32. Kỹ thuật thế kỷ 20

Từ đầu thế kỷ 20, nhiều nhà soạn nhạc rời bỏ hệ thống trưởng – thứ và hòa âm chức năng. Trang lịch sử kể chuyện gì đã xảy ra; bài này dạy họ đã làm như thế nào, để bạn nghe ra những kỹ thuật đó.

Gam toàn cung

Chỉ gồm các cung, không có nửa cung: 6 nốt chia đều quãng 8. Chỉ có hai gam toàn cung khác nhau.

Gam toàn cung từ Đô, trên hợp âm tăng

Trên phím đàn, ngoặc giữa từng cặp nốt đều ghi 1 (một cung):

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Vì mọi khoảng cách đều bằng nhau, gam này không có chủ âm rõ ràng, không có cảm giác "về nhà". Âm thanh mơ hồ, lơ lửng, như trong mơ: gắn với Debussy (Voiles, trong tập Préludes quyển 1).

Gam bát cung

Nửa cung và cung xen kẽ, 8 nốt. Chỉ có ba gam bát cung khác nhau. Âm thanh căng, kỳ ảo; xuất hiện trong nhạc của Stravinsky, Bartók và Messiaen (ông gọi là "điệu thức chuyển vị hạn chế số 2").

Gam bát cung từ Đô (nửa cung – cung)

Trên phím đàn, ngoặc xen kẽ ½ (nửa cung) và 1 (một cung):

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Hợp âm theo quãng 4

Thay vì chồng quãng 3 (hòa âm truyền thống), chồng quãng 4. Âm thanh mơ hồ, không có âm gốc rõ ràng, không trưởng không thứ. Ví dụ: Schoenberg, Giao hưởng thính phòng số 1, Op. 9; trong jazz, Bill Evans dùng nhiều thế bấm quãng 4 ở So What.

Hợp âm quãng 4

Đa điệu tính

Hai giọng (hoặc hai hợp âm) khác nhau cùng lúc. Một hợp âm rất nổi tiếng thuộc loại này (hợp âm kép, polychord) nằm ở đoạn Les Augures printaniers – Danses des adolescentes trong Le Sacre du printemps: hợp âm Mi♭7 chồng lên hợp âm Fa♭ trưởng (nghe như Mi trưởng), dậm đi dậm lại.

Hợp âm kiểu Stravinsky: Mi♭7 trên Fa♭ trưởng

Nhạc 12 âm

Schoenberg phát triển phương pháp 12 âm (khoảng đầu thập niên 1920) để tổ chức âm nhạc vô điệu tính:

1. Sắp xếp cả 12 nốt của quãng 8 thành một dãy (row), mỗi nốt một lần, theo thứ tự nhà soạn nhạc chọn.
2. Mọi giai điệu và hợp âm đều lấy từ dãy đó, theo đúng thứ tự.
3. Dãy có thể dùng ở bốn dạng: nguyên bản (P), đảo (I), ngược (R), ngược đảo (RI), và chuyển lên bất kỳ cao độ nào: tổng cộng 48 dạng.

Mục đích: không nốt nào được "ưu tiên", nên không có chủ âm. Dãy 12 âm nổi tiếng trong Concerto violin của Alban Berg (1935) lại chứa nhiều hợp âm ba ẩn bên trong, nên nghe gần với nhạc tonal hơn:

Dãy 12 âm trong Concerto violin của Berg

Hãy nghe: Sol – Si♭ – Rê (Sol thứ), Rê – Fa♯ – La (Rê trưởng), La – Đô – Mi (La thứ), Mi – Sol♯ – Si (Mi trưởng), rồi bốn nốt cuối đi lên từng cung.

Tối giản: lặp lại và quá trình

Các nhà soạn nhạc tối giản (Reich, Glass, Riley; xem Thế kỷ 20) dùng:

• Ostinato: một mẫu ngắn lặp đi lặp lại rất nhiều lần.
• Quá trình cộng dồn (additive process): mẫu được thêm dần từng nốt (hay từng đơn vị nhỏ) qua mỗi lần lặp.
• Lệch pha (phasing): hai người chơi cùng một mẫu, một người tăng tốc rất từ từ, nên hai mẫu dần lệch nhau (Reich, Piano Phase, 1967).

Âm nhạc biến đổi rất chậm; người nghe tập trung vào những thay đổi nhỏ trong một bề mặt gần như đứng yên.

Nhạc ngẫu nhiên

John Cage và những người cùng thời để một phần âm nhạc cho sự ngẫu nhiên quyết định: tung đồng xu, gieo xúc xắc hay tra Kinh Dịch để chọn các yếu tố của bản nhạc, hay để người chơi tự chọn thứ tự các đoạn. Một tác phẩm nổi tiếng của Cage, 4′33″ (1952), là 4 phút 33 giây người biểu diễn không chơi gì: "âm nhạc" là mọi âm thanh trong khán phòng.

Bài tập nhận diện

1. Bấm phát hai gam ở đầu bài (toàn cung và bát cung), nhắm mắt nghe lại: gam nào nghe "lơ lửng, không có điểm tựa", gam nào nghe "căng, gai góc"? Viết câu trả lời ra trước khi xem lại tên gam.
2. Nghe Le Sacre du printemps, đoạn Les Augures printaniers: bạn nghe ra hai hợp âm chồng lên nhau, hay chỉ nghe một khối âm "dày" duy nhất?
3. Nghe Spiegel im Spiegel của Pärt rồi đọc lại phần "Tối giản" ở trên: điểm chung của hai phong cách là gì? (Gợi ý: âm nhạc biến đổi rất chậm.)

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Có bao nhiêu gam toàn cung khác nhau?

   • 2
   • 6
   • 12

2. Gam bát cung được xây thế nào?

   • Nửa cung và cung xen kẽ
   • Chỉ có cung
   • Các quãng 3 chồng lên nhau

3. Trong nhạc 12 âm, dãy có thể dùng ở mấy dạng cơ bản?

   • 2
   • 4
   • 12

4. "Lệch pha" (phasing) là kỹ thuật của ai?

   • Steve Reich
   • Arnold Schoenberg
   • Claude Debussy

Nguồn

• Open Music Theory: chương Collections (Mark Gotham, Megan Lavengood, Brian Moseley, Kris Shaffer): chỉ có hai gam toàn cung và ba gam bát cung; gam toàn cung chỉ có một cỡ bước nên không nốt nào rõ ràng là chủ âm; gam bát cung xen kẽ cung và nửa cung, tám nốt; điệu thức chuyển vị hạn chế của Messiaen, trong đó số 2 tương ứng gam bát cung; chương Basics of Twelve-Tone Theory (Mark Gotham, Brian Moseley): dãy gồm đủ 12 nốt theo một thứ tự; bốn dạng nguyên bản, đảo, ngược, ngược đảo, mỗi dạng dịch lên 12 cao độ thành 48 dạng; nhạc 12 âm dùng cả 12 cao độ gần như ngang nhau nên các yếu tố như giọng, chủ âm thường không áp dụng; chương Graphic Notation and Scores (Zach Gist, Chelsey Hamm): ngẫu nhiên (chance) gồm tung đồng xu, gieo xúc xắc; John Cage và 4′33″; trong phòng hòa nhạc có thể nghe tiếng điện thoại hay tiếng ho.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom, mục Quartal, Quintal, and Secundal Harmony trên LibreTexts: hợp âm quãng 4 chồng toàn (hay gần toàn) quãng 4; ví dụ Schoenberg, Giao hưởng thính phòng số 1, Op. 9; mục Additive Minimalism (quá trình cộng dồn của Glass) và Phase Shifting (người chơi thứ hai tăng tốc dần để hai mẫu lệch pha; Piano Phase, 1967).
• Berklee Online, "Harmonic Considerations for Modal Harmony": thế bấm quãng 4 không nghe trưởng, thứ, tăng hay giảm, nốt nào cũng có thể là âm gốc; Bill Evans ở So What.
• Dmitri Tymoczko, "Stravinsky and the Octatonic: A Reconsideration", Music Theory Spectrum 24/1 (2002): gam bát cung là một thành phần trong kỹ thuật của Stravinsky.
• Yale Schwarzman Center, lời giới thiệu Le Sacre du printemps: đoạn Augures printaniers – Danses des adolescentes mở đầu bằng tiết tấu dậm nặng, trọng âm lệch phách; hợp âm là Mi trưởng chồng với hợp âm bảy trên Mi♭.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom, mục Polychords trên LibreTexts: hợp âm Mi♭7 chồng lên hợp âm Fa♭ trưởng trong Le Sacre du printemps, ở "Dance of the Adolescents".
• Encyclopaedia Britannica: Whole-tone scale (sáu nốt cách nhau một cung; Debussy, Dukas và những người khác dùng khoảng năm 1900; Voiles là ví dụ), Polytonality (hai hay nhiều giọng cùng lúc), 12-tone music (Schoenberg được coi là người phát minh), Ostinato (một câu giai điệu ngắn lặp suốt tác phẩm), Aleatory music (gieo xúc xắc, Kinh Dịch, người chơi chọn thứ tự trình bày; John Cage), Arvo Pärt (phong cách dựa trên sự biến đổi chậm của âm thanh).
• The Concise Oxford Dictionary of Music, mục minimalism, qua Encyclopedia.com: phong cách từ thập niên 1960, lặp lại các môtip ngắn; Glass, Riley, Reich là những nhà tối giản tiêu biểu. Steve Reich, "Music as a Gradual Process" (1968), đoạn trích: quá trình âm nhạc "should happen extremely gradually".
• Berg, Concerto violin: IRCAM, BRAHMS (viết năm 1935); bài giảng MUS347W (dãy Sol – Si♭ – Rê – Fa♯ – La – Đô – Mi – Sol♯ – Si – Đô♯ – Mi♭ – Fa, nhìn như các hợp âm ba chồng lên nhau); San Francisco Symphony, tập sách kèm đĩa của Gil Shaham (bốn nốt cuối của dãy trùng phần mở đầu bài choral Es ist genug, đi ba bước một cung).
• IRCAM, BRAHMS: Arnold Schoenberg (áp dụng kỹ thuật chuỗi năm 1923), Piano Phase (Steve Reich, 1967, cho hai piano hoặc hai marimba).
• BBC Music Magazine, "'There's no such thing as silence': What is the point of John Cage's 4′33″?" (2024): David Tudor diễn lần đầu ngày 29/8/1952 ở Woodstock; người biểu diễn không chơi nốt nào trong cả ba chương.
• Wikipedia: Octatonic scale (Stravinsky, Bartók, Messiaen), Quartal and quintal harmony (hợp âm quãng 4 không có âm gốc rõ ràng; jazz), Polytonality, The Rite of Spring (hợp âm dậm đi dậm lại ở "Augurs of Spring": Mi♭7 chồng lên Fa♭ trưởng), Twelve-tone technique (Schoenberg phát triển năm 1923, nhớ đã dùng từ 1921), Violin Concerto (Berg) (dãy chứa các hợp âm Sol thứ, Rê trưởng, La thứ, Mi trưởng; bốn nốt cuối đi lên từng cung), Minimalism (music) (lệch pha của Reich, quá trình cộng dồn của Glass), Piano Phase, Aleatoric music (để người chơi quyết định thứ tự các đoạn; Cage dùng Kinh Dịch để chọn trường độ, tốc độ, sắc thái), Spiegel im Spiegel (Pärt, 1978; một ví dụ của nhạc tối giản; giai điệu violin thêm một nốt mỗi câu).
• The Listeners' Club, "Debussy's Voiles": Voiles là bản thứ hai của quyển 1 Préludes, xuất bản năm 1910, dựa trên gam toàn cung.
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).