xác; quyết định chỗ bắt đầu dồn và chỗ trở lại; f bằng sức nặng, không đập
Bàn đạp	Hợp âm đổi từng nửa cung; giữ bàn đạp qua chỗ đổi là nhòe ngay	Đổi bàn đạp đúng lúc một bè di chuyển; đạp nông; thử cả vài ô không bàn đạp để nghe sự khác biệt (xem Bàn đạp)
Khoảng lặng ô 23 và ba hợp âm cuối	Sợ im lặng nên cắt ngắn; hợp âm cuối to hoặc không cùng lúc	Đếm đủ dấu lặng, rồi thêm dấu ngân; thở. Đặt sẵn tay lên hợp âm, đánh từ mặt phím, pp

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc. Chúng ở La thứ để bạn tập kỹ năng mà không "mòn" bài thật.

1. Giai điệu ngân trên hợp âm lặp

Bè trầm đi xuống từng nửa cung (La – Sol♯ – Sol – Fa♯ – Fa – Mi), tay phải ngân và thở dài như trong prelude.

Giai điệu ngân trên hợp âm lặp (soạn cho trang này)

1. Tay trái riêng: tám hợp âm mỗi ô bằng nhau tuyệt đối, pp. Mỗi chữ Ped. là một lần đổi bàn đạp, đúng lúc hợp âm đổi.
2. Tay phải riêng, hát theo. Nốt Fa cuối ô 1 là một "tiếng thở dài": nhẹ hơn nốt Mi trước nó.
3. Ghép hai tay: tay phải luôn nổi trên tay trái, nhưng không bao giờ to.

2. Dồn lên, cao trào, im lặng

Một vòng cung thu nhỏ của nửa sau prelude: dồn lên, đỉnh f, lắng xuống, dừng trên hợp âm sáu tăng (Fa – La – Đô – Rê♯), lặng, rồi kết.

Dồn lên, cao trào, im lặng (soạn cho trang này)

Ở ô 2, hòa âm đổi nhanh gấp đôi: đó là cảm giác stretto. Đỉnh f bằng sức nặng của cả cánh tay, không bằng ngón cứng. Ở ô 4, giữ dấu lặng đủ dài để tiếng đàn tắt hẳn trước khi đặt hai hợp âm cuối.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 4 tuần, mỗi ngày khoảng 30 phút. Tốc độ ghi theo nốt đen (♩); đếm bốn móc đơn mỗi nửa ô.

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe 3 bản thu; ghi tên nốt từng hợp âm tay trái ô 1–12; tay trái kiểu hợp xướng rồi lặp móc đơn; bài tập 1	♩ = 40
2	Tay phải ô 1–12, hát theo; ghép hai tay ô 1–12; thêm bàn đạp	♩ = 40–44
3	Ô 13–25: tay trái trượt nhanh hơn; tay phải ô 16–18 riêng; bài tập 2	♩ = 40–46
4	Cả bài: hình dáng sắc thái, cao trào, khoảng lặng; thu âm và nghe xem tay trái có đều không	♩ ≈ 46–56

Diễn tấu

Tốc độ

Largo là rộng và chậm, nhưng bài viết ở nhịp 2/2: hãy nghĩ theo hai phách lớn mỗi ô, để giai điệu có hướng đi chứ không đứng một chỗ. Tay trái là nhịp tim: đều, gần như không co giãn, trừ chỗ stretto và những ô cuối.

Giai điệu và hợp âm

• Nhịp lấy đà quãng tám là một lời mở, không phải một cú nhảy: nốt Si trầm nhẹ, nốt Si cao dẫn vào ô 1.
• Nốt Si dài phải "sống" suốt ô: nghe nó tắt dần và để hợp âm tay trái vào thấp hơn nó.
• Trong hợp âm tay trái, cho bè đang di chuyển rõ hơn một chút: người nghe sẽ cảm thấy sự trượt dần mà không biết vì sao.

Sắc thái

Gần như cả bài ở p và pp. Chỉ có một chữ f, ở ô 17; hãy để dành cho nó. Từ ô 21 (smorzando) mọi thứ tắt dần; ba hợp âm cuối pp.

Bàn đạp

Đổi theo hòa âm, nghĩa là đúng lúc một bè di chuyển; đạp nông. Các ấn bản của bộ Prélude không phải lúc nào cũng ghi bàn đạp giống nhau; hãy đọc kỹ bản bạn dùng, rồi kiểm tra bằng tai: nếu nghe hai hợp âm chồng lên nhau, bạn đã đổi muộn.

Im lặng

Ô 23 dừng trên một hợp âm căng rồi lặng hẳn, có dấu ngân. Khoảng lặng ấy là một phần của âm nhạc, không phải chỗ nghỉ tay. Đừng nhấc tay khỏi đàn trong lúc lặng: người nghe nhìn thấy bạn, và cử chỉ của bạn cũng giữ im lặng.

Ấn bản

Ấn bản Quốc gia Ba Lan của Jan Ekier được soạn từ bản viết tay và các bản in đầu tiên; các bản thế kỷ 19 có thể khác ở dấu luyến, bàn đạp và chỉ dẫn sắc thái. Nếu bản của bạn khác bảng hòa âm ở trên, hãy kiểm tra lại với một bản Urtext.

Lỗi thường gặp

• Tay trái to, "gõ", hoặc nhấn hợp âm đầu mỗi nhóm.
• Nốt Si dài chìm mất trước khi Đô vào.
• Chơi quá chậm đến mức mất mạch: Largo không có nghĩa là bất động.
• Tay trái co giãn theo tay phải.
• Cao trào bắt đầu quá sớm, hoặc f thành tiếng đập.
• Cắt ngắn khoảng lặng ở ô 23.
• Hợp âm cuối to hoặc không cùng lúc.
• Bàn đạp giữ qua chỗ đổi hợp âm: các nửa cung nhòe vào nhau.

Học tiếp

• Cùng tác giả: Prélude Si thứ Op. 28 số 6 (giai điệu nằm ở tay trái), Valse La thứ, Valse Si thứ, rồi Nocturne Op. 9 số 2.
• Cùng chặng: Bach: Prelude Đô trưởng, Satie: Gymnopédie số 1, Für Elise.
• Cùng kỹ năng hát: Schumann: Träumerei.
• Nghe thêm: Chopin: Étude Op. 10, nhất là số 3, một giai điệu buồn khác của Chopin.

• Cùng chặng 4: các bài của chặng 4.
• Chặng 5: các bài của chặng 5.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Cao trào duy nhất của bài nằm ở đâu?

   • Ô 16–18, đỉnh f ở ô 17
   • Ngay ô đầu tiên
   • Ở ba hợp âm cuối

2. Hợp âm tay trái đổi theo cách nào?

   • Cả hợp âm nhảy sang một giọng mới mỗi ô
   • Mỗi lần thường chỉ một bè đi xuống nửa cung
   • Hợp âm giữ nguyên suốt câu 1

3. Largo trong nhịp 2/2 của bài nên được cảm thế nào?

   • Chậm đến mức bất động, tám móc đơn nặng như nhau
   • Nhanh vừa, nhảy nhót
   • Rộng và chậm, nhưng nghĩ theo hai phách lớn mỗi ô

4. Nên tập hợp âm lặp pp của tay trái thế nào?

   • Chơi từ mặt phím, để phím chỉ trồi lên một phần giữa hai lần đánh; cổ tay mềm, động tác nhỏ
   • Nhấc tay cao rồi thả xuống cho mỗi hợp âm
   • Nhấn hợp âm đầu mỗi nhóm để giữ nhịp

Nguồn

• Jean-Jacques Eigeldinger, Chopin: Pianist and Teacher as Seen by His Pupils, Cambridge University Press, 1986.
• Jim Samson, The Music of Chopin, Routledge & Kegan Paul, 1985.
• Thomas Higgins (biên tập), Chopin: Preludes, Op. 28 (Norton Critical Scores), W. W. Norton, 1973.
• G. Henle Verlag, Chopin: Préludes (HN 882), lời tựa (Mallorca, thư gửi Pleyel ngày 22/1/1839) và trang sản phẩm (mức khó từng prelude).
• Viện Fryderyk Chopin (NIFC), niên biểu năm 1849: lễ tang ngày 30/10/1849 ở nhà thờ Madeleine.
• Bản nhạc: IMSLP; bảng hòa âm đối chiếu với bản Peters 1879 qua bản chép LilyPond của Mutopia Project. Xem thêm tài liệu tham khảo.