Puccini: "Nessun dorma" (Turandot)

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Giacomo Puccini (1858–1924)
Tác phẩm	Opera Turandot (3 màn)
Công diễn	25/4/1926, La Scala, Milan — Puccini mất năm 1924 khi opera còn dang dở, Franco Alfano hoàn thành
Aria	"Nessun dorma" (Không ai được ngủ), ở đầu màn 3
Giọng	Tenor
Độ dài	Khoảng 3 phút
Bản thu gợi ý	Luciano Pavarotti, trong bản thu trọn vở do Zubin Mehta chỉ huy (Decca, 1973)

Điều cần biết trước khi nghe

Puccini là nhà soạn nhạc opera Ý, tác giả La bohème, Tosca, Madama Butterfly. Turandot là opera cuối cùng của ông, và ông không kịp hoàn thành: khi ông mất (29/11/1924), vở đã gần xong, chỉ còn thiếu phần cuối màn 3. Nhạc sĩ Franco Alfano viết nốt phần kết, và vở opera ra mắt năm 1926 tại La Scala dưới sự chỉ huy của Arturo Toscanini. Trong đêm công diễn đầu, buổi diễn dừng lại đúng chỗ nhạc của Puccini dừng lại: Toscanini quay xuống khán giả và nói rằng tới đây nhà soạn nhạc đã buông bút. Phần Alfano viết được diễn từ đêm thứ hai.

Câu chuyện lấy bối cảnh Bắc Kinh "thời cổ tích": công chúa Turandot lạnh lùng ra điều kiện — người muốn cưới nàng phải giải được ba câu đố, không giải được thì bị chém đầu. Hoàng tử Calaf (con vua Tartar bị truất ngôi, giấu tên thật) giải được cả ba, nhưng Turandot vẫn không chịu. Chàng bèn ra một "câu đố ngược": nếu trước bình minh nàng đoán được tên chàng, chàng sẽ chịu chết.

Aria "Nessun dorma" ở đầu màn 3, giữa đêm khuya. Turandot đã ra lệnh: không ai trong thành được ngủ, ai trái lệnh phải chết — tất cả phải thức để tìm ra tên chàng trai. Một mình trong vườn cung điện, Calaf hát: khi bình minh lên, chàng sẽ thắng.

Một chi tiết thú vị: để tạo màu sắc Trung Hoa, Puccini đưa vào opera giai điệu dân ca Mạt lỵ hoa ("Hoa nhài") — bạn có thể nghe thấy nó ở những đoạn khác trong vở.

Sơ đồ cấu trúc

Mở đầulệnh "không ai được ngủ" · Calaf nhắc lại "Nessun dorma!"

Đoạn giữacông chúa ngắm sao · bí mật tên chàng

Hợp xướng xen vàogiọng phụ nữ từ xa

Kết"Vincerò!" · Si cao rất ngắn, La ngân dài

"Nessun dorma": mỗi ô một dòng của bảng "Sơ đồ cấu trúc" ngay dưới (độ rộng các ô chỉ minh họa).

Phần	Điều xảy ra
Mở đầu	Các sứ giả từ xa loan lệnh "không ai được ngủ", những giọng khác vọng lại; Calaf một mình nhắc lại "Nessun dorma!" giữa đêm
Đoạn giữa	Chàng hát về công chúa trong căn phòng lạnh đang ngắm sao; bí mật (tên chàng) chỉ mình chàng giữ
Hợp xướng xen vào	Giọng phụ nữ từ xa, đầy lo âu: "Tên chàng không ai biết… và chúng ta, than ôi, sẽ phải chết!"
Kết	Calaf xua tan đêm tối, giọng rực rỡ dần, khép lại bằng tiếng "Vincerò!" (ta sẽ thắng!): một nốt Si cao rất ngắn, rồi nốt La ngân dài

Nghe kèm bản thu

Theo dõi khi nghe

Thời điểm	Sự kiện
…	Đêm ở Bắc Kinh: lệnh "không ai được ngủ" vang lên từ xa, cả thành phải thức trắng tìm tên chàng trai
…	Giọng tenor của Calaf cất lên một mình giữa đêm khuya
…	Chàng hát về công chúa ngắm những vì sao; tên chàng là bí mật chỉ mình chàng biết
…	Hợp xướng nữ từ xa xen vào, lo âu, rồi nhường lại sân khấu cho Calaf
…	Chàng xua đêm tối, đón bình minh: "Vincerò!" — nốt Si cao rồi nốt La cuối ngân dài, rực rỡ

Câu hỏi để nghe chủ động

• Một aria tràn đầy tự tin "chắc chắn sẽ thắng" mà lại mở đầu lặng lẽ giữa đêm khuya — sự tương phản này tạo hiệu quả gì?
• Nghe nốt cao cuối cùng: bạn cảm thấy đó là Calaf đang "khoe giọng", hay là cảm xúc vỡ òa? (Gợi ý: trong tổng phổ, Puccini viết nốt Si cao trên âm "-ce-" chỉ bằng một nốt móc kép, rất ngắn, rồi mới ngân dài nốt La ở âm cuối. Nghe xem ca sĩ bạn chọn giữ nốt Si ngắn hay ngân dài.)
• So sánh hai bản thu khác nhau: ai hát "tự tin" hơn, ai hát "lãng mạn" hơn?
• Theo bạn, điều gì làm nên sức hút của aria này: giai điệu, giọng hát, hay câu chuyện?

Đọc thêm: Nhập môn opera — trang này có mục về opera Việt Nam; thử so sánh cách một vở opera Ý và một vở diễn Việt Nam kể chuyện bằng âm nhạc.

Ghi chép của bạn

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

Nguồn

• Tổng phổ: Ricordi (Milan, 1926), bản quét trên Internet Archive; IMSLP.
• Lời opera: Giuseppe Adami và Renato Simoni, Turandot (Ricordi, 1926), trên Internet Archive.
• Lịch sử: Catalogue of the Works của Giacomo Puccini, mục Turandot; Concise Oxford Dictionary of Music, mục Puccini và Encyclopedia of World Biography, mục Puccini (qua Encyclopedia.com); W. Anthony Sheppard, "Puccini and the Music Boxes", Journal of the Royal Musical Association 140 (2015).