Beethoven: Sonata Pathétique, Op. 13

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Ludwig van Beethoven (1770–1827)
Tên đầy đủ	Sonata piano số 8 cung Đô thứ, Op. 13, Grande Sonate pathétique
Sáng tác	Chủ yếu năm 1798 (phác thảo từ khoảng 1797); in cuối năm 1799 ở Vienna (nhà Hoffmeister); đề tặng hoàng thân Karl von Lichnowsky
Thời kỳ	Cổ điển, giai đoạn đầu của Beethoven
Thể loại	Sonata piano, 3 chương
Độ dài	Khoảng 17–20 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Năm 1798, Beethoven 27 tuổi, đã nổi tiếng ở Vienna như một nghệ sĩ piano, nhất là tài ứng tác. Sonata này nhanh chóng được yêu thích: Ignaz Moscheles kể rằng năm 1804, lúc mới 10 tuổi, ông phải chép tay bản nhạc ở thư viện vì không đủ tiền mua.

Ai đặt tên Pathétique? Trang bìa bản in đầu tiên ghi Grande Sonate pathétique. Theo Beethoven-Haus Bonn và ấn bản Urtext của Henle, chính Beethoven chọn tên này; cùng với Les Adieux Op. 81a, đây là một trong hai sonata piano có tên gọi từ tác giả. Pathétique ở đây không có nghĩa "thảm hại" mà là "đầy bi cảm", gốc từ chữ Hy Lạp pathos. Khác hẳn Ánh trăng: biệt danh ấy do người khác gợi ra, có lẽ từ truyện Theodor của Ludwig Rellstab, đăng năm 1824 (hướng dẫn nghe).

Chương 1, Grave – Allegro di molto e con brio. Mở đầu là một phần chậm (Grave): hợp âm Đô thứ nặng nề, tương phản đột ngột giữa mạnh và nhỏ (fp), nhịp chấm dôi và những tiếng thở dài. Một chuỗi nốt chạy xuống rất nhanh lao vào phần Allegro: chủ đề tay phải vút lên qua hai quãng tám, trên tiếng rung quãng tám rải không ngừng của tay trái, như tremolo của bộ dây. Chủ đề thứ hai bất ngờ ở Mi♭ thứ chứ không phải Mi♭ trưởng như thường lệ; giai điệu nhảy qua lại giữa âm vực trầm và những nốt láy ở âm vực cao, vượt qua phần đệm ở giữa, nên hai tay liên tục vắt chéo nhau. Phần trình bày khép lại ở Mi♭ trưởng. Điều mới mẻ nhất: phần Grave quay lại hai lần, ở đầu phần phát triển và trong coda, nên lời mở đầu chậm trở thành một nhân vật của câu chuyện. Xem lại hình thức sonata.

Chương 2, Adagio cantabile (La♭ trưởng, nhịp 2/4). Lần đầu, giai điệu hát ở âm vực trầm ấm quanh Đô giữa (C4), trên một dòng móc kép êm ở bè giữa và bè trầm bên dưới: ba lớp âm thanh trong hai bàn tay. Rồi nó được nhắc lại cao hơn một quãng tám. Chương có dạng rondo A–B–A–C–A: đoạn xen thứ nhất ở giọng thứ, như lời than; đoạn xen thứ hai ở La♭ thứ, phần đệm chuyển sang nhịp chùm ba, rồi trượt bất ngờ sang Mi trưởng. Lần trở lại cuối cùng, phần đệm giữ nhịp chùm ba ấy, dày và ấm hơn.

Chương 3, Rondo: Allegro (Đô thứ). Bốn nốt đầu của chủ đề rondo đi y như chủ đề thứ hai của chương 1, chỉ khác giọng: một sợi chỉ nối hai chương. Các đoạn xen đi qua Mi♭ trưởng và La♭ trưởng (đoạn này viết kiểu đối âm, các bè đuổi nhau). Gần cuối, giọng La♭ trưởng thoáng hiện, nhẹ như một lời hồi tưởng, rồi bản nhạc đóng sập ở Đô thứ bằng một chuỗi nốt đổ xuống.

Nghe bằng tai người chơi piano. Đàn kiểu Vienna thời ấy chỉ có âm vực khoảng năm quãng tám (xem lịch sử cây đàn piano). Trên đàn hiện đại, cái khó là giữ tremolo tay trái nhẹ và đều suốt nhiều trang mà không cứng cổ tay, và trong Adagio, cân bằng ba lớp để giai điệu luôn nổi trên dòng móc kép (xem tạo tiếng đàn).

Sơ đồ cấu trúc

Gravemở đầu chậm · Đô thứ

Trình bàyAllegro · chủ đề 2 ở Mi♭ thứ

Gravevài ô nhịp

Phát triển

Tái hiệnĐô thứ

CodaGrave thoáng qua

II. Adagio cantabileLa♭ trưởng · rondo A B A C A

III. Rondo: AllegroĐô thứ · các đoạn xen ở Mi♭ và La♭ trưởng

Sonata Pathétique, Op. 13: ba chương (độ dài các ô chỉ minh họa). Phần Grave quay lại hai lần trong chương 1: ở đầu phần phát triển và trong coda.

Nghe kèm bản thu

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Grave: hợp âm Đô thứ nặng, mạnh – nhỏ đột ngột; chuỗi nốt chạy xuống dẫn vào Allegro
…	Allegro, chủ đề 1: tay phải vút lên trên tiếng rung quãng tám không ngừng của tay trái
…	Chủ đề 2: Mi♭ thứ, hai tay vắt chéo, giai điệu có những nốt láy; rồi phần trình bày khép lại ở Mi♭ trưởng
…	Nhắc lại phần trình bày (nếu có): nghệ sĩ quay về đầu Allegro, hay về tận phần Grave?
…	Phát triển: vài ô nhịp Grave trở lại, rồi Allegro lao đi qua nhiều giọng
…	Tái hiện và coda: chủ đề trở lại ở Đô thứ; Grave thoáng qua lần cuối, rồi kết nhanh, dứt khoát
…	Adagio cantabile: giai điệu La♭ trưởng ở âm vực trầm ấm; rồi nhắc lại cao hơn một quãng tám
…	Đoạn xen 1: giọng thứ, như lời than; giai điệu chính trở lại
…	Đoạn xen 2: La♭ thứ, đệm chùm ba; bất ngờ trượt sang Mi trưởng
…	Lần cuối: giai điệu trên nền chùm ba; coda ngắn, lặng
…	Rondo: chủ đề Đô thứ; các đoạn xen ở Mi♭ trưởng và La♭ trưởng
…	Coda: La♭ trưởng thoáng hiện; rồi kết mạnh ở Đô thứ bằng một chuỗi nốt đổ xuống

Câu hỏi để nghe chủ động

• Phần Grave quay lại mấy lần? Mỗi lần quay lại, nó dài hơn hay ngắn hơn lần đầu?
• Tiếng rung quãng tám của tay trái có lúc nào dừng không? Nó tạo cảm giác gì?
• Ở Adagio, bạn nghe được mấy lớp âm thanh? Lớp nào to nhất, lớp nào nhỏ nhất?
• Chỗ trượt sang Mi trưởng trong Adagio gây cảm giác gì?
• Hát bốn nốt đầu của chủ đề rondo, rồi nghe lại chủ đề thứ hai của chương 1. Có giống không?

So sánh bản thu

• Emil Gilels: nghe phần Grave: nặng và chậm đến đâu, các hợp âm fp tương phản thế nào?
• Angela Hewitt: khi nhắc lại phần trình bày, bà quay về tận phần Grave, vì Beethoven không hề ghi rằng chỉ nhắc lại phần Allegro (theo bà, chỗ ấy do một nhà xuất bản thêm về sau); Rudolf Serkin cũng làm vậy.
• Ronald Brautigam (fortepiano, loại đàn thời Beethoven): tremolo và hợp âm fp nghe khác đàn hiện đại thế nào?

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Adagio cantabile, khoảng Grade 7–8 (ABRSM xếp chương này ở Grade 8), là cửa ngõ tuyệt vời vào Beethoven: ít nốt nhanh, nhưng đòi hỏi legato, cân bằng các bè và bàn đạp sạch. Bắt đầu từ bài học Adagio. Rondo cũng được ABRSM xếp ở Grade 8. Chương 1 đòi tremolo quãng tám bền bỉ, vắt tay và tốc độ; hãy để sau cùng. Một chương chậm khác để tập: chương 1 Ánh trăng. Xem Tác phẩm theo cấp độ.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Sonata No.8, Op.13"); ấn bản Urtext của G. Henle Verlag (biên tập Norbert Gertsch và Murray Perahia, 2018), có lời tựa về niên đại, bản in đầu tiên và tên gọi.
• Beethoven-Haus Bonn: thư mục tác phẩm Op. 13.
• Angela Hewitt, lời giới thiệu đĩa Beethoven Piano Sonatas, Vol. 2 (Hyperion, 2007): tên gọi, việc nhắc lại phần trình bày từ Grave.
• Ignaz Moscheles, lời kể trong bản dịch Life of Beethoven của Anton Schindler do ông biên tập (Project Gutenberg).
• Đề cương thi piano của ABRSM 2027 & 2028 (PDF): chương 2 và chương 3 ở Grade 8.
• Xem tài liệu tham khảo.