16. Điệu thức và gam ngũ cung

Gam trưởng và gam thứ là hai thang âm bạn đã học. Nhưng trong âm nhạc phương Tây cổ hơn, và trong rất nhiều nền âm nhạc khác, kể cả âm nhạc Việt Nam, người ta dùng những thang âm khác. Bài này mở ra hai thế giới đó.

Điệu thức

Lấy các phím trắng của piano, nhưng bắt đầu từ những nốt khác nhau, ta được 7 điệu thức (mode). Tên của chúng mượn từ Hy Lạp cổ (nhưng không giống hệ thống Hy Lạp thật):

Bắt đầu từ	Tên	So với gam trưởng/thứ	Quãng ba trên chủ âm
Đô	Ionian	Chính là gam trưởng	Trưởng
Rê	Dorian	Thứ, nhưng bậc 6 nâng	Thứ
Mi	Phrygian	Thứ, bậc 2 hạ	Thứ
Fa	Lydian	Trưởng, bậc 4 nâng	Trưởng
Sol	Mixolydian	Trưởng, bậc 7 hạ	Trưởng
La	Aeolian	Chính là gam thứ tự nhiên	Thứ
Si	Locrian	Thứ, bậc 2 và 5 hạ	Thứ

Mẹo: so mỗi điệu thức với gam trưởng hoặc thứ gần nhất để thấy bậc nào khác (cột "So với gam trưởng/thứ"), rồi tìm bậc đó khi nghe.

Dorian (từ Rê) và Mixolydian (từ Sol)

Muốn có điệu thức trên nốt gốc khác, chỉ cần áp công thức khoảng cách của nó. Ví dụ Dorian từ La: La – Si – Đô – Rê – Mi – Fa♯ – Sol – La.

Nghe điệu thức ở đâu? Thánh ca Gregorian dùng các điệu thức này, nên chúng còn được gọi là điệu thức Gregorian (hay điệu thức nhà thờ).

Mỗi điệu thức là gam phím trắng bắt đầu từ một nốt khác. Phím tô màu là nốt bắt đầu.

Gam ngũ cung

Gam ngũ cung (pentatonic) chỉ có 5 nốt. Dạng quen thuộc nhất bỏ hai nốt tạo nửa cung (bậc 4 và 7) khỏi gam trưởng:

Ngũ cung trưởng: Đô – Rê – Mi – Sol – La. Toàn bộ là cung và quãng 3 thứ, không có nửa cung nào, nên giữa hai nốt bất kỳ không có quãng 2 thứ hay tritone. Thử chơi chỉ trên 5 phím đen của piano: đó là một gam ngũ cung.

Ngũ cung thứ: La – Đô – Rê – Mi – Sol. Cùng 5 nốt, bắt đầu từ La.

Ngũ cung trưởng từ Đô, rồi ngũ cung thứ từ La

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Ngũ cung có mặt trong âm nhạc của nhiều nơi: Đông Á và Đông Nam Á (như thang slendro của gamelan Java), nhiều dân ca châu Âu. Debussy dùng gam ngũ cung trong Pagodes (tập Estampes), nơi tiếng gamelan Java được gợi lại; ông từng nghe gamelan ở Triển lãm Paris năm 1889.

Kết nối với âm nhạc Việt Nam

Nhạc truyền thống Việt Nam xây trên các thang năm âm, gọi tên theo hệ thống Hò – Xự – Xang – Xê – Cống. Khi ghi lên khuông nhạc phương Tây, năm âm này được đối chiếu với Đô – Rê – Fa – Sol – La. Khoảng cách giữa chúng (cung – quãng 3 thứ – cung – cung) là chuỗi khoảng cách của gam ngũ cung trưởng ở trên, chỉ bắt đầu từ một bậc khác: Đô – Rê – Fa – Sol – La chính là gam ngũ cung trưởng từ Fa, viết bắt đầu từ bậc 5 (Đô).

Tuy vậy, có hai điểm khác biệt quan trọng mà ký âm phương Tây không ghi lại đầy đủ:

• Cao độ không cố định tuyệt đối. Một nghiên cứu về thang năm âm người Việt nói độ cao các âm trong thang này "không được xác định". Trên đàn tranh, tay trái ấn dây làm đổi độ căng dây, tức đổi cao độ nốt, nên nốt nghe được có thể lệch khỏi phím đàn piano.
• Luyến láy góp phần tạo nên điệu. Trên đàn tranh, nhấn dây để uốn cao độ là một lối trang trí quan trọng; cùng với thang âm, những kiểu luyến láy đặc trưng làm nên từng điệu và tâm trạng của nó (hơi Bắc diễn tả niềm vui, hơi Ai và hơi Oán diễn tả nỗi buồn).

Vì thế, khi nghe nhạc truyền thống Việt Nam bằng "tai nhạc lý phương Tây", hãy nhớ rằng khuông nhạc phương Tây không ghi hết cách nhấn nhá và uốn cao độ. Muốn đi sâu, hãy tìm hiểu nhạc tài tử Nam Bộ và ca trù, cả hai đều là Di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO công nhận.

Luyện tập

• Luyện tai gam và điệu thức: bộ "Điệu thức thường gặp" và "Ngũ cung và gam 7 nốt".
• Bàn phím piano: chọn "Điệu Dorian", "Ngũ cung trưởng"… để xem và nghe.
• Xây gam và hợp âm: bài "Điệu thức và ngũ cung".

Bài tập viết

1. Viết điệu Dorian bắt đầu từ Mi. (Gợi ý: công thức C N C C C N C.)
2. Viết điệu Mixolydian từ Rê. Nó khác Rê trưởng ở nốt nào?
3. Viết gam ngũ cung trưởng từ Sol và từ Fa.

Đáp án

1. Mi – Fa♯ – Sol – La – Si – Đô♯ – Rê – Mi.
2. Rê – Mi – Fa♯ – Sol – La – Si – Đô – Rê. Khác Rê trưởng ở bậc 7: Đô thay vì Đô♯.
3. Sol – La – Si – Rê – Mi. Fa – Sol – La – Đô – Rê.

Kiểm tra nhanh 5 câu

1. Điệu Dorian khác gam thứ tự nhiên ở bậc nào?

   • Bậc 6 được nâng
   • Bậc 7 được nâng
   • Bậc 2 được hạ

2. Điệu thức nào chính là gam trưởng?

   • Ionian
   • Lydian
   • Mixolydian

3. Gam ngũ cung trưởng từ Đô gồm những nốt nào?

   • Đô – Rê – Mi – Sol – La
   • Đô – Rê – Fa – Sol – Si
   • Đô – Mi – Fa – La – Si

4. Giữa hai nốt bất kỳ của gam ngũ cung trưởng không bao giờ có quãng nào?

   • Quãng 2 thứ (nửa cung) và tritone
   • Quãng 3 thứ
   • Quãng 5 đúng

5. Năm âm Hò – Xự – Xang – Xê – Cống có cấu trúc khoảng cách giống gam nào?

   • Ngũ cung trưởng
   • Gam thứ hòa âm
   • Điệu Locrian

Nguồn

• Encyclopaedia Britannica: Pentatonic scale; Mode.
• Julian Johnson (Royal Holloway, Đại học London), Claude Debussy: His Musical Style and Influences – Estampes and Nocturnes, mục Pagodes.
• Trần Thanh Hà, Thang năm âm người Việt dưới góc nhìn văn hóa học, Tạp chí Khoa học Xã hội, số 1(173), 2013; Keefe, Burns, Nguyen, Vietnamese Modal Scales of the Dan Tranh, Music Perception, 1991; Vietnam: Tradition of the South (lời giới thiệu đĩa, UNESCO, Smithsonian Folkways).
• UNESCO, Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể: Ca trù (2009), Đờn ca tài tử Nam Bộ (2013).
• Xem tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).