Cách tập piano hiệu quả

Ba mươi phút tập đúng cách có ích hơn hai giờ "chơi đi chơi lại từ đầu". Trang này gom lại một cách tập: quy trình học một bài mới từ trang nhạc đầu tiên đến lúc chơi được cho người khác nghe, cách sửa một lỗi cho dứt điểm, và các mẫu buổi tập 20, 45, 90 phút.

Tập có chủ đích

Nhà tâm lý học K. Anders Ericsson và đồng nghiệp gọi những hoạt động đòi hỏi nỗ lực và được thiết kế để cải thiện thành tích là tập có chủ đích (deliberate practice). Trang này mượn tinh thần ấy làm khuôn cho buổi tập: mỗi lần tập có một mục tiêu cụ thể, bạn tập trung hoàn toàn, nhận phản hồi ngay (từ tai mình, máy đếm nhịp, bản ghi âm, thầy), và làm việc ở mức hơi khó hơn khả năng hiện tại. Trái ngược với nó là "chơi cho vui từ đầu đến cuối": dễ chịu, nhưng ít tiến bộ.

Trước mỗi buổi, viết một dòng mục tiêu:

Hôm nay: ô nhịp 9–16 tay trái, ngón bấm mới ở ô 12, đạt ♩ = 72, ba lần liền không vấp.

Cuối buổi, ghi một dòng vào nhật ký luyện tập: đạt chưa, mai làm gì. Hai dòng này biến 30 phút "ngồi đàn" thành 30 phút "tập".

Chơi cho vui vẫn rất quan trọng: hãy để dành vài phút cuối buổi chơi những bài bạn thích mà không sửa gì cả. Chỉ cần bạn biết lúc nào mình đang tập và lúc nào đang chơi.

Học một bài mới: 12 bước

1. Nghe và nhìn. Nghe 2–3 bản thu, mắt theo dõi bản nhạc. Đánh dấu chỗ bạn thích và chỗ trông khó. Bạn cần biết bài "phải nghe thế nào" trước khi ngón tay bắt đầu.
2. Phân tích nhanh (10 phút). Giọng, số chỉ nhịp, tốc độ; bài chia mấy đoạn (A–B–A? rondo?); đoạn nào lặp lại nguyên văn (chỉ phải học một lần!); chuyển giọng ở đâu; chỗ nào khó về kỹ thuật. Xem Phân tích một tác phẩm và Hình thức nhỏ.
3. Chọn ngón bấm và ghi bằng bút chì. Lấy ngón bấm của người biên tập làm điểm xuất phát, thử, quyết định, ghi lại, rồi giữ nguyên mỗi lần tập. Ngón bấm cố định là nền của trí nhớ vận động; đổi ngón mỗi lần là tự tạo ra một bài mới mỗi ngày.
4. Chia đoạn. Chia theo câu nhạc, mỗi đoạn 2–8 ô nhịp; đánh số hoặc chữ cái lên bản nhạc. Khoanh tròn các điểm nóng: những chỗ một hai ô nhịp khó nhất.
5. Tập từng tay, thật chậm. Đúng nốt, đúng ngón, đúng nhịp, đúng dấu luyến, staccato và sắc thái ngay từ đầu. Đếm to. Học đúng ngay từ đầu thì đỡ phải sửa về sau.
6. Ghép hai tay, chậm hơn nữa. Tốc độ ghép tay thường chỉ bằng khoảng một nửa tốc độ tay riêng. Coi mỗi phách hai tay cùng đánh là một điểm neo. Chi tiết ở Phối hợp hai tay.
7. Biến thể tiết tấu cho các đoạn chạy nốt đều (ví dụ bên dưới): dài–ngắn, ngắn–dài, đổi trọng âm. Mỗi biến thể buộc ngón tay chuẩn bị nốt tiếp theo theo một cách khác, nên khi trở về tiết tấu gốc, đoạn chạy đều và chắc hơn hẳn.
8. Thang máy đếm nhịp. Bắt đầu ở tốc độ bạn chơi đúng hoàn toàn mà vẫn thoải mái. Đúng ba lần liên tiếp thì tăng 2–4 nhịp mỗi phút; sai thì lùi một nấc. Hôm sau bắt đầu thấp hơn mức cao nhất hôm qua vài nấc. Dùng máy đếm nhịp.
9. Nối đoạn. Nối đoạn 1 với 2, rồi 1–2–3… Thử cả nối ngược (backward chaining): học đoạn cuối trước, rồi nối đoạn áp cuối vào đoạn cuối…; nhờ vậy phần cuối bài, nơi bạn hay mệt và hồi hộp nhất, lại là phần chắc nhất. Luôn tập riêng các mối nối: hai ô cuối của đoạn trước cộng hai ô đầu của đoạn sau.
10. Xen kẽ và giãn cách. Trong một buổi, luân phiên 2–3 điểm nóng thay vì tập một chỗ 30 phút liền; ôn lại sau 1 ngày, 3 ngày, 1 tuần. Cách này tạo cảm giác khó hơn và có vẻ "kém hơn" ngay trong buổi; hãy thử vài tuần rồi tự so sánh.
11. Chơi trọn bài. Mỗi buổi một hai lần, không dừng, như đang biểu diễn. Ghi lại chỗ vấp, mai tập đúng chỗ đó. Mỗi tuần thu âm một lần và nghe lại như một khán giả: tai khi đang chơi và tai khi nghe lại là hai cái tai rất khác nhau.
12. Lên tốc độ biểu diễn và bảo trì. Lên tốc độ thật dần dần. Khi bài đã chắc, mỗi tuần vẫn chơi chậm một lần để giữ độ chính xác, và đưa bài vào danh sách "bài bảo trì" chơi lại theo vòng.

Ví dụ: bốn cách tập một đoạn chạy nốt

Đoạn chạy gam Đô trưởng một quãng tám ở tay phải (ngón 1 2 3, luồn ngón cái, 1 2 3 4 5), tập theo bốn dạng. Bài tập chuẩn bị, soạn cho trang này.

Bốn cách tập một đoạn chạy nốt

Mỗi biến thể chơi 3–5 lần, chậm, thả lỏng, rồi mới quay về dạng gốc. Biến thể không phải để "tập nhanh hơn": mục tiêu là đều và chắc.

Ví dụ một thang máy đếm nhịp

Ngày	Bắt đầu	Cao nhất trong buổi	Ghi chú
1	♩ = 60	♩ = 68	Đúng ba lần liền ở mỗi nấc mới tăng
2	♩ = 64	♩ = 72	Bắt đầu thấp hơn mức cao nhất hôm qua
3	♩ = 66	♩ = 76	Ở 76 bắt đầu căng tay: dừng tăng tốc độ và xem lại cách chơi
4	♩ = 68	♩ = 76	Ổn định ở 76 rồi mới đi tiếp

♩ =

6064687276

Ngày 1

60 → 68

Ngày 2

64 → 72

Ngày 3

66 → 76

Ngày 4

68 → 76

Mỗi thanh đi từ tốc độ bắt đầu tới tốc độ cao nhất trong buổi (♩ =). Vạch đứt: mức cao nhất hôm trước, ngày sau bắt đầu thấp hơn vạch ấy. Tốc độ không tăng đều mỗi ngày.

Tốc độ không tăng đều mỗi ngày, và điều đó hoàn toàn bình thường.

Sửa một lỗi cho dứt điểm

Lặp lại một lỗi mười lần là đang luyện chính lỗi đó. Khi vấp ở cùng một chỗ lần thứ hai, hãy làm năm bước:

1. Dừng lại ngay, đừng chơi tiếp với hy vọng "lần sau sẽ đúng".
2. Chẩn đoán xem lỗi thuộc loại nào (bảng dưới).
3. Cô lập: chỉ lấy vài nốt quanh chỗ sai, tính cả nốt "đích" ngay sau đó.
4. Chậm và đúng nhiều lần: chơi chậm đến mức chắc chắn đúng, rồi đúng năm lần liên tiếp; sai một lần thì đếm lại từ đầu.
5. Đưa trở lại ngữ cảnh: cả ô nhịp, cả câu, rồi mới tăng tốc độ.

Loại lỗi	Dấu hiệu	Cách sửa
Đọc	Lần nào cũng sai cùng một nốt hay dấu hóa	Khoanh tròn, đọc to tên nốt, chơi chậm từng hợp âm
Ngón bấm	Mỗi lần một ngón khác, vấp ở cùng chỗ	Chọn ngón, ghi vào bản nhạc, lặp lại đúng ngón đó
Nhịp	Nhanh ở chỗ dễ, chậm lại ở chỗ khó	Đếm to, dùng máy đếm nhịp, chia phách nhỏ hơn
Căng cơ	Mỏi, tiếng cứng, vai nhô, cổ tay khóa	Chậm lại, thả lỏng sau mỗi nốt; xem Tư thế và Giữ đôi tay khỏe
Phối hợp hai tay	Từng tay tốt, ghép lại thì vấp	Tìm điểm neo, ghép từng phách; xem Phối hợp hai tay
Trí nhớ	"Trống" ở cùng một chỗ khi không nhìn bản nhạc	Tạo điểm xuất phát; xem Học thuộc và biểu diễn

Mẫu buổi tập

Số trong bảng là phút. Dòng "Nghỉ" theo lời khuyên của BAPAM: tập khoảng 20 phút rồi nghỉ 10 phút (xem Giữ đôi tay khỏe).

Phần	20 phút	45 phút	90 phút
Khởi động: gam, hợp âm rải chậm và nhẹ	2	3	5
Kỹ thuật: gam, hợp âm rải, bài tập ngón hoặc étude	3	7	15
Bài chính: các điểm nóng, xen kẽ nhau	10	15	20
Nghỉ: đứng dậy, thả tay, xoay vai		10 (một lần)	30 (ba lần)
Bài thứ hai (phong cách khác) hoặc bài ôn		5	10
Thị tấu	3	3	5
Chơi trọn bài, thu âm, ghi nhật ký	2	2	5

Ngày bận chỉ có 10 phút? Chọn một điểm nóng và tập nó cho thật đúng. Mười phút tập trung vẫn giữ được mạch tiến bộ, và quan trọng hơn là giữ được thói quen. Khuôn buổi 30 phút cho năm đầu và một lịch tuần mẫu ở Thói quen mỗi ngày.

Kế hoạch một tuần khi học với thầy

Ngày	Việc chính
Ngày học	Ngay sau buổi học, ghi lại bài tập, mục tiêu và lời dặn; tập lại 10 phút những gì vừa học khi còn nhớ rõ
Ngày 1–2	Tập các điểm nóng thầy chỉ ra; luyện ngón bấm mới cho chắc
Ngày 3–4	Ghép tay, nâng tốc độ theo thang máy đếm nhịp; xen bài ôn
Ngày 5	Chơi trọn và thu âm; nghe lại, ghi 2–3 câu hỏi cho thầy
Ngày 6	Tập nhẹ: tập chậm, tập trong đầu, hoặc nghỉ
Trước buổi học	Khởi động, chơi lại các mục tiêu tuần, chuẩn bị câu hỏi

Xem thêm Học với thầy và thi cấp.

Khi bị giậm chân tại chỗ

Gần như ai cũng có những tuần thấy mình không tiến bộ. Thường đó là dấu hiệu bạn đang tập lặp lại theo cùng một cách. Nếu kéo dài, đi qua danh sách này:

• Bài có quá khó không? Một bài vượt hai chặng thường tốn nhiều thời gian hơn hẳn. Lùi lại, học nhiều bài vừa sức: số bài đã chơi trọn là thứ làm bạn tiến nhanh nhất (xem Tác phẩm theo cấp độ).
• Bạn đang tập hay chỉ đang chơi? Chơi đi chơi lại từ đầu dễ chịu nhưng ít tiến bộ. Đổi cách tập: biến thể tiết tấu, đổi sắc thái (chơi đoạn f thành p), tập chậm hẳn, tập tay trái một mình.
• Kỹ thuật gốc có vấn đề không? Vai nhô, cổ tay cứng, khớp ngón gãy làm mọi thứ chậm lại. Quay video tay mình và đối chiếu với tư thế và thế tay.
• Bạn có bỏ qua gam và thị tấu không? Hai mảng này nhàm nhưng là "từ vựng" và "khả năng đọc" của bạn; 10 phút mỗi ngày là đủ (gam, thị tấu).
• Nghe lại chính mình: một bản ghi âm thường chỉ ra ngay điều tai bạn bỏ qua khi đang chơi.
• Học song song một bài dễ hơn. Bài khó dạy bạn từng chi tiết, bài dễ giúp bạn chơi được nhiều nhạc; cần cả hai.
• Bạn có người nghe không? Một buổi học với thầy, một người bạn, một buổi chơi nhỏ ở nhà đều tạo hạn chót và góc nhìn mới (học với thầy, biểu diễn).
• Bạn còn nghe nhạc không? Nghe một nghệ sĩ lớn chơi bài của mình thường mở ra ngay hai, ba ý tưởng mới.
• Nghỉ một hai ngày. Có khi quay lại sau một hai ngày nghỉ, bài thấy chắc hơn.
• Nhìn lại ba tháng trước: bản thu cũ và nhật ký luyện tập cho thấy bạn đã đi xa hơn cảm giác của mình.

Tập khi không có đàn

• Tập trong đầu: nhìn bản nhạc, nghe nhạc trong đầu, tưởng tượng cảm giác từng ngón trên phím. Muốn thuộc bền, hãy tập đến khi chơi được cả bài trong đầu (xem Học thuộc và biểu diễn).
• Phân tích: viết tên hợp âm dưới bè trầm, tìm các đoạn lặp lại và mô phỏng.
• Tiết tấu: gõ và đếm to những ô khó; luyện thêm ở Tiết tấu.
• Nghe: nghe nhiều bản thu khác nhau của bài đang tập, mắt theo bản nhạc.
• Đọc nốt và luyện tai bằng các công cụ của site.

Công cụ trên site

Công cụ	Dùng khi tập piano
Máy đếm nhịp	Thang tốc độ, giữ nhịp khi ghép tay
Thu âm buổi tập	Nghe lại như khán giả; so sánh tuần này với tháng trước
Chơi theo	Chơi giai điệu một tay theo nhịp, site chấm từng nốt: đúng, cao, thấp hay thiếu
Kết nối đàn MIDI	Đàn điện cắm máy tính: chấm chính xác hơn micro
Nhật ký luyện tập	Lịch các ngày đã tập, bài đang tập, ghi chú

Những lỗi thường gặp

• Luôn bắt đầu từ đầu bài. Đoạn đầu rất trơn, đoạn cuối mãi không thuộc. Mỗi ngày bắt đầu ở một đoạn khác, và thử nối ngược từ cuối lên.
• Tập nhanh quá sớm. Ngón tay ghi nhớ đúng những gì bạn lặp lại, kể cả lỗi và sự căng cứng.
• Ngón bấm mỗi lần một khác, rồi phải học lại khi lên tốc độ.
• Sửa lỗi bằng cách chơi lại từ đầu câu. Bạn lặp lại năm ô nhịp đã đúng chỉ để tập một nốt sai. Hãy cô lập đúng chỗ sai.
• Chỉ chơi trọn bài, không tập điểm nóng. Chơi trọn là để kiểm tra, không phải để sửa.
• "Để sắc thái và dấu luyến sau." Học không có sắc thái là học một bài khác; sau này phải học lại.
• Không nghe chính mình. Tai bận với ngón tay và bản nhạc; hãy thu âm mỗi tuần.
• Chỉ tập bài, bỏ gam, kỹ thuật và thị tấu. Gam là từ vựng của ngón tay; thị tấu quyết định bạn học bài mới nhanh hay chậm.
• Tập liền một mạch hàng giờ. BAPAM khuyên tập khoảng 20 phút rồi nghỉ 10 phút; đau là tín hiệu dừng lại (xem Giữ đôi tay khỏe).
• Chọn bài quá khó so với trình độ. Xem Tác phẩm theo cấp độ.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Bạn vấp ở cùng một chỗ lần thứ hai. Việc đầu tiên nên làm là gì?

   • Chơi lại từ đầu bài cho trơn tay
   • Dừng lại và chẩn đoán đó là lỗi đọc, ngón bấm, nhịp, căng cơ hay trí nhớ
   • Chơi nhanh hơn để vượt qua chỗ khó

2. Theo "thang máy đếm nhịp", khi nào nên tăng tốc độ?

   • Khi đã chơi đúng một lần
   • Khi chơi đúng ba lần liên tiếp ở tốc độ hiện tại
   • Cứ 5 phút tăng một lần, dù đúng hay sai

3. Vì sao nên thử "nối ngược" (học đoạn cuối trước)?

   • Vì đoạn cuối luôn dễ nhất
   • Để phần cuối bài, nơi hay mệt và hồi hộp, trở thành phần chắc nhất
   • Để không phải học đoạn đầu

4. Biến thể tiết tấu (dài–ngắn, ngắn–dài) dùng để làm gì?

   • Để thay tiết tấu gốc khi biểu diễn
   • Để đoạn chạy nốt đều và chắc hơn khi quay về tiết tấu gốc
   • Để tập nhanh hơn tốc độ biểu diễn

Nguồn

• K. Anders Ericsson, Ralf Th. Krampe, Clemens Tesch-Römer, "The role of deliberate practice in the acquisition of expert performance", Psychological Review 100(3), 1993.
• Chuan C. Chang, Fundamentals of Piano Practice: sách điện tử về cách tập piano.
• BAPAM, The Healthy Pianist (tờ thông tin cho người chơi piano).
• Practising the Piano: bài viết và video về cách tập.