Piano
Hợp âm, hợp âm rải và hình đệm
Hợp âm là "từ vựng" của tay trái và là khung hòa âm của nhiều bản nhạc bạn sẽ chơi. Trang này đi từ hợp âm ba ở các thể đảo, qua hợp âm rải gãy và hợp âm rải, đến bốn kiểu hình đệm cơ bản và vòng kết I–IV–I–V7–I ở nhiều giọng. Phần lý thuyết nằm ở bài hợp âm ba và hợp âm bảy.
Hợp âm ba ở các thể đảo
Phần tiêu đề “Hợp âm ba ở các thể đảo”Hợp âm ba có ba thể: thể gốc (nốt gốc ở dưới: Đô–Mi–Sol), thể đảo 1 (nốt ba ở dưới: Mi–Sol–Đô) và thể đảo 2 (nốt năm ở dưới: Sol–Đô–Mi). Ở thể gốc, ba nốt cách nhau hai quãng 3. Ở thể đảo, một trong hai khoảng trở thành quãng 4, và chính khoảng rộng này quyết định ngón bấm: quãng 4 cần hai ngón cách xa nhau hơn.
| Thể | Ví dụ (Đô trưởng) | Khoảng, từ dưới lên | Tay phải | Tay trái |
|---|---|---|---|---|
| Thể gốc | Đô–Mi–Sol | quãng 3 + quãng 3 | 1-3-5 | 5-3-1 |
| Thể đảo 1 | Mi–Sol–Đô | quãng 3 + quãng 4 | 1-2-5 | 5-3-1 |
| Thể đảo 2 | Sol–Đô–Mi | quãng 4 + quãng 3 | 1-3-5 | 5-2-1 |
Ở thể đảo 1, quãng 4 nằm trên, nên tay phải dùng ngón 2 cho nốt giữa để khoảng 2–5 đủ rộng. Ở thể đảo 2, quãng 4 nằm dưới, nên tay trái dùng ngón 2 cho nốt giữa để khoảng 5–2 đủ rộng. Tay phải ở thể đảo 2 cũng có người dùng 1-2-4; chọn một cách và giữ nguyên.
Ba thể trên phím đàn, với số ngón của bảng (hai tay trên cùng ba nốt của cột ví dụ) và khoảng giữa các nốt, từ dưới lên:
Thể gốc: Đô–Mi–Sol.
số ngón tay phải số ngón tay trái
Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.
Thể đảo 1: Mi–Sol–Đô.
số ngón tay phải số ngón tay trái
Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.
Thể đảo 2: Sol–Đô–Mi.
số ngón tay phải số ngón tay trái
Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.
Để đi qua các thể đảo mà âm thanh vẫn liền:
- Tạo hình trước. Trong lúc hợp âm này còn vang, bàn tay đã định hình hợp âm kế tiếp trên không, ngay phía trên phím.
- Cẳng tay đưa bàn tay đi, như khi chơi gam; các ngón không bò từng phím.
- Thả trọng lượng, rồi nhả lực. Cả ba ngón chạm đáy phím cùng lúc nhờ trọng lượng cánh tay; ngay sau đó chỉ giữ phím vừa đủ (xem tạo tiếng đàn). Nếu ba nốt không vang cùng lúc, đặt sẵn ba ngón trên mặt phím rồi mới thả.
- Nốt trên cùng hát. Hơi dồn trọng lượng về ngón 5 tay phải: trong một chuỗi hợp âm, nốt trên cùng thường là giai điệu.
Tập ở mọi giọng trưởng và thứ, mỗi tay riêng rồi hai tay. Với hợp âm có phím đen, đẩy cả bàn tay vào sâu hơn thay vì duỗi thẳng ngón.
Hợp âm rải gãy
Phần tiêu đề “Hợp âm rải gãy”Hợp âm rải gãy chơi các nốt của hợp âm lần lượt thay vì cùng lúc, nhưng bàn tay vẫn giữ nguyên thế hợp âm. Đây là cầu nối giữa hợp âm khối và hợp âm rải: chưa phải luồn ngón, chỉ đổi thế tay ở mỗi thể đảo. Để cẳng tay xoay nhẹ theo hướng các nốt (từ ngón cái sang ngón 5 rồi quay về), thay vì để từng ngón tự gõ.
Mỗi nhóm bốn nốt là một thế tay, ngón bấm giống hệt hợp âm khối ở mục trên. Khi tay phải chơi tới ngón 5, tay đã chuẩn bị thế của nhóm sau.
Hợp âm rải
Phần tiêu đề “Hợp âm rải”Hợp âm rải (arpeggio) trải các nốt của hợp âm liên tục qua nhiều quãng tám, như một gam chỉ gồm nốt của hợp âm. Nguyên tắc ngón bấm giống gam: mỗi quãng tám là một nhóm ngón, nối với nhóm sau bằng luồn ngón cái hoặc vắt ngón. Khác biệt là khoảng luồn xa hơn (một quãng 4 thay vì một bậc), nên vai trò của cẳng tay lớn hơn nhiều.
| Hai quãng tám, đi lên | Tay phải | Tay trái |
|---|---|---|
| Đô trưởng (Đô–Mi–Sol) | 1 2 3 1 2 3 5 | 5 4 2 1 4 2 1 |
| La thứ (La–Đô–Mi) | 1 2 3 1 2 3 5 | 5 4 2 1 4 2 1 |
- Tay phải đi lên: ngón cái luồn từ ngón 3 sang nốt gốc kế tiếp, cách một quãng 4. Ngón cái bắt đầu di chuyển ngay khi chơi xong; khuỷu và cẳng tay dẫn bàn tay sang ngang, cổ tay giữ ngang, không gập lên xuống ở mỗi lần luồn.
- Tay trái đi lên: ngón 4 vắt qua ngón cái. Nhóm đầu ở Đô trưởng là 5-4-2-1; theo giáo trình Baylor, ngón 4 dùng khi giữa nốt gốc và nốt ba có một phím trắng, ngón 3 khi có hai phím trắng.
- Đi xuống: ngược lại. Tay phải vắt ngón 3 qua ngón cái, tay trái luồn ngón cái sau ngón 4.
Hợp âm rải có phím đen dùng ngón bấm khác, vì ngón cái vẫn tránh phím đen. Ví dụ Mi♭ trưởng (Mi♭–Sol–Si♭): ngón cái tay phải đặt trên Sol, phím trắng duy nhất của hợp âm, nên nhóm ngón bắt đầu bằng ngón 2, 3 hoặc 4 trên Mi♭ (tùy tay và tùy sách). Ngón bấm hợp âm rải ở các thể đảo và ở các giọng phím đen khác nhau giữa các sách; hãy theo sách gam và hợp âm rải bạn dùng, và ghi lại bằng bút chì.
Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.
Tập như gam: từng tay, chậm, rồi nhấn nhẹ nốt đầu mỗi nhóm ba nốt; chỉ ghép hai tay khi mỗi tay đã êm. Hai tay luồn ở những thời điểm khác nhau: tay phải luồn ngón cái sang Đô, còn tay trái vắt ngón 4 lên Mi. (Tay trái ở đây viết thấp hơn hai quãng tám cho dễ đọc.)
Bốn kiểu hình đệm
Phần tiêu đề “Bốn kiểu hình đệm”Bốn ví dụ dưới đây (soạn cho trang này) dùng cùng vòng hòa âm I–IV–V–I ở Đô trưởng. Ba ví dụ ở nhịp 4/4 dùng chung một giai điệu, để bạn nghe rõ cách đệm thay đổi tính chất của cùng một câu nhạc. Tay phải nằm gọn trong thế năm ngón từ Đô5 (ngón 1) đến Sol5 (ngón 5).
Với mọi kiểu đệm: tập tay trái riêng đến khi tự động, rồi ghép, và giữ tay trái nhỏ hơn tay phải vài bậc sắc thái.
1. Hợp âm khối
Phần tiêu đề “1. Hợp âm khối”Kiểu đệm đơn giản nhất. Ba hợp âm tay trái được xếp để các nốt đi ít nhất có thể: I ở thể gốc (Đô–Mi–Sol), IV ở thể đảo 2 (Đô–Fa–La, giữ nguyên nốt Đô chung), V ở thể đảo 1 (Si–Rê–Sol). Đây cũng chính là bài tập ngón bấm ở trên: 5-3-1, 5-2-1, 5-3-1.
2. Nốt trầm và hợp âm: điệu valse
Phần tiêu đề “2. Nốt trầm và hợp âm: điệu valse”Phách 1 là nốt trầm (ngón 5), phách 2 và 3 là hợp âm ngắn, nhẹ hơn. Chỗ khó là bước nhảy từ nốt trầm lên hợp âm: mắt nhìn trước vị trí hợp âm, tay rời nốt trầm và di chuyển ngay, đừng đợi. Giai điệu được viết lại cho nhịp 3/4.
3. Bass Alberti
Phần tiêu đề “3. Bass Alberti”Mang tên Domenico Alberti, nhà soạn nhạc Ý thế kỷ 18 hay dùng hình đệm này. Thứ tự nốt: thấp – cao – giữa – cao (Đô–Sol–Mi–Sol). Ngón bấm 5-1-3-1 cho thể gốc và thể đảo 1, 5-1-2-1 cho thể đảo 2. Đừng gõ từng ngón: cẳng tay xoay nhẹ qua lại như vặn nắm cửa thật khẽ, các ngón chỉ theo. Nốt trầm là bè bass, cho nó một chút trọng lượng; ba nốt còn lại nhẹ và đều. Ví dụ kinh điển là chương 1 Sonata Đô trưởng K. 545 của Mozart.
4. Hợp âm rải rộng tay trái
Phần tiêu đề “4. Hợp âm rải rộng tay trái”Tay trái trải hợp âm trên một quãng rộng: nốt gốc, quãng 5, rồi quãng 10 (nốt ba ở quãng tám trên), và nhờ bàn đạp mà mọi nốt hòa thành một nền âm thanh. Đây là kết cấu quen thuộc của nocturne thời Lãng mạn. Bàn tay mở ra và khép lại như chiếc quạt, cổ tay xoay theo hướng các nốt; nếu tay nhỏ, thay nốt quãng 10 bằng quãng 8 (Đô–Sol–Đô). Mỗi chữ Ped. là một lần đổi bàn đạp ngay sau nốt trầm mới.
| Kiểu đệm | Tính chất |
|---|---|
| Hợp âm khối | Vững, đơn giản, như hợp xướng |
| Nốt trầm và hợp âm | Nhịp nhàng, có bước nhún |
| Bass Alberti | Chuyển động đều, trong trẻo |
| Hợp âm rải rộng | Ngân vang, tràn đầy |
Hòa âm bàn phím: vòng kết I–IV–I–V7–I
Phần tiêu đề “Hòa âm bàn phím: vòng kết I–IV–I–V7–I”Hòa âm bàn phím (keyboard harmony) là chơi các tiến trình hợp âm cơ bản và chuyển chúng sang các giọng khác ngay trên bàn phím. Bài nền tảng là vòng kết I–IV–I–V7–I: tay trái chơi nốt gốc, tay phải chơi ba nốt với dẫn giọng gần nhất (mỗi nốt đi ít nhất có thể, nốt chung giữ nguyên). Đây là kết bạn sẽ gặp ở cuối nhiều câu nhạc, và là một cách để tay và tai hiểu chức năng hòa âm.
Ở Đô trưởng, tay phải chơi Đô–Mi–Sol, Đô–Fa–La, Đô–Mi–Sol, Si–Fa–Sol, Đô–Mi–Sol; tay trái chơi Đô, Fa, Đô, Sol, Đô. Hợp âm V7 ở tay phải chỉ có ba nốt: Si (nốt ba, cũng là cảm âm), Fa (nốt bảy) và Sol (nốt gốc); nốt năm Rê được bỏ, điều thường gặp khi chơi hợp âm bảy bằng ba nốt. Khi về I, Si đi lên Đô, Fa đi xuống Mi, Sol giữ nguyên.
Ngón bấm tay phải: 1-3-5 cho I và IV, 1-4-5 cho V7. Tay trái đặt ngón 1 trên Đô3, ngón 5 trên Fa2, ngón 4 trên Sol2: cả vòng kết không phải dời tay.
Cùng hình bàn tay ấy, chuyển sang các giọng khác. Nốt dưới cùng của tay phải là chủ âm (ở I và IV) và cảm âm (ở V7), nằm quanh Đô giữa; chỉ có phím đen thay đổi.
| Giọng | I (tay phải) | IV | V7 | Tay trái |
|---|---|---|---|---|
| Đô | Đô–Mi–Sol | Đô–Fa–La | Si–Fa–Sol | Đô – Fa – Đô – Sol – Đô |
| Sol | Sol–Si–Rê | Sol–Đô–Mi | Fa♯–Đô–Rê | Sol – Đô – Sol – Rê – Sol |
| Fa | Fa–La–Đô | Fa–Si♭–Rê | Mi–Si♭–Đô | Fa – Si♭ – Fa – Đô – Fa |
| Rê | Rê–Fa♯–La | Rê–Sol–Si | Đô♯–Sol–La | Rê – Sol – Rê – La – Rê |
| Si♭ | Si♭–Rê–Fa | Si♭–Mi♭–Sol | La–Mi♭–Fa | Si♭ – Mi♭ – Si♭ – Fa – Si♭ |
| La | La–Đô♯–Mi | La–Rê–Fa♯ | Sol♯–Rê–Mi | La – Rê – La – Mi – La |
| Mi♭ | Mi♭–Sol–Si♭ | Mi♭–La♭–Đô | Rê–La♭–Si♭ | Mi♭ – La♭ – Mi♭ – Si♭ – Mi♭ |
Khi đã quen, làm tương tự ở giọng thứ, với V7 lấy cảm âm từ gam thứ hòa âm. Ví dụ La thứ: La–Đô–Mi, La–Rê–Fa, La–Đô–Mi, Sol♯–Rê–Mi, La–Đô–Mi. Dựng và kiểm tra từng hợp âm bằng công cụ xây hợp âm, và tập phân biệt bằng tai ở nghe hợp âm.
Đọc hợp âm nhanh trên bản nhạc
Phần tiêu đề “Đọc hợp âm nhanh trên bản nhạc”Đọc hợp âm là đọc hình dạng trước, tên nốt sau:
- Thể gốc: các nốt xếp chồng quãng 3 nằm cùng loại vị trí trên khuông: dòng – dòng – dòng hoặc khe – khe – khe, sát nhau như một người tuyết. Hợp âm bảy thể gốc có bốn nốt cùng dòng hoặc cùng khe.
- Thể đảo của hợp âm ba: xuất hiện một khoảng rộng hơn (quãng 4). Nốt nằm ngay trên quãng 4 là nốt gốc.
- Thể đảo của hợp âm bảy: có hai nốt "dính nhau" (quãng 2). Nốt trên của quãng 2 là nốt gốc.
- Biết nốt gốc rồi, nhìn hóa biểu và ngữ cảnh để biết chức năng: trong Đô trưởng, Sol–Si–Rê–Fa là V7, dù nó đứng ở thể nào.
Bài tập hằng ngày: mở một bài thánh ca hay một bản nhạc dễ, chỉ đọc hợp âm của tay trái thành tên (C, G7, Am) mà không chơi, rồi chơi lại bằng hợp âm khối. Kỹ năng này giúp ích cho thị tấu và học thuộc.
Lỗi thường gặp
Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp”| Lỗi | Nghe thấy | Sửa |
|---|---|---|
| Ba nốt hợp âm không vang cùng lúc | Hợp âm "rải" ngoài ý muốn | Đặt sẵn ngón trên mặt phím, thả trọng lượng cả cánh tay |
| Phần đệm to hơn giai điệu | Giai điệu chìm | Tay trái p, tay phải mf; tập tay trái thật khẽ |
| Alberti gõ từng ngón | Cứng, không đều, nốt trầm mất | Xoay cẳng tay; cho nốt trầm một chút trọng lượng |
| Bước nhảy valse trễ nhịp | Phách 2 đến muộn | Rời nốt trầm ngay, mắt nhìn trước hợp âm |
| Hợp âm rải giật ở chỗ luồn | Nốt ngón cái nổi lên, hụt nhịp | Ngón cái đi sớm, cẳng tay dẫn đường |
| Hợp âm rải rộng không có bàn đạp | Rời rạc, khô | Đổi bàn đạp sau mỗi nốt trầm |
Kiểm tra nhanh
Phần tiêu đề “Kiểm tra nhanh”Kiểm tra nhanh 5 câu
Ngón bấm tay phải thường dùng cho Mi–Sol–Đô (Đô trưởng thể đảo 1) là gì?
- 1-3-5
- 1-2-5
- 1-2-3
Một hợp âm ba trên khuông có quãng 4 giữa hai nốt dưới. Nốt nào là nốt gốc?
- Nốt dưới cùng
- Nốt nằm ngay trên quãng 4
- Nốt giữa của mọi hợp âm
Bass Alberti chơi các nốt của hợp âm theo thứ tự nào?
- Thấp – cao – giữa – cao
- Thấp – giữa – cao – giữa
- Cao – giữa – thấp – giữa
Trong vòng kết ở Đô trưởng, tay phải chơi V7 bằng Si–Fa–Sol. Khi về I, nốt Si đi đâu?
- Lên Đô
- Xuống La
- Giữ nguyên
Vì sao hợp âm rải Mi♭ trưởng có ngón bấm khác Đô trưởng?
- Vì Mi♭ trưởng có bốn nốt
- Vì ngón cái tránh phím đen, nên phải đặt trên Sol
- Vì tay trái không luồn ngón được
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Willard A. Palmer, Morton Manus, Amanda Vick Lethco, The Complete Book of Scales, Chords, Arpeggios & Cadences (Alfred): hợp âm, hợp âm rải và vòng kết ở mọi giọng.
- ABRSM, các tập Piano Scales & Arpeggios theo từng cấp.
- University of Evansville, Scale and Arpeggio Fingerings (bản lưu): ngón bấm hợp âm rải.
- MuseScore, All About Piano: "Inverting major triads", ngón bấm hợp âm ba ở các thể đảo.
- Stefan Kostka, Dorothy Payne, Tonal Harmony (McGraw-Hill): dẫn giọng và chức năng hòa âm.
- Xem thêm tài liệu tham khảo.
Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT