Tác phẩm
Debussy: Clair de lune
Clair de lune (Ánh trăng) khó không phải vì nhiều nốt, mà vì gần như cả bài nằm trong vùng pp và p, với một nhịp điệu cố tình làm mờ phách. Trang này hướng dẫn cách tập chơi: kiểm soát tiếng thật nhỏ, cân bằng các quãng ba, quãng sáu song song, đếm nhịp 9/8 mà vẫn nghe như trôi, chia hợp âm rải giữa hai tay và dùng bàn đạp như một bảng màu.
Rê♭ trưởng · 9/8 Andante très expressif ≈ Grade 8 72 ô nhịp
Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng
| Mục | Thông tin |
|---|---|
| Nhà soạn nhạc | Claude Debussy (1862–1918) |
| Tác phẩm | Clair de lune, chương 3 của Suite bergamasque (Prélude, Menuet, Clair de lune, Passepied), L. 75 |
| Sáng tác / xuất bản | Bắt đầu khoảng 1890 (Debussy tự ghi năm 1890 trên bản in thử); sửa lại và được Fromont in năm 1905. Tên ban đầu của chương này là Promenade sentimentale |
| Giọng · nhịp · tốc độ | Rê♭ trưởng · 9/8 · Andante très expressif (chậm vừa, rất biểu cảm); bắt đầu pp con sordina |
| Hình thức | Ba phần A – B – A' và coda, 72 ô nhịp |
| Độ khó | Trinity xếp bài ở Grade 8 (danh sách từ 2023); không có trong đề cương các Grade của ABRSM, nhưng danh sách bằng ARSM của ABRSM (từ 2024) cho chọn một chương bất kỳ của Suite bergamasque; RCM xếp ở Level 10 (đề cương 2022); Henle xếp mức 5 (trung bình) trên thang 1–9 |
| Kỹ năng chính | Sắc thái pp, cân bằng hợp âm và quãng song song, nhịp mơ hồ (nhóm hai nốt trong 9/8), hợp âm rải chia hai tay, una corda, đạp nửa, rubato |
| Bản nhạc | IMSLP (tìm "Suite bergamasque (Debussy)"); bản Urtext: G. Henle Verlag (Suite bergamasque, HN 381), ấn bản phê bình Œuvres complètes de Claude Debussy (Durand) |
Chỉ muốn nghe? Đọc phần Bối cảnh và Theo dõi khi nghe; phần còn lại dành cho người tập đàn.
Vì sao nên học bài này
Phần tiêu đề “Vì sao nên học bài này”- Học chơi thật nhỏ mà vẫn rõ. Một pp đều và có hồn là kỹ năng hiếm; bài này luyện nó suốt năm phút.
- Bàn đạp thành công cụ tạo màu, không chỉ để nối: bàn đạp vang sâu, nông, đạp nửa, una corda.
- Nhịp điệu tự do có kỷ luật. Bạn phải đếm chính xác trước khi được phép "trôi".
- Hợp âm rải hai tay ở đoạn giữa là bước chuẩn bị cho Chopin, Liszt, Rachmaninoff.
- Và vì đây là một trong những bản nhạc piano được yêu thích nhất: người nghe biết rõ nó, nên mọi chi tiết đều được chú ý.
Bối cảnh
Phần tiêu đề “Bối cảnh”Tên bài trùng tên bài thơ Clair de lune của Paul Verlaine, bài mở đầu tập Fêtes galantes (1869), bài thơ mà Debussy đã phổ nhạc thành ca khúc. Chữ bergamasque có ngay trong bài thơ ấy ("masques et bergamasques"); theo lời tựa của ấn bản Henle, tên tổ khúc thường được coi là một gợi nhớ tới tập thơ này. Bài thơ tả những nhân vật đeo mặt nạ dưới ánh trăng, vui mà buồn; âm nhạc giữ đúng cái vẻ nửa sáng nửa tối ấy.
Debussy viết bộ tổ khúc khi khoảng 28 tuổi, nhưng chỉ in nó 15 năm sau; chính ông ghi năm 1890 lên bản in thử để cho biết đây là tác phẩm thời trẻ. Bản in năm 1905 là bản đã sửa; bản thảo gốc đến nay chưa tìm thấy, nên không ai biết chắc phần nào thuộc năm 1890, phần nào thuộc năm 1905. Bài nằm ở ngưỡng giữa thế kỷ 19 và thế kỷ 20: hòa âm còn chức năng (có át, có kết rõ) nhưng màu sắc đã là của Debussy. Xem thế kỷ 20.
Nghe trước khi tập
Phần tiêu đề “Nghe trước khi tập”Nghe vài lần, mỗi lần với một câu hỏi của "tai người chơi":
- Phách: trong mười mấy ô đầu, bạn có vỗ tay theo phách được không? Nghệ sĩ có cố làm phách rõ ra hay để nó mờ?
- Tầng âm thanh: ở đoạn hợp âm rải, giai điệu nằm ở đâu, và tiếng rải của tay trái to đến mức nào?
- Bàn đạp: có chỗ nào nghe "khô" hẳn đi không? Chỗ nào tiếng đàn như được phủ sương?
- Màu sắc: Debussy không kể chuyện mà vẽ một bầu không khí. Nếu phải vẽ bản nhạc này, bạn dùng màu gì cho đoạn đầu, và màu gì cho đoạn hợp âm rải ở giữa?
Nghe bản thu của Walter Gieseking, người thu trọn nhạc piano solo của Debussy, cạnh một bản thu chậm, nhiều rubato hơn để thấy biên độ của tự do trong bài này. Ghi lại tốc độ của từng bản (dài bao nhiêu phút) và cảm giác của bạn về mỗi tốc độ.
Theo dõi khi nghe
Phần tiêu đề “Theo dõi khi nghe”Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| … | Mở đầu (ô 1–14): pp con sordina; quãng ba, quãng sáu đi xuống ở tay phải, bắt đầu sau phách đầu và nối qua phách, nên nhịp nghe mơ hồ |
| … | Tempo rubato (ô 15–18): giai điệu rõ hơn trên các hợp âm |
| … | Lớn dần, nhanh dần (ô 19–26, peu à peu cresc. et animé): đoạn dừng lại trên một hợp âm át rải |
| … | Un poco mosso (ô 27–36): tay trái rải hợp âm liên tục như nước chảy, giai điệu ở tay phải |
| … | Cao trào (ô 37–42): dồn lên điểm cao nhất của bài, quanh ô 41 |
| … | Calmato (ô 43–50): lắng lại trên nền trầm lung linh |
| … | A' (ô 51–65): tốc độ ban đầu trở lại; chủ đề mở đầu trên nền hợp âm rải, như một kỷ niệm |
| … | Coda (ô 66–72): hợp âm rải, tay bắt chéo, tan dần đến hết (morendo jusqu'à la fin) |
Cấu trúc
Phần tiêu đề “Cấu trúc”| Đoạn | Ô nhịp | Nội dung | Điều cần chú ý khi chơi |
|---|---|---|---|
| A | 1–14 | Andante très expressif, pp con sordina. Quãng ba, quãng sáu đi xuống ở tay phải; nhạc bắt đầu sau phách đầu, nhiều dấu nối qua phách | Đếm thật chính xác; hai nốt của quãng ba gần bằng nhau, nốt trên nhỉnh hơn một chút |
| A (tiếp) | 15–26 | Tempo rubato; giai điệu rõ hơn trên hợp âm; từ ô 19 peu à peu cresc. et animé (lớn dần và nhanh dần từng chút); kết thúc trên hợp âm át rải | Rubato có hướng: dồn tới rồi lắng; giai điệu hát trên các hợp âm được nhấn nhẹ |
| B | 27–36 | Un poco mosso: tay trái rải hợp âm liên tục như nước chảy, giai điệu ở tay phải | Hợp âm rải nhẹ, đều, không bao giờ lấn giai điệu; chia nốt giữa hai tay nếu cần |
| B (cao trào) | 37–42 | Dồn lên điểm cao nhất của bài (quanh ô 41) | To nhất của bài vẫn là một tiếng tròn, không gắt |
| B (lắng) | 43–50 | Calmato: lắng lại trên nền trầm lung linh | Giảm dần tốc độ và độ to để chuẩn bị cho A' |
| A' | 51–65 | Tốc độ ban đầu trở lại; chủ đề mở đầu trên nền hợp âm rải | Không phải lặp lại: giờ chủ đề như một kỷ niệm, mềm hơn |
| Coda | 66–72 | Hợp âm rải, tay bắt chéo, tan dần đến hết | Mỗi lần rải phải nhỏ hơn lần trước; ngân hợp âm cuối thật lâu |
Chỗ khó và cách tập
Phần tiêu đề “Chỗ khó và cách tập”| Chỗ khó | Vì sao khó | Cách tập |
|---|---|---|
| pp đều ngay từ nốt đầu | Độ to theo tốc độ phím đi xuống: ấn quá chậm thì nốt không kêu, hơi nhanh là đã to | Đặt ngón sát phím, ấn từ trọng lượng tay thả lỏng chứ không từ cú gõ; tìm "đáy" của phím. Tập riêng trên một nốt rồi một quãng ba: 10 lần liên tiếp pp đều nhau. Xem Tạo tiếng đàn |
| Quãng ba, quãng sáu song song | Hai nốt phải vào cùng lúc; nốt trên cần nổi nhẹ; legato giữa các quãng khó | Tập riêng nốt trên với đúng ngón, rồi riêng nốt dưới; ghép với nốt trên mp, nốt dưới pp. Nối nốt trên bằng ngón, nốt dưới nhờ bàn đạp. Bài tập 2 |
| Nhịp mơ hồ, nhóm hai nốt trong 9/8 | Mắt quen đọc nhóm ba; nốt bắt đầu sau phách và nối qua phách | Đếm to "1-2-3, 1-2-3, 1-2-3" (móc đơn) khi tập chậm; ô có nhóm hai nốt đếm "1-2-3, 1-và, 1-và" cho phách đó. Tay trái hoặc máy đếm nhịp giữ phách chấm. Bài tập 1 |
| Hợp âm rải đoạn Un poco mosso | Tay trái trải rộng hơn một quãng tám; dễ to, dễ vấp chỗ đổi thế tay | Chơi mỗi nhóm thành hợp âm khối để học thế tay; rải chậm với cổ tay xoay theo hướng đi; khi cần, để tay phải lấy một hai nốt cao nhất của chuỗi rải. Bài tập 3 |
| Bàn đạp | Hòa âm thay đổi, giai điệu đi bậc liền; giữ một bàn đạp quá lâu là thành tiếng ồn | Đạp theo hòa âm; ở chỗ giai điệu đi bậc trên một hòa âm, đạp nông hoặc rung bàn đạp (nhả một phần rất nhanh) để làm sạch. Xem Bàn đạp |
| Cao trào và giữ sức | Bài kéo dài pp rồi bỗng lên to; người chơi dễ "đập" | Lập bản đồ sắc thái cho cả bài trên giấy: chỗ to nhất là một chỗ duy nhất. Dùng trọng lượng cánh tay, cổ tay mềm |
| Coda tay bắt chéo | Nhìn và nghe cùng lúc; nốt cuối của mỗi lần rải dễ to | Tập riêng đường đi của tay vắt qua, mắt nhìn đích trước; mỗi lần rải kết thúc nhỏ hơn lúc bắt đầu |
Bài tập chuẩn bị
Phần tiêu đề “Bài tập chuẩn bị”Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc.
1. Đếm nhịp 9/8 có nốt bắt đầu sau phách và nhóm hai nốt
Phần tiêu đề “1. Đếm nhịp 9/8 có nốt bắt đầu sau phách và nhóm hai nốt”- Tay trái giữ ba phách chấm đều như con lắc; tay phải vào sau phách một móc đơn.
- Đếm to bằng móc đơn. Ở nhóm hai nốt (số 2 phía trên), hai nốt chia đều thời gian của ba móc đơn.
- Khi đếm đã chắc, bỏ đếm và nghe: tay phải phải nghe như trôi trên nhịp, không như lệch nhịp.
2. Quãng sáu song song: nốt trên hát
Phần tiêu đề “2. Quãng sáu song song: nốt trên hát”- Số ngón ghi cho nốt trên (đổi 5 – 4 để nối legato); nốt dưới dùng ngón cái, nối nhờ bàn đạp.
- Chơi riêng các nốt trên, mp, thật liền. Rồi thêm nốt dưới ở pp, hai nốt vào cùng lúc tuyệt đối.
- Thử với una corda: màu tiếng thay đổi thế nào? Giữ cân bằng hai nốt như cũ.
3. Hợp âm rải tay trái dưới giai điệu
Phần tiêu đề “3. Hợp âm rải tay trái dưới giai điệu”- Tay trái riêng: mỗi ô 1–3 là một vòng cung lên rồi xuống; ô cuối đi lên rồi giữ hợp âm kết. Đi lên, ngón 3 vắt qua ngón cái; đi xuống, ngón cái luồn dưới. Cổ tay đi theo hướng của chuỗi nốt, không nhấc ngón cao. Nốt đỉnh của vòng cung (nốt thứ năm) không được to lên.
- Ghép giai điệu: tay phải mp đến mf, tay trái pp.
- Biến thể: để tay phải lấy nốt đỉnh của mỗi vòng cung (ngón cái) trong khi vẫn giữ giai điệu. Nghe xem có lộ chỗ nối tay không.
Kế hoạch tập
Phần tiêu đề “Kế hoạch tập”Kế hoạch 9 tuần, 45–60 phút mỗi ngày. Tốc độ tính theo phách chấm (♩. = ba móc đơn).
| Tuần | Việc chính | Máy đếm nhịp |
|---|---|---|
| 1 | Nghe 3 bản thu; đánh dấu các đoạn, sắc thái, chữ chỉ dẫn; viết ngón bấm ô 1–14. Bài tập 1, đếm to | ♩. = 30 (đếm móc đơn) |
| 2 | Ô 1–14 hai tay, chưa bàn đạp, đếm to; bài tập 2 | ♩. = 30–34 |
| 3 | Ô 15–26 (Tempo rubato): học chính xác trước khi co giãn; thêm bàn đạp cho ô 1–26 | ♩. = 34–38 |
| 4 | Ô 27–36 (Un poco mosso): tay trái riêng; bài tập 3; chọn cách chia tay | ♩. = 36–40 |
| 5 | Ô 37–50: cao trào và Calmato; ghép với phần trước | ♩. = 40–44 |
| 6 | Ô 51–72: A' và coda; tập tay bắt chéo | ♩. = 40–44 |
| 7 | Chơi liền cả bài mỗi ngày; thu âm; lập bản đồ sắc thái cả bài | ♩. ≈ 44–50 |
| 8 | Rubato và màu sắc: una corda, đạp nửa; tập trên một cây đàn khác | Tự do quanh ♩. ≈ 46–54 |
| 9 | Thuộc lòng (xem Học thuộc và biểu diễn); biểu diễn cho người khác nghe | Tốc độ bạn chọn |
Diễn tấu
Phần tiêu đề “Diễn tấu”Tốc độ và nhịp
Phần tiêu đề “Tốc độ và nhịp”Andante là "đi", không phải đứng yên. Nhiều người chơi quá chậm vì nghĩ "mơ màng" nghĩa là kéo dài. Nghĩ theo một phách lớn mỗi ô khi đã thuộc: nhạc sẽ trôi. Rubato chỉ được ghi rõ ở đoạn Tempo rubato; ở đoạn mở đầu, sự mơ hồ đã nằm sẵn trong cách viết nốt, bạn không cần làm thêm.
Sắc thái và tầng âm thanh
Phần tiêu đề “Sắc thái và tầng âm thanh”Bài gần như chỉ sống trong vùng từ ppp đến p; chỉ một lần lên f, ở cao trào của đoạn B (ô 41). Hãy có ít nhất ba mức nhỏ khác nhau: thì thầm, nhỏ, nhỏ mà ấm. Luôn có ba tầng: giai điệu, phần hòa âm, bè trầm. Bè trầm thường là nốt ngân dài: đánh nó sâu một chút để bàn đạp có thứ để giữ.
Bàn đạp và una corda
Phần tiêu đề “Bàn đạp và una corda”- Con sordina ở đầu bài nghĩa là dùng una corda (bàn đạp trái). Nó làm tiếng mềm và đổi màu, không chỉ làm nhỏ. Có thể nhả una corda ở những chỗ cần tiếng sáng hơn, như cao trào.
- Bàn đạp vang đổi theo hòa âm. Ở các hợp âm đi song song, đổi nhanh và nông, hoặc đạp nửa (chỉ nhả một phần) để giữ bè trầm trong khi làm sạch các nốt trên.
- Trong đoạn hợp âm rải, một bàn đạp cho mỗi hòa âm; nếu nghe đục, đạp nông hơn chứ đừng nhả hẳn.
- Hợp âm cuối: giữ bàn đạp cho đến khi tiếng tắt hẳn, rồi nhả từ từ.
Âm sắc
Phần tiêu đề “Âm sắc”Marguerite Long kể một câu Debussy hay nói: phải quên rằng piano có búa. Hãy để tiếng đàn như không bắt đầu bằng một cú đánh. Chạm phím từ rất gần, ngón phẳng hơn, phần thịt của đầu ngón. Ở những hợp âm lớn, dùng trọng lượng cả cánh tay rơi xuống, cổ tay mềm như lò xo.
Ấn bản
Phần tiêu đề “Ấn bản”Bản thảo gốc đã thất lạc; các bản Urtext dựa vào ấn bản 1905 và bản in thử, có phần chú thích các chỗ khác nhau giữa các nguồn. Dùng Henle hoặc ấn bản Œuvres complètes; nhiều bản phổ thông thêm bàn đạp và ngón bấm của người biên tập mà không ghi rõ.
Lỗi thường gặp
Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp”- Không đếm ở đoạn đầu: nghe "tự do" nhưng thật ra là sai nhịp, các nốt sau dấu nối bị cắt ngắn.
- Mọi thứ cùng một mức p, không có tầng âm thanh.
- Một bàn đạp kéo qua nhiều hòa âm: tiếng sương mù biến thành tiếng ồn.
- Hợp âm rải tay trái to hơn giai điệu, hoặc nốt đỉnh của mỗi vòng cung nhô lên.
- Cao trào bị đập, tiếng gắt.
- Coda vội vàng; không để im lặng cuối bài có chỗ.
Học tiếp
Phần tiêu đề “Học tiếp”- Debussy tiếp theo: Rêverie, Arabesque số 1, các bài trong Children's Corner, rồi tập Préludes (nghe trước với hướng dẫn nghe quyển 1).
- Cùng kỹ năng hát và bàn đạp: Chopin: Nocturne Op. 9 số 2, Beethoven: Pathétique, chương 2.
- Chặng 7: Liszt: Liebestraum số 3 cho giai điệu ở giọng giữa và bàn đạp; Chopin: Ballade số 1, một tác phẩm lớn.
- Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ và Nghệ sĩ piano và bản thu.
- Cùng chặng 6: các bài của chặng 6.
- Chặng 7: các bài của chặng 7.
Kiểm tra nhanh
Phần tiêu đề “Kiểm tra nhanh”Kiểm tra nhanh 4 câu
Ở đoạn Un poco mosso (ô 27–36), điều gì thay đổi rõ nhất?
- Tay trái rải hợp âm liên tục như nước chảy dưới giai điệu tay phải
- Hai tay chơi đồng âm cách quãng tám
- Mọi nốt chơi staccato
Con sordina ở đầu bài nghĩa là gì?
- Không dùng bàn đạp vang
- Dùng una corda (bàn đạp trái)
- Chơi thật chậm
Làm sao chơi pp đều ngay từ nốt đầu?
- Đặt ngón sát phím, ấn bằng trọng lượng tay thả lỏng, tìm "đáy" của phím
- Gõ nhanh và nhẹ từ trên cao
- Ấn phím thật chậm để tiếng nhỏ nhất
Khi tập chậm đoạn mở đầu, nên đếm thế nào?
- Không cần đếm, cứ để nhạc trôi
- Đếm to theo móc đơn "1-2-3, 1-2-3, 1-2-3"; phách có nhóm hai nốt đếm "1-và"
- Đếm bốn phách mỗi ô
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Debussy, Suite bergamasque, G. Henle Verlag (HN 381), lời tựa của François Lesure: niên đại, các tên gọi ban đầu, lịch sử xuất bản.
- Paul Verlaine, Fêtes galantes, bài Clair de lune, trong Œuvres complètes, tập 1 (Project Gutenberg).
- Bản nhạc: IMSLP; bản chép LilyPond của Mutopia Project theo bản in E. Fromont 1905, dùng để đếm ô, đối chiếu chỉ dẫn và sắc thái. Xem thêm tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT