1. Cao độ và tên nốt

Cao độ là gì?

Mỗi nốt nhạc có một cao độ: âm cao hay thấp. Về mặt vật lý, cao độ phụ thuộc vào tần số dao động. Dây đàn rung càng nhanh, âm càng cao. Ví dụ, nốt La dùng để lên dây cho dàn nhạc thường dao động 440 lần mỗi giây (440 Hz).

Âm nhạc phương Tây chia các cao độ thành một hệ thống có tên gọi cố định.

Bảy tên nốt

Chỉ có 7 tên nốt, lặp đi lặp lại từ thấp đến cao:

Hệ Việt Nam (solfège)	Đô	Rê	Mi	Fa	Sol	La	Si
Hệ chữ cái	C	D	E	F	G	A	B

Ở Việt Nam, Pháp, Ý… người ta gọi tên nốt là Đô, Rê, Mi. Trong tài liệu tiếng Anh, tên nốt viết bằng chữ cái. Bạn nên thuộc cả hai, vì bạn sẽ gặp cả hai khi đọc tài liệu.

Mẹo nhớ hệ chữ cái

Bắt đầu từ La = A, rồi đi theo bảng chữ cái: La A, Si B, Đô C, Rê D, Mi E, Fa F, Sol G.

Nghe gam Đô trưởng đi lên, từ Đô đến Đô:

Nốt thứ tám nghe "giống" nốt đầu tiên, chỉ cao hơn. Hai nốt này cùng tên và cách nhau một quãng tám (octave). Tần số của nốt trên gấp đôi nốt dưới.

Đánh số quãng tám

Vì 7 tên nốt lặp lại, ta cần số để biết nốt nằm ở quãng tám nào. Ký hiệu thông dụng (ký hiệu khoa học) ghi tên chữ cái kèm số:

• C4 là Đô giữa (middle C), nằm gần giữa bàn phím piano.
• Từ C4 đi lên: D4, E4, F4, G4, A4, B4, rồi đến C5. Số tăng lên ở nốt Đô.
• A4 là nốt La 440 Hz.

Trên bàn phím piano

Piano tiêu chuẩn có 88 phím, gồm phím trắng và phím đen. Phím đen xếp theo nhóm 2 phím và 3 phím xen kẽ, giúp bạn định vị:

• Nốt Đô là phím trắng ngay bên trái nhóm 2 phím đen.
• Nốt Fa là phím trắng ngay bên trái nhóm 3 phím đen.
• Các phím trắng lần lượt là Đô Rê Mi Fa Sol La Si, rồi lặp lại.

Phím đen dùng cho các nốt có dấu thăng hoặc giáng, sẽ học ở bài 5.

Thử bấm vào bàn phím dưới đây. Các phím được tô màu là ba nốt Đô (C3, C4, C5):

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Trên phím đàn

Trên đàn piano, Đô giữa (C4) là phím trắng ngay bên trái nhóm hai phím đen gần giữa bàn phím. Các phím Đô cách nhau một quãng tám; hãy tìm hết các phím Đô trên đàn của bạn, rồi xem toàn bộ 88 phím ở Bản đồ bàn phím.

Bài tập

1. Đọc to bảy tên nốt đi lên, rồi đi xuống, theo cả hai hệ (Đô Rê Mi… và C D E…).
2. Không nhìn bảng: Sol là chữ gì? E là nốt gì? Si là chữ gì?
3. Nếu có piano hoặc app piano trên điện thoại: tìm tất cả các nốt Đô, rồi tất cả các nốt Fa.
4. Nốt ngay trên B4 tên là gì, và mang số mấy?

Đáp án câu 2 và 4

Sol = G, E = Mi, Si = B. Nốt ngay trên B4 là C5: tên quay lại Đô và số tăng lên 5.

Luyện tập kèm theo

Bàn phím piano để tìm các nốt Đô, và nhận biết quãng bộ Khởi động để nghe quãng 8.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Nốt Sol trong hệ chữ cái là gì?

   • F
   • G
   • A

2. Đô giữa trên piano được ký hiệu là gì?

   • C3
   • C4
   • C5

3. Trên piano, nốt Đô nằm ở đâu?

   • Ngay bên trái nhóm 2 phím đen
   • Ngay bên trái nhóm 3 phím đen
   • Ngay bên phải nhóm 2 phím đen

4. Hai nốt cách nhau một quãng tám thì có đặc điểm gì?

   • Khác tên, tần số bằng nhau
   • Cùng tên, tần số nốt trên gấp đôi nốt dưới
   • Cùng tên, tần số nốt trên gấp ba nốt dưới

Nguồn

• Open Music Theory: Reading Clefs; The Keyboard and the Grand Staff; Half Steps, Whole Steps, and Accidentals; American Standard Pitch Notation (ASPN); Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures (solfège cố định).
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 1.1 Pitch và 1.3 Octave Registers; University of Queensland, Yet Another Guide to Music Theory: Pitch; Dolmetsch Online, Music Theory Online, bài 1 (tên nốt ở các nước dùng tiếng Romance, ký hiệu khoa học, La4 = 440 Hz); ISO 16:1975, Acoustics — Standard tuning frequency (Standard musical pitch).
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).