Grieg: Concerto piano cung La thứ

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Edvard Grieg (1843–1907)
Tên đầy đủ	Concerto cho piano và dàn nhạc cung La thứ, Op. 16
Sáng tác	1868 ở Søllerød (Đan Mạch); công diễn ngày 3/4/1869 tại Copenhagen, Edmund Neupert độc tấu; in năm 1872 ở Leipzig; Grieg còn sửa đến cuối đời
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Concerto piano
Độ dài	Khoảng 28–31 phút

Điều cần biết trước khi nghe

Nếu bạn biết Grieg qua Buổi sáng trong Peer Gynt, concerto này cho thấy một Grieg khác: trẻ trung, bốc lửa, viết cho piano với tất cả sức vóc của cây đàn. Đây là concerto duy nhất ông hoàn thành.

Lịch sử. Grieg viết tác phẩm năm 1868 ở Søllerød, một làng trên đảo Sjælland (Đan Mạch). Buổi công diễn ngày 3/4/1869 do Edmund Neupert, người được đề tặng tác phẩm, chơi piano, Holger Simon Paulli chỉ huy; chính Grieg không có mặt. Năm 1870, ở Rome, Liszt chơi thị tấu concerto này từ bản viết tay trước các vị khách và khen ngợi nhiệt thành. Grieg sửa bản nhạc nhiều lần; những chỗ sửa cuối cùng ông gửi nhà xuất bản vào mùa hè năm 1907, chỉ vài tuần trước khi mất (4/9/1907).

Họ hàng với concerto của Schumann. Hai concerto cùng giọng La thứ, cùng mở đầu bằng một cú "đổ" của piano từ trên cao xuống, và thường được thu chung một đĩa. Mối liên hệ có thật: Grieg học ở Nhạc viện Leipzig, thầy dạy piano của ông là Ernst Ferdinand Wenzel, bạn của Robert Schumann, và trong những năm học ở đây ông được nghe Clara Schumann chơi concerto của chồng tại Gewandhaus. Nhưng giọng nói của Grieg thì rất riêng: rất Na Uy.

Chất Na Uy. Cú "đổ" mở đầu được dựng từ một mô-típ ba nốt: xuống nửa cung rồi xuống một quãng ba trưởng (La – Sol♯ – Mi), một nét rất quen trong dân ca Na Uy. Ba nốt ấy trên bàn phím:

Bấm vào phím để nghe và xem tên nốt.

Nghe các nốt được tô

Chương cuối mang nhịp điệu halling, điệu nhảy dân gian Na Uy nhịp hai, xưa thường do nam giới nhảy, với những động tác nhào lộn như cú đá văng chiếc mũ treo trên cao. Xem thêm về các trường phái dân tộc ở Thời kỳ Lãng mạn.

Nghe bằng tai người chơi piano. Grieg viết cho piano rất dày: hợp âm đầy, quãng tám chạy khắp bàn phím, những chuỗi nốt đổ xuống như thác. Hãy nghe cách nghệ sĩ giữ tiếng đàn vang mà không gắt khi đối đầu với cả dàn nhạc (xem tiếng đàn). Cadenza ở cuối chương 1 do Grieg viết sẵn: piano một mình đi từ trầm lắng đến những hợp âm vang khắp bàn phím. Ở chương 2, piano lại nhẹ như sương, với những nét trang trí ở âm vực cao cần bàn đạp thật tinh. Xem lại khuôn mẫu chung của thể loại ở Concerto và ritornello.

Sơ đồ cấu trúc

I. Trình bàyLa thứ → Đô trưởng

Phát triển

Tái hiệnchủ đề 2 ở La trưởng

Cadenzapiano một mình

Coda

II. AdagioRê♭ trưởng

III. HallingLa thứ, 2/4

Chủ đề sáoFa trưởng

Halling trở lại

Quasi presto3/4

Andante maestosochủ đề sáo, La trưởng

Grieg, Concerto piano cung La thứ (độ dài các ô gần đúng theo thời lượng). Chương II nối thẳng sang chương III.

Nghe kèm bản thu

Bản thu dưới đây do Neal O'Doan chơi piano cùng University of Washington Symphony, Peter Erős chỉ huy. Mỗi chương là một phần; hết phần này, công cụ tự chuyển sang phần sau. Muốn nghe bản thu khác, dán link YouTube hoặc link file vào khung.

Theo dõi khi nghe

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	I. Mở đầu: trống timpani vê to dần, rồi piano đổ ào xuống từ trên cao bằng mô-típ La – Sol♯ – Mi
…	Chủ đề chính (La thứ): dàn nhạc giới thiệu một giai điệu nhẹ, nhịp nhàng; piano tiếp lời
…	Chủ đề thứ hai (Đô trưởng): trữ tình, đàn cello hát trước, rồi đến piano
…	Phát triển: chủ đề chính chuyền qua lại giữa piano và dàn nhạc, căng thẳng hơn
…	Tái hiện: chủ đề thứ hai trở lại, lần này ở La trưởng
…	Cadenza: piano một mình, từ trầm lắng đến bùng nổ; dàn nhạc vào lại, chương khép bằng cú "đổ" như lúc mở đầu
…	II. Adagio (Rê♭ trưởng): đàn dây câm tiếng hát giai điệu; piano bước vào với những nét trang trí ở âm vực cao
…	Chủ đề chương 2 trở lại trên piano với những hợp âm đầy và mạnh; rồi nhạc nối thẳng sang chương 3
…	III. Halling: sau phần dẫn của dàn nhạc và một đoạn piano tự do ngắn, piano vào điệu nhảy nhịp 2/4, La thứ
…	Chủ đề sáo (Fa trưởng): sáo độc tấu hát một giai điệu đồng quê, piano tiếp lời
…	Halling trở lại, rồi biến thành nhịp 3/4 rất nhanh (Quasi presto)
…	Andante maestoso: chủ đề sáo trở lại ở La trưởng, cả dàn nhạc và piano, hoành tráng đến hợp âm cuối

Câu hỏi để nghe chủ động

• Trong cú "đổ" mở đầu, mô-típ La – Sol♯ – Mi lặp lại mấy lần? Tìm lại nó ở cuối chương 1.
• Nghe liền mở đầu concerto của Schumann rồi của Grieg: giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu?
• Trong cadenza, piano làm thế nào để nghe to và đầy như cả một dàn nhạc?
• Ở chương 2, ai hát giai điệu trước, dàn nhạc hay piano? Khi piano hát lại, nó khác đi thế nào?
• Chủ đề sáo trở lại ở đoạn kết trong hình dạng nào? So với Concerto số 2 của Rachmaninoff, cách khép lại có gì giống nhau?

So sánh bản thu

• Dinu Lipatti (với nhạc trưởng Alceo Galliera và Philharmonia Orchestra): bản thu năm 1947 cho EMI.
• Krystian Zimerman (với Herbert von Karajan và Berliner Philharmoniker, Deutsche Grammophon): đĩa ghép cùng concerto của Schumann, rất tiện để so sánh hai tác phẩm.
• Leif Ove Andsnes: nghệ sĩ Na Uy, đã thu cả concerto lẫn nhiều Lyric Pieces; nghe cách anh nhấn nhịp điệu halling ở chương cuối.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Nếu bạn muốn chơi

Concerto này thuộc trình độ biểu diễn chuyên nghiệp (Nhạc viện Hoàng gia Canada, RCM, đưa nó vào danh sách concerto của bằng LRCM dành cho người biểu diễn): hợp âm và quãng tám nặng, sức bền, và khả năng chơi cùng dàn nhạc. Con đường đến với nó đi qua các Lyric Pieces (Tiểu phẩm trữ tình) của chính Grieg (xem các thể loại nhạc piano): Arietta Op. 12 số 1 (chặng 4), Notturno Op. 54 số 4 (RCM xếp ở Level 9, đề cương 2022), rồi Ngày cưới ở Troldhaugen Op. 65 số 6, với hợp âm và quãng tám mang dáng dấp concerto. Khi đã sẵn sàng, concerto được học cùng một người chơi đàn piano thứ hai, đảm nhận phần dàn nhạc rút gọn. Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Concerto, Op.16 (Grieg, Edvard)"), có cả bản rút gọn cho hai đàn piano.
• Lời tựa ấn bản Urtext của Henle (HN 719) về lịch sử sáng tác, công diễn, xuất bản và các lần sửa: G. Henle Verlag.
• Finn Benestad và Dag Schjelderup-Ebbe, Edvard Grieg: The Man and the Artist (1988).
• Bản thu Neal O'Doan và University of Washington Symphony: Wikimedia Commons, từ bộ sưu tập Al Goldstein (Pandora Music).
• Xem Concerto và ritornello và tài liệu tham khảo.

Tiếng piano của công cụ trên trang: mẫu âm Salamander Grand Piano V3 của Alexander Holm, giấy phép CC BY 3.0 (nguồn).