18. Âm ngoài hợp âm

Nếu giai điệu chỉ dùng các nốt thuộc hợp âm đang vang, nó sẽ cứng như bài tập rải hợp âm. Các nốt không thuộc hợp âm làm giai điệu mềm mại, tạo căng thẳng rồi giải tỏa. Chúng được gọi là âm ngoài hợp âm (non-chord tones), và mỗi loại có một "hành vi" riêng.

Các loại chính

Tên	Đến bằng	Rời bằng	Ví dụ trên hợp âm C
Nốt lướt (passing tone)	Bước liền	Bước liền, cùng hướng	Đô – Rê – Mi
Nốt thêu (neighbor tone)	Bước liền	Bước liền, quay lại	Mi – Fa – Mi
Nốt treo (suspension)	Giữ nguyên từ hợp âm trước	Bước liền xuống	Fa (giữ từ F) – xuống Mi
Nốt dựa (appoggiatura)	Nhảy đến, ở phách mạnh	Bước liền	Rê (nhảy tới) – Đô
Nốt đón trước (anticipation)	Không có quy định	Giữ nguyên sang hợp âm sau	Nốt của hợp âm sau vang lên sớm
Âm nền (pedal point)	Một nốt giữ dài ở bè trầm	Trong khi hợp âm bên trên thay đổi	Sol giữ ở bè trầm qua nhiều hợp âm

Nốt lướtđến: bước liền; rời: bước liền, cùng hướng

Nốt thêuđến: bước liền; rời: bước liền, quay lại

Nốt treođến: giữ nguyên từ hợp âm trước; rời: bước liền xuống

Nốt dựađến: nhảy đến, ở phách mạnh; rời: bước liền

Nốt đón trướcđến: không có quy định; rời: giữ nguyên sang hợp âm sau

Âm nềnmột nốt giữ dài ở bè trầm, trong khi hợp âm bên trên thay đổi

Sáu loại trong bảng trên. ● nốt hợp âm, ○ âm ngoài hợp âm; mũi tên ngắn: bước liền, dài: nhảy; cung nối: giữ nguyên; vạch đứt: đổi hợp âm; thanh dài: âm nền. Tên nốt như cột ví dụ và các khuông dưới đây.

Nghe từng loại

Nốt lướt (bè trầm giữ hợp âm Đô trưởng, giai điệu đi qua Rê và Fa):

Rê và Fa không thuộc hợp âm Đô (Đô – Mi – Sol); chúng nối các nốt hợp âm theo một hướng đi lên.

Nốt treo 4–3: nốt Fa của hợp âm G7 được giữ lại khi bè trầm đã chuyển sang Đô, tạo nghịch tai, rồi rơi xuống Mi.

Treo 4–3: Fa giữ lại rồi xuống Mi

Nốt dựa: giai điệu nhảy tới một nốt ngoài hợp âm ở phách mạnh, rồi bước về nốt hợp âm, giống một tiếng thở dài.

Nốt dựa: nhảy tới Rê ở phách mạnh, rồi bước về Đô

Rê không thuộc hợp âm Đô trưởng; nó rơi vào phách 1 của ô thứ hai bằng một bước nhảy từ Sol, rồi bước xuống Đô ngay sau đó.

Nốt đón trước: một nốt của hợp âm sắp tới vang lên sớm, rồi giữ nguyên khi hợp âm mới đến.

Nốt đón trước: nốt Đô vang lên sớm trên nền Sol7, rồi ở lại

Nốt Đô xuất hiện từ giữa ô đầu, khi hòa âm vẫn là Sol7 (lúc đó nó là âm ngoài hợp âm), rồi ngân dài thành nốt chủ âm khi hợp âm Đô trưởng đến.

Âm nền: bạn đã nghe ở Bach Prelude cung Đô trưởng, nơi nốt Sol giữ ở bè trầm qua nhiều ô nhịp gần cuối.

Vì sao quan trọng khi nghe nhạc?

Nốt treo và nốt dựa rơi vào phách mạnh: ở đó chúng nghe nghịch tai với hợp âm, rồi giải quyết bằng một bước liền. Khi bạn nghe một hòa âm "nhói lên" rồi tan ra, rất có thể đó là một nốt treo hay nốt dựa.

Bài tập viết

1. Trên hợp âm Sol trưởng (Sol – Si – Rê), viết một giai điệu 5 nốt có một nốt lướt và một nốt thêu.
2. Trong chuỗi Mi – Fa – Mi trên hợp âm Đô, nốt Fa là loại gì?
3. Trong chuỗi Đô – Rê – Mi trên hợp âm Đô, nốt Rê là loại gì?

Đáp án

1. Ví dụ: Sol – La – Si – Đô – Si (La là nốt lướt, Đô là nốt thêu).
2. Nốt thêu.
3. Nốt lướt.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Nốt lướt được rời bằng cách nào?

   • Bước liền, cùng hướng với lúc đến
   • Bước liền, quay lại nốt cũ
   • Nhảy quãng

2. Nốt treo được chuẩn bị như thế nào?

   • Giữ nguyên từ hợp âm trước
   • Nhảy tới từ xa
   • Vang lên sớm trước hợp âm

3. Âm nền (pedal point) là gì?

   • Một nốt giữ dài trong khi hợp âm thay đổi
   • Nốt được nhấn bằng bàn đạp piano
   • Nốt cao nhất của giai điệu

4. Nốt nhảy tới ở phách mạnh rồi bước về nốt hợp âm gọi là gì?

   • Nốt dựa
   • Nốt đón trước
   • Nốt thêu

Nguồn

• Open Music Theory: Embellishing Tones.
• Sierra College, Equipping the Musical Ear: 13.06 Suspensions. The Oxford Dictionary of Music (qua encyclopedia.com): appoggiatura.
• Bach, Prelude cung Đô trưởng, BWV 846: bản Mutopia.
• Xem tài liệu tham khảo.