Bỏ qua để đến nội dung
Opus

Đọc thêm

Nhạc truyền thống Việt Nam và nhạc cổ điển

Đọc thêm, ngoài lộ trình: không cần cho các chặng. Xem lộ trình piano

Nhạc truyền thống Việt Nam có những thang âm, nhạc cụ và cách nghe riêng, khác nhạc cổ điển phương Tây. Trang này đặt hai truyền thống cạnh nhau để mỗi bên soi sáng bên kia. Nên đọc sau bài 16: Điệu thức và gam ngũ cung.

Cập nhật lần cuối: 11/2026.

Hai cách nghĩ về âm nhạc

Phần tiêu đề “Hai cách nghĩ về âm nhạc”
Khía cạnh Nhạc cổ điển phương Tây Nhạc truyền thống Việt Nam (đờn ca tài tử, ca trù, nhã nhạc…)
Truyền dạy Chủ yếu qua bản nhạc ghi chính xác từng nốt Chủ yếu truyền khẩu, thầy dạy trò; ký âm (Hò, Xự, Xang…) chỉ ghi bộ khung
Tác phẩm Ghi cố định trên bản nhạc; nghệ sĩ diễn giải Một bài bản là bộ khung; mỗi người chơi tô điểm, ứng tác theo cách riêng
Cao độ Hệ bình quân 12 nửa cung, cao độ cố định (xem Âm học) Thang năm âm làm khung; nhiều âm được nhấn, rung, vuốt, nằm giữa các phím đàn piano
Hòa âm Trung tâm: chuỗi hợp âm Xây trên giai điệu và sắc thái từng âm, không lấy chuỗi hợp âm làm trung tâm; các nhạc cụ cùng chơi một giai điệu theo cách riêng của mình (dị âm, heterophony)
Màu sắc cảm xúc Giọng trưởng – thứ Các hơi, điệu: điệu Bắc (vui tươi), điệu Nam với các hơi Xuân (thanh thản), Ai và Oán (buồn sâu)

Hai truyền thống chú trọng những điều khác nhau. Nhạc phương Tây phát triển hòa âm và các kỹ thuật phát triển chủ đề trong tác phẩm dài; nhạc truyền thống Việt Nam chú trọng sắc thái của từng âm và nghệ thuật ứng tác.

Điều thú vị: nhạc châu Âu cũng từng có lối này. Trong thanh nhạc và opera thời đầu, ca sĩ ứng tác trang trí trên giai điệu; ở thế kỷ 17–18, bè trầm số (basso continuo) chỉ ghi bộ khung để người chơi đàn phím dựa vào (xem Đọc tên tác phẩm và bản thu về phong cách biểu diễn lịch sử). Cadenza vốn cũng là đoạn ứng tác của người độc tấu.

Thang năm âm: Hò, Xự, Xang, Xê, Cống

Phần tiêu đề “Thang năm âm: Hò, Xự, Xang, Xê, Cống”

Các tên trong ký âm nhạc truyền thống Việt Nam (như nhạc tài tử), theo cách đối chiếu phổ biến với Đô di động (cao độ thật tùy từng hơi và người chơi; nhiều âm được nhấn, rung, không đứng yên như trên phím đàn):

Thang này cùng các nốt với gam ngũ cung (xem bài 16).

Nhạc cụ: những người họ hàng xa

Phần tiêu đề “Nhạc cụ: những người họ hàng xa”
Nhạc cụ Việt Cách tạo âm Loại nhạc cụ (để so sánh) Điểm riêng
Đàn bầu Một dây; người chơi tạo bồi âm và uốn vòi đàn bằng tay trái để dây căng hay chùng Đàn một dây (monochord) Không có phím bấm mà chơi được mọi cao độ, nhiều nhấn, rung, luyến láy; xem Âm học
Đàn tranh 16 dây (loại cổ điển; về sau có loại nhiều dây hơn), gảy; mỗi dây một ngựa đàn di động Zither (đàn dây gảy) Một trong các nhạc cụ của đờn ca tài tử; chỉnh cao độ bằng cách xê dịch ngựa đàn
Đàn nguyệt 2 dây, gảy; cần dài, phím cao Lute (đàn dây gảy có phím) Phím cao: người chơi giỏi có thể lấy đến bốn nốt từ một phím
Đàn nhị 2 dây, kéo; vĩ kẹp giữa hai dây Violin (cùng là đàn dây kéo) Âm sắc gần với violin; thân hình trụ, một đầu bịt da
Sáo trúc Thổi ngang Sáo ngang (flute) Làm từ một đoạn trúc; truyền thống có 6 lỗ bấm, về sau có loại 10 lỗ
Đàn đáy 3 dây, gảy Lute Nhạc cụ đệm của ca trù
Cồng, chiêng Gõ Bộ gõ (gong) Mỗi người chơi một chiếc chiêng khác nhau; cả nhóm (ở làng thường ba đến mười hai chiếc) ghép thành bản nhạc, thay đổi theo nghi lễ

Các di sản âm nhạc được UNESCO ghi danh

Phần tiêu đề “Các di sản âm nhạc được UNESCO ghi danh”

Tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có 17 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh; phần lớn gắn với âm nhạc và diễn xướng:

Di sản Năm Nghe để thấy
Nhã nhạc, âm nhạc cung đình Việt Nam (Huế) 2003 (công bố; 2008 vào Danh sách đại diện) Âm nhạc và múa cung đình; dàn nhạc lớn có bộ trống nổi bật cùng nhiều nhạc cụ gõ, hơi và dây
Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên 2005 (công bố; 2008 vào Danh sách đại diện) Nhiều chiếc chiêng, mỗi người chơi một chiếc, ghép thành bản nhạc có tiết tấu thay đổi theo nghi lễ
Dân ca quan họ Bắc Ninh 2009 Hát đối đáp luân phiên giữa hai người nữ của một làng và hai người nam của làng khác
Ca trù 2009 (cần bảo vệ khẩn cấp) Ba người: ca nương hát và gõ phách, một người gảy đàn đáy (đàn ba dây), một người đánh trống chầu
Hát Xoan (Phú Thọ) 2011 Ban đầu thuộc danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, năm 2017 được chuyển sang danh sách đại diện
Đờn ca tài tử Nam Bộ 2013 Hòa đàn, hát trên các bài bản (20 bài chính và 72 bài cổ), ứng tác
Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh 2014 Hát trong lao động và sinh hoạt
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ 2016 Nghi lễ hầu đồng (nhập đồng), có âm nhạc, múa và trang phục đi kèm
Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ 2017 Trò chơi bài chòi dịp Tết và biểu diễn của các nghệ nhân hiệu, kết hợp âm nhạc, thơ, diễn xuất
Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái 2019 Thầy Then hát và gảy đàn tính trong nghi lễ

Ngoài ra, tháng 4/2025, bộ sưu tập tư liệu của nhạc sĩ Hoàng Vân được UNESCO ghi vào Danh mục Ký ức thế giới. Âm nhạc của ông là một ví dụ về sự kết hợp giữa kỹ thuật sáng tác cổ điển châu Âu và chất liệu dân tộc.

Chèo: sân khấu của làng quê Bắc Bộ

Phần tiêu đề “Chèo: sân khấu của làng quê Bắc Bộ”

Chèo là sân khấu ca kịch dân gian của đồng bằng Bắc Bộ, hình thành và phát triển vào khoảng thế kỷ 10. Theo các tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian, người đặt nền móng là bà Phạm Thị Trân, ở cung đình nhà Đinh; Hoa Lư, Ninh Bình, được xem là đất tổ của chèo. Chèo được diễn ở hội làng, nơi sân đình, cho chính bà con trong làng xem.

Vài nét của chèo: trống chèo vang lên gọi bà con tới sân đình; hề là một trong các vai chính, cùng đào, kép, lão, mụ. Các vở chèo cổ: Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình – Dương Lễ.

Nghệ sĩ tiêu biểu: NSND Thanh Ngoan (Nhà hát Chèo Việt Nam), gắn bó hơn 40 năm với chèo và từng giữ vai trò Giám đốc nhà hát.

Lưu ý: khác với quan họ hay ca trù, chèo chưa được UNESCO ghi danh (tính đến cuối năm 2025); ngày 20/10/2021, Thủ tướng đồng ý để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lập hồ sơ nghệ thuật chèo đệ trình UNESCO.

Gợi ý xem: tìm "chèo Quan Âm Thị Kính", "trích đoạn chèo" trên YouTube; ưu tiên các bản diễn của Nhà hát Chèo Việt Nam.

Tuồng (hát bội): sân khấu bi tráng của miền Trung

Phần tiêu đề “Tuồng (hát bội): sân khấu bi tráng của miền Trung”

Tuồng (còn gọi là hát bội) là sân khấu ca kịch cổ truyền của Việt Nam; thời điểm tuồng xuất hiện chưa có sự đồng thuận, nhưng sử sách cho thấy chắc đã có từ thời Trần. Tuồng cung đình đạt cực thịnh thời nhà Nguyễn, và Đào Tấn (1845–1907) được xem là người có công lớn với tuồng, để lại khoảng 40 vở.

Tuồng mang tính biểu tượng, ước lệ cao: bối cảnh, trang phục, hóa trang và cử chỉ đều theo quy ước. Diễn viên vẽ mặt theo vai: nền đỏ là tướng trung hậu, nền trắng là gian thần, nền xanh là quỷ quái hoặc linh hồn; vai hung tợn có nét vằn vện trên mặt. Hát tuồng gồm ba thành phần: nói lối (lối nói cách điệu, có tiết tấu và giai điệu), nhịp phách và làn điệu; truyện thường mang đạo lý Nho giáo.

Một nét riêng của tuồng là trống chầu: người cầm trống chầu dẫn dắt khán giả và đóng vai giám khảo, đánh vào mặt trống để khen, đánh vào cạnh trống để chê, và dùng tiếng trống để thưởng hay phạt kép hát.

Tuồng đến nay vẫn chưa được UNESCO ghi danh.

Gợi ý xem: tìm "hát bội", "tuồng Đào Tấn", "trống chầu" trên YouTube.

Cải lương và điệu vọng cổ

Phần tiêu đề “Cải lương và điệu vọng cổ”

Cải lương ("cải cách") là sân khấu ca kịch của Nam Bộ, ra đời ở thế kỷ 20 từ nhạc tài tử, kết hợp với kịch Pháp và các yếu tố truyền thống. Theo mô tả của Nguyễn Vĩnh Bảo (1970), ca hát là phần quan trọng nhất: khoảng 70–80% buổi diễn là các bài hát, đệm bằng đàn nguyệt (đàn kìm), đàn tranh, đàn nhị, đàn gáo, đàn tam, đàn bầu.

Một điệu hát nổi bật của cải lương là vọng cổ. Bản "Dạ cổ hoài lang" do nhạc sĩ Cao Văn Lầu (Sáu Lầu) ở Bạc Liêu sáng tác, thường được ghi vào khoảng năm 1918–1919; tên bài nghĩa là "nghe tiếng trống đêm nhớ chồng", gắn với nỗi nhớ của người vợ xa chồng và của chính ông. Bản gốc có 20 câu nhịp đôi; về sau được kéo dài thành nhịp 4, nhịp 8 và tới nhịp 32, và bản nhịp 32 được rút lại còn 6 câu.

Nghệ sĩ cải lương có thể nghe: Minh Vương, Lệ Thủy. Soạn giả Viễn Châu được ghi nhận có công khai mở thể loại tân cổ giao duyên, kết hợp tân nhạc với làn điệu vọng cổ.

Khác với đờn ca tài tử (được UNESCO ghi danh năm 2013), cải lương và vọng cổ đến nay vẫn chưa được UNESCO ghi danh.

Gợi ý nghe: tìm "Dạ cổ hoài lang", "vọng cổ 6 câu", "tân cổ giao duyên" trên YouTube; ưu tiên bản thu của các nghệ sĩ gạo cội.

Khi hai truyền thống gặp nhau

Phần tiêu đề “Khi hai truyền thống gặp nhau”
  • Nhà soạn nhạc Việt Nam viết cho dàn nhạc giao hưởng và opera, có khi lấy chất liệu từ ca khúc và dân ca: giao hưởng Quê hương của Hoàng Việt (khai thác chất liệu từ 9 ca khúc cách mạng và hai bài dân ca), opera Cô Sao (1965) của Đỗ Nhuận, các bản chuyển soạn dân ca như Trống cơm, Lý hoài nam cho dàn dây (xem Nhạc cổ điển ở Việt Nam).
  • Nhạc cụ dân tộc cùng dàn nhạc giao hưởng: nhạc cụ dân tộc cũng được viết thành concerto với dàn nhạc phương Tây; Nguyễn Vĩnh Bảo đã ghi nhận hiện tượng này từ năm 1970.
  • Nhà soạn nhạc phương Tây tìm đến âm nhạc châu Á: Debussy nghe dàn gamelan Java ở Paris năm 1889 và viết Pagodes bằng gam ngũ cung; Puccini dùng giai điệu dân ca Trung Quốc Mạt lỵ hoa (Mo Li Hua) trong opera Turandot.

Gợi ý nghe

Phần tiêu đề “Gợi ý nghe”

Tìm trên YouTube hoặc ứng dụng nghe nhạc theo các từ khóa: "Nhã nhạc cung đình Huế", "đờn ca tài tử", "ca trù", "quan họ", "độc tấu đàn bầu", "hát văn", "trích đoạn chèo", "hát bội", "Dạ cổ hoài lang". Ưu tiên các bản thu của nghệ nhân, viện nghiên cứu hoặc nhà hát, có ghi rõ tên người biểu diễn.

Bài tập nghe so sánh: nghe liền nhau một bản độc tấu đàn bầu và một chương chậm cho violin (ví dụ Pärt Spiegel im Spiegel). Hãy để ý: violin và piano chơi theo những nốt đã ghi sẵn trên bản nhạc; đàn bầu thì uốn lượn cao độ ngay trong một nốt. Đó chính là khác biệt về cách nghĩ về cao độ ở bảng đầu trang.

Nguồn

Phần tiêu đề “Nguồn”

Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT