Piano
Nốt lặp và nốt kép
Nốt lặp và nốt kép hay bị tập sai theo cùng một cách: dùng sức ngón để làm việc của phím đàn và của cổ tay. Trang này đi từ nốt lặp (đổi ngón, để phím trồi lên một phần, khác biệt giữa đàn cánh và đàn đứng) đến nốt kép: quãng ba legato, quãng sáu và nốt kép staccato, kèm sáu bài tập và bảng tập theo lộ trình.
Nốt lặp: phím cần thời gian để trở lại
Phần tiêu đề “Nốt lặp: phím cần thời gian để trở lại”Muốn đánh lại một nốt, bộ máy bên trong (phím, cần đẩy, búa) phải về lại vị trí sẵn sàng. Ngón tay không nhanh hơn bộ máy ấy được: nếu ngón đè phím xuống trước khi phím trồi lên đủ, nốt sẽ không kêu, hoặc lúc kêu lúc không. Vì vậy nốt lặp nhanh ít phụ thuộc vào "ngón khỏe" mà phụ thuộc vào việc nhả phím đúng mức và đổi ngón.
Đàn cánh và đàn đứng
Phần tiêu đề “Đàn cánh và đàn đứng”- Đàn cánh có cơ cấu thoát kép (double escapement), do nhà Érard đăng ký bằng sáng chế ở Anh năm 1821; nó là tiền thân của cơ cấu đàn cánh ngày nay. Sau khi búa đập dây, búa được giữ ở lưng chừng và một cần lặp đặt lại cơ cấu đẩy, nên khi phím mới trồi lên một phần, bộ máy đã sẵn sàng: bạn đánh lại được mà không cần nhả phím hết.
- Đàn đứng thông thường không có cơ cấu thoát kép: phím phải trồi lên gần như hết mới đánh lại được. Nốt lặp rất nhanh trên đàn đứng vì thế khó hơn, và bạn phải nhả phím nhiều hơn.
- Đàn điện mỗi loại một khác. Thử ngay trên đàn của bạn: đánh một nốt, nhả từ từ, xem phím phải trồi lên tới đâu thì đánh lại được.
Đổi ngón: 3-2-1 và 4-3-2-1
Phần tiêu đề “Đổi ngón: 3-2-1 và 4-3-2-1”Nốt lặp chậm, hát, có thể dùng một ngón. Nốt lặp nhanh thì đổi ngón:
- Thứ tự: từ ngón ngoài vào ngón cái: 3-2-1, 4-3-2-1. Mỗi ngón đánh xong thì rút nhẹ về phía lòng bàn tay, như phủi hạt bụi khỏi mặt phím, nhường chỗ cho ngón sau.
- Bàn tay: các ngón chụm gần nhau trên cùng một phím; cổ tay xoay rất nhẹ từ phía ngón út sang phía ngón cái theo mỗi nhóm.
- Đầu nhóm: một xung nhỏ của cẳng tay ở nốt đầu mỗi nhóm, các nốt sau "rơi theo". Đó là cách giữ nhịp cho cả chuỗi.
- Nhóm ba hay nhóm bốn: theo nhóm tiết tấu của bản nhạc. Chùm ba dùng 3-2-1, móc kép dùng 4-3-2-1.
| Loại nốt lặp | Ngón | Trên site |
|---|---|---|
| Chậm, hát | Một ngón, phím trồi lên một phần | Bốn nốt lặp của Arietta (ô 1–4); nốt Sol♯ lặp nhịp chấm dôi của Ánh trăng (cuối ô 5, ô 6–9) |
| Ba nốt, nhịp chấm dôi | 3-2-1 | Valse Si thứ, ô 69–72 và 77–80 |
| Chuỗi móc kép | 4-3-2-1 lặp lại | Bài 1 dưới đây |
| Nốt đệm lặp ở tay trái | 3-2-1, hoặc một ngón với cổ tay nảy | Sonata Op. 49 số 2, ô 59–62; đoạn C của Für Elise |
Bài 1. Đổi ngón trên nốt lặp
Phần tiêu đề “Bài 1. Đổi ngón trên nốt lặp”Ô 1–2: nhóm ba, 3-2-1; ô 3–4: nhóm bốn, 4-3-2-1. Bắt đầu thật chậm, nghe từng nốt kêu; tăng dần với máy đếm nhịp. Nốt nào không kêu là bạn chưa nhả phím đủ.
Phím chỉ trồi lên một phần
Phần tiêu đề “Phím chỉ trồi lên một phần”Giữa hai lần đánh, phím chỉ cần trồi lên tới điểm bộ máy sẵn sàng, không hơn. Ngón không rời mặt phím, động tác nhỏ. Tìm điểm ấy trên đàn của bạn: đánh một nốt p, nhả từ từ, rồi đánh lại từ nhiều độ cao khác nhau. Đây cũng là bí quyết của hợp âm lặp pp, như tay trái của Prélude Mi thứ hay hợp âm lặp ở phách 2–3 của Prélude La trưởng: chơi từ mặt phím, mỗi hợp âm như tiếng vọng của hợp âm trước.
Cổ tay, cẳng tay, và giữ cho đều
Phần tiêu đề “Cổ tay, cẳng tay, và giữ cho đều”- Một ngón lặp nhanh: cổ tay nảy nhẹ như staccato quãng tám nhỏ (xem Quãng tám và bước nhảy); ngón giữ hình, không tự gõ.
- Hợp âm lặp: cẳng tay và cổ tay cùng nảy rất nhỏ; ngón chỉ giữ hình hợp âm.
- Giai điệu và nốt lặp trong cùng một tay, như đoạn C (ô 37–50) của Adagio Pathétique: trọng lượng dồn về ngón hát, các ngón lặp nhẹ như hơi thở.
Ba thói quen giữ nốt lặp đều và nhỏ:
- Cho chúng một hướng. Quyết định trước: to dần tới nốt sau, hay nhỏ dần. Không quyết, tay sẽ tự to dần.
- Đếm theo đơn vị nhỏ, rồi theo phách. Máy đếm nhịp theo móc kép trước, sau đó chỉ một tiếng mỗi phách.
- Thu âm và nghe lại. Nốt to lạc thường là nốt đầu nhóm hoặc nốt của ngón cái.
Bài 2. Hợp âm lặp pp, nốt lặp nhịp chấm dôi
Phần tiêu đề “Bài 2. Hợp âm lặp pp, nốt lặp nhịp chấm dôi”Tay trái riêng trước: phím chỉ trồi lên một phần, ngón không rời mặt phím, tám hợp âm đều như một. Tay phải ở ô 2: ba nốt Fa lặp nhịp chấm dôi, đổi ngón 3-2-1, rồi ngón 3 vắt qua ngón cái xuống Mi; nốt móc kép nhẹ, nghiêng về nốt sau. Ghép tay: giai điệu mp, hợp âm pp.
Nốt kép
Phần tiêu đề “Nốt kép”Trang này gọi hai nốt chơi cùng lúc bằng một tay là nốt kép, và bàn về hai loại: quãng ba và quãng sáu (xem Quãng). Có ba cái khó: hai nốt phải vào cùng lúc, hai bè phải nối (khi legato), và nốt trên, thường là giai điệu, phải to hơn nốt dưới trong cùng một cú đánh.
Quãng ba legato
Phần tiêu đề “Quãng ba legato”Tay phải có ba cặp ngón cơ bản: 1–3, 2–4, 3–5 (ngón bè dưới ghi trước). Tay trái: 5–3, 4–2, 3–1. Trong một thế tay, ba cặp nối nhau dễ dàng (bài 3). Khi đường đi dài hơn, phải đổi nhóm, và ở chỗ đổi nhóm hai bè không thể cùng nối bằng ngón. Khi ấy:
- Bè trên được ưu tiên. Giữ bè trên legato bằng ngón; bè dưới (thường là ngón cái) được hở một chút. Tai người nghe có xu hướng ưu tiên bè cao nhất (Trainor và cộng sự, 2014; xem Nguồn).
- Thay ngón trên phím (substitution): trên một quãng ba ngân, lặng lẽ đổi sang cặp ngón khác (ví dụ 3–5 sang 2–4) để có chỗ cho các nốt tiếp theo (bài 4).
- Vắt ngón ở bè trên: một ngón dài vắt qua ngón ngắn hơn (3 qua 4, 4 qua 5), dễ nhất khi nốt đến là phím đen.
- Gam quãng ba hai, ba quãng tám có nhiều hệ thống ngón bấm, mỗi sách một kiểu. Chọn một hệ thống, ghi bằng bút chì và giữ nguyên.
Tô bè trên. Nghiêng trọng lượng về phía ngón út; ngón bè dưới nhẹ như chỉ chạm phím (xem phần cân bằng trong Tạo tiếng đàn). Các bước tập:
- Chỉ chơi bè trên, đúng các ngón sẽ dùng, legato, hát theo.
- Chỉ chơi bè dưới, đúng ngón.
- Ghép, nhưng bè dưới bấm câm (đẩy phím xuống chậm đến mức không kêu); rồi cho bè dưới kêu pp, bè trên mp.
- Chơi bình thường và nghe: bè trên còn dẫn không?
Đó chính là cách tập quãng ba ở ô 81–88 của Valse Si thứ, và giai điệu quãng ba, quãng sáu ở ô 7–17 và 34–39 của Thuyền ca Venice.
Bài 3. Ba cặp ngón của quãng ba
Phần tiêu đề “Bài 3. Ba cặp ngón của quãng ba”Tay phải ô 1–2, tay trái ô 3–4, hai tay ô 5–6. Hai nốt chạm đáy phím cùng lúc, nốt trên nhỉnh hơn. Đổi cặp ngón mà không nhấc cổ tay: cổ tay lướt ngang theo đường đi.
Bài 4. Bè trên liền, bè dưới được hở
Phần tiêu đề “Bài 4. Bè trên liền, bè dưới được hở”Ở ô 1, trong lúc ngân quãng ba Rê – Fa♯, thay 3–5 bằng 2–4 mà không để phím trồi lên: nhờ vậy ngón 5 rảnh cho Sol ở ô 2. Ở ô 3, ngón cái nhảy từ Đô xuống Si nên bè dưới hở; bè trên Mi – Rê (ngón 3 sang 2) vẫn liền. Tập bè trên riêng trước.
Quãng sáu
Phần tiêu đề “Quãng sáu”- Ngón cái ở bè dưới gần như mọi nốt. Nó trượt từ phím đen xuống phím trắng ngay cạnh; giữa hai phím trắng thì nhấc lên thật nhanh.
- Bè trên luân phiên 4 và 5: 4 thường nhận phím đen, 5 phím trắng; hai phím trắng liền nhau thì một phím dùng 4 (như Rê – Mi ở bài 5), như quãng tám legato (xem Quãng tám và bước nhảy). Tay lớn dùng thêm 3.
- Tay mở vừa đủ. Quãng sáu đã khá rộng: giữa hai quãng sáu, để bàn tay khép lại một chút. Tay nhỏ tập ngắn, dừng khi thấy căng.
Bài 5. Quãng sáu: bè trên 4–5, ngón cái trượt
Phần tiêu đề “Bài 5. Quãng sáu: bè trên 4–5, ngón cái trượt”Số ngón ghi cho nốt trên; ngón cái chơi mọi nốt dưới. Ở Fa♯ (ô 1), ngón 4 vắt qua ngón 5 lên phím đen; ở ô 2, ngón 5 luồn dưới ngón 4 xuống Mi. Ngón cái trượt từ Fa♯ xuống Sol; ở các chỗ khác, giữ khoảng hở thật ngắn.
Nốt kép staccato
Phần tiêu đề “Nốt kép staccato”Hai nốt phải vào cùng lúc tuyệt đối: staccato làm lộ mọi lệch nhỏ. Động tác là staccato cổ tay, ngón chỉ giữ hình quãng. Vì không cần nối, ngón bấm thoải mái hơn: trong một thế tay dùng 1–3, 2–4, 3–5 cho quãng ba; quãng sáu dùng 1–5, hoặc 1–4 khi nốt trên là phím đen.
Bài 6. Nốt kép staccato
Phần tiêu đề “Bài 6. Nốt kép staccato”Ô 1–2 quãng ba, ô 3–4 quãng sáu. Chậm, p, đặt sẵn hai ngón trên mặt phím trước mỗi nốt và nghe xem hai nốt có vào cùng lúc không. Sau đó tăng tốc, rồi thử f bằng cẳng tay.
Quãng ba nửa cung: để dành về sau
Phần tiêu đề “Quãng ba nửa cung: để dành về sau”Quãng ba nửa cung cần ngón bấm riêng (Graham Fitch có một mục về quãng ba thứ nửa cung trong bài "Nimble Chromatics") và đòi hỏi bàn tay đã thật thả lỏng ở quãng ba thường. Đừng tập trước khi gam quãng ba đã trôi chảy. Đích đến nổi tiếng là Étude Op. 25 số 6 (Sol♯ thứ) của Chopin, một étude về quãng ba; cùng tập ấy, số 8 (Rê♭ trưởng) là étude về quãng sáu. Trong 12 Études, Debussy cũng viết riêng Pour les tierces (cho quãng ba), Pour les sixtes (cho quãng sáu) và Pour les notes répétées (cho nốt lặp).
Tập theo chặng
Phần tiêu đề “Tập theo chặng”| Chặng | Nốt lặp | Nốt kép | Gặp ở đâu |
|---|---|---|---|
| 4 (≈ Grade 4–5) | Nốt lặp chậm có hướng; nốt đệm lặp ở tay trái; hợp âm lặp pp (bài 1, 2) | Quãng ba trong thế năm ngón (bài 3) | Arietta ô 1–4; Op. 49 số 2: đệm nốt lặp ô 6–8, 21–24, 29–32, nốt lặp ô 59–62, quãng ba ngân ô 44–48; Prélude Mi thứ; Für Elise, đoạn C |
| 5 (≈ Grade 6) | Nốt lặp nhịp chấm dôi, đổi ngón | Quãng ba, quãng sáu legato, tô bè trên (bài 4, 5) | Ánh trăng cuối ô 5, ô 6–9; Thuyền ca Venice ô 7–17, 34–39 |
| 6 (≈ Grade 7–8) | Hợp âm lặp dưới giai điệu, cùng tay hoặc ở tay kia | Quãng ba, quãng sáu song song ở pp; nốt kép staccato (bài 6); gam quãng ba, quãng sáu nếu đi thi | Adagio Pathétique ô 17–28 (tay trái), ô 37–50 (tay phải); Valse Si thứ ô 69–72, 77–80 (nốt lặp), ô 81–88 (quãng ba); Clair de lune ô 1–14 |
| 7 (sau Grade 8) | Nốt lặp nhanh, liên tục | Quãng ba nửa cung, quãng sáu nhanh | Sonata K. 141 của Scarlatti (hướng dẫn nghe); đoạn quãng sáu kép trong Étude Op. 10 số 3 của Chopin (hướng dẫn nghe); Étude Op. 25 số 6 và số 8 |
Lỗi thường gặp
Phần tiêu đề “Lỗi thường gặp”| Lỗi | Dấu hiệu | Cách sửa |
|---|---|---|
| Ngón đè phím, không nhả đủ | Nốt lặp mất tiếng, lúc có lúc không | Tìm điểm đánh lại của phím; nhả vừa đủ |
| Nhấc tay cao giữa các nốt lặp | Chậm, to, mỏi | Ngón sát mặt phím, động tác nhỏ |
| Nốt lặp to dần ngoài ý muốn | Chuỗi nốt như bị thúc | Quyết định hướng sắc thái trước; thu âm |
| Hai nốt kép lệch nhau | Tiếng "rải", lạo xạo | Đặt sẵn hai ngón trên mặt phím; bài 6 thật chậm |
| Nốt dưới to hơn nốt trên | Giai điệu chìm | Bấm câm bè dưới; nghiêng về phía ngón út |
| Cố nối cả hai bè | Cổ tay xoắn, căng | Chỉ nối bè trên; bè dưới được hở |
Kiểm tra nhanh
Phần tiêu đề “Kiểm tra nhanh”Kiểm tra nhanh 5 câu
Ba nốt lặp nhanh thường được bấm bằng những ngón nào?
- 3-2-1, từ ngón ngoài vào ngón cái
- 1-1-1, cùng một ngón cho chắc
- 1-2-3, từ ngón cái ra ngoài
Vì sao nốt lặp nhanh trên đàn cánh dễ hơn trên đàn đứng?
- Cơ cấu thoát kép cho phép đánh lại khi phím mới trồi lên một phần
- Vì phím đàn cánh nặng hơn
- Vì đàn cánh có bàn đạp giữa
Ba cặp ngón cơ bản của quãng ba tay phải là gì?
- 1–3, 2–4, 3–5
- 1–2, 2–3, 3–4
- 1–4, 2–5, 1–5
Khi không thể nối cả hai bè của chuỗi quãng ba, nên ưu tiên gì?
- Giữ bè trên legato, cho bè dưới hở một chút
- Giữ bè dưới legato vì ngón cái khỏe hơn
- Bỏ legato, chơi tất cả staccato
Trong quãng sáu legato, bè trên thường được nối bằng gì?
- Ngón 4 và 5 luân phiên, ngón 4 thường trên phím đen
- Ngón cái trượt
- Bàn đạp, không cần ngón
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Yamaha, The Structure of the Piano: cơ cấu lặp do Érard phát minh.
- M. Steinert & Sons, "The Grand vs. Upright piano action – deep dive": so sánh cơ cấu đàn cánh và đàn đứng.
- Arthur A. Reblitz, Piano Servicing, Tuning, and Rebuilding (Vestal Press): cơ cấu đàn và cách điều chỉnh.
- Charles-Louis Hanon, Le Pianiste virtuose: phần ba có các bài nốt lặp, quãng ba và quãng tám (xem cách dùng ở Bài tập ngón và étude).
- Carl Czerny, Die Schule der Geläufigkeit Op. 299.
- Heinrich Neuhaus, The Art of Piano Playing (bản tiếng Nga in lần đầu năm 1958).
- Seymour Fink, Mastering Piano Technique (Amadeus Press).
- Graham Fitch, Practising the Piano; bài "Nimble Chromatics" (gam nửa cung, quãng ba thứ nửa cung).
- L. J. Trainor, C. Marie, I. C. Bruce, G. M. Bidelman, "Explaining the high voice superiority effect in polyphonic music", Hearing Research 308 (2014): 60–70.
- Bản nhạc các étude: IMSLP (tìm "Chopin Etudes Op.25", "Debussy Etudes").
- Xem thêm tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT