15. Tiết tấu nâng cao

Phần Tiết tấu, điệu thức và chuyển giọng (bài 15–20) dành cho bạn đã xong 14 bài nền tảng và 3 bài ôn tập. Bài đầu tiên lấp những lỗ hổng về tiết tấu mà bạn sẽ gặp ngay khi đọc bản nhạc thật.

Liên ba

Thông thường một phách chia đôi (hai móc đơn) hoặc chia bốn (bốn móc kép). Liên ba (triplet) chia một phách thành ba phần bằng nhau. Liên ba được viết bằng ba nốt có số 3 bên trên.

Chia đôi, chia ba, chia bốn

Hãy đếm "1 và 2 và" cho móc đơn, "1-trip-let 2-trip-let" (cách đếm quen dùng trong tài liệu tiếng Anh) cho liên ba, và "1 e và a 2 e và a" cho móc kép.

Liên ba cũng có thể chia hai phách thành ba nốt đen (liên ba nốt đen).

Nhịp lấy đà

Nhiều giai điệu không bắt đầu ở phách mạnh mà bắt đầu bằng một vài nốt trước vạch nhịp đầu tiên. Đó là nhịp lấy đà (anacrusis, upbeat). Ô nhịp đầu khi đó không đủ phách; ô nhịp cuối thường bù lại phần thiếu.

Nhịp lấy đà (giai điệu bắt đầu ở phách 4)

Đảo phách

Đảo phách (syncopation) là đặt trọng âm vào chỗ "đáng lẽ yếu": giữa phách, hoặc phách nhẹ, thường bằng một nốt dài bắt đầu lệch khỏi phách mạnh.

Đảo phách

Ô nhịp 2 và 3 có cùng các nốt như ô 1, nhưng lệch nửa phách; dấu nối làm nốt "đè" lên phách mạnh. Đảo phách đã có từ thời Ars Nova và được nhạc jazz phát triển rộng rãi.

Nhịp kép: 6/8, 9/8, 12/8

Trong nhịp đơn (2/4, 3/4, 4/4), mỗi phách chia đôi. Trong nhịp kép, mỗi phách là nốt đen chấm dôi và chia ba:

Số chỉ nhịp	Số phách lớn	Mỗi phách
6/8	2	3 móc đơn
9/8	3	3 móc đơn
12/8	4	3 móc đơn

12/8: bốn phách lớn

Hemiola

Hemiola là khi hai ô nhịp 3/4 được nhấn như ba nhóm 2 phách (nghe như một ô 3/2): MẠNH-nhẹ MẠNH-nhẹ MẠNH-nhẹ thay vì MẠNH-nhẹ-nhẹ MẠNH-nhẹ-nhẹ. Nó thường xuất hiện ở các kết quan trọng của nhạc nhịp ba, chẳng hạn trong Water Music, Tổ khúc số 2, chương II của Handel.

Hemiola trước kết (ô nhịp 3–4 nghe như một ô 3/2)

Ô nhịp 3–4 có trọng âm mỗi 2 phách (Si – La – Sol), chồng lên nhịp 3/4 bình thường.

Ô nhịp không đều và đổi nhịp

Có những bản dùng số chỉ nhịp không đều như 5/4 hay 7/8. 7/8 thường được nhóm thành 2+2+3 hoặc 3+2+2. Holst The Planets: Mars dùng 5/4, Tchaikovsky viết một chương valse 5/4 trong Giao hưởng số 6.

Luyện tập

• Công cụ tiết tấu, cấp độ 4: liên ba và móc kép.
• Vỗ tay ba ví dụ đầu bài này với máy đếm nhịp ở 60 BPM, rồi tăng dần.

Bài tập viết

1. Viết một ô nhịp 4/4 gồm: một liên ba móc đơn, hai móc kép + một móc đơn, một nốt đen, một dấu lặng đen.
2. Chọn một giai điệu quen thuộc bắt đầu bằng nhịp lấy đà và viết lại đoạn đầu cho đúng chỗ vạch nhịp.
3. Một ô nhịp 9/8 có bao nhiêu móc kép?

Đáp án câu 3

9 móc đơn = 18 móc kép.

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Liên ba móc đơn chia một phách nốt đen thành mấy phần?

   • 3
   • 2
   • 4

2. Nhịp lấy đà là gì?

   • Những nốt đứng trước vạch nhịp đầu tiên
   • Ô nhịp cuối cùng
   • Tăng tốc ở đầu bài

3. Nhịp 12/8 có bao nhiêu phách lớn?

   • 12
   • 4
   • 3

4. Đảo phách là gì?

   • Đặt trọng âm vào chỗ đáng lẽ yếu
   • Đổi số chỉ nhịp giữa bài
   • Chơi ngược tiết tấu

Nguồn

• Open Music Theory: Simple Meter and Time Signatures; Compound Meter and Time Signatures.
• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy, Bourne) qua Encyclopedia.com: mục syncopation, hemiola.
• Open Music Theory: Metrical Dissonance; Twentieth-Century Rhythmic Techniques.
• Bản phổ trên IMSLP: Holst, The Planets; Tchaikovsky, Giao hưởng số 6. Dolmetsch Online, Music Theory Online, bài 4.
• Xem tài liệu tham khảo.