Piano
Ứng tác cổ điển: bắt đầu từ đâu
Ứng tác theo phong cách cổ điển không phải là chơi bất cứ gì nảy ra trong đầu, mà là trang trí một khung có sẵn, ngay tại đàn. Trang này đi từng bước: tô điểm một giai điệu đơn giản, biến tấu một chủ đề quen, đặt câu hỏi và câu trả lời, ứng tác một minuet ngắn trên bè bass cho sẵn, rồi dạo đầu trước một bản nhạc.
Trang trí một giai điệu
Phần tiêu đề “Trang trí một giai điệu”Ứng tác cổ điển thường bắt đầu từ một khung: mỗi ô một nốt giai điệu thuộc hợp âm của ô ấy, như Mi – Fa – Rê – Đô trên I – IV – V – I. Giữa các nốt khung, bạn thêm hai loại nốt ngoài hợp âm (bài 18):
- Nốt lướt đi bậc liền từ một nốt hợp âm sang một nốt hợp âm khác, theo một hướng: Sol – Fa – Mi.
- Nốt thêu rời một nốt hợp âm một bậc rồi quay về chính nó: Mi – Rê – Mi.
Đến kết, bạn có thể thêm một nốt hoa mỹ: láy rền trên bậc 2 khi bass ở át âm. Cách chơi láy rền, appoggiatura và láy quanh có ở trang nốt hoa mỹ.
Tập ở đàn
- Chơi dòng khung, ♩ = 72, tay trái giữ bass. Hát khung.
- Chỉ thêm nốt thêu, mỗi ô một lần; rồi chỉ thêm nốt lướt.
- Chơi dòng trang trí như ghi. Theo C. P. E. Bach (Versuch, 1753), láy rền bắt đầu từ nốt trên (Mi).
- Ứng tác: giữ nốt khung ở phách 1, phần còn lại tự chọn nốt hợp âm, nốt lướt, nốt thêu. Mỗi lần chơi một kiểu khác, không dừng.
Hai lời khuyên để trang trí gọn. Trong bài tập này, phách 1 giữ một nốt hợp âm, thường chính là nốt khung; nốt ngoài hợp âm đặt ở phách yếu. Và đừng để các nốt trang trí che một quãng 8 hay quãng 5 song song giữa giai điệu và bass: thêm một vài nốt không làm mất lỗi ấy.
Biến tấu một chủ đề
Phần tiêu đề “Biến tấu một chủ đề”Mozart viết 12 biến tấu trên giai điệu Pháp Ah! vous dirai-je, maman, giai điệu bạn đã chơi ở 10 bài đầu tiên. Tác phẩm mang số K. 265 (300e). Người ta từng cho rằng nó được viết ở Paris năm 1778; nghiên cứu chữ viết và giấy của bản thảo cho thấy khoảng 1781–1782 mới đúng hơn. Bản in đầu tiên ra năm 1785 ở Vienna.
Chủ đề ở Đô trưởng, gồm ba đoạn A–B–A, mỗi đoạn tám ô nhịp 2/4 trong bản của Mozart (viết lại ở nhịp 4/4 như bên dưới, mỗi đoạn bốn ô, cả chủ đề mười hai ô). Mỗi biến tấu giữ khung ấy và đổi tiết tấu, kết cấu hay hòa âm: biến tấu 1 phủ giai điệu bằng chuỗi móc kép ở tay phải, biến tấu 2 chuyển chuyển động nhanh xuống tay trái, biến tấu 8 là biến tấu duy nhất ở giọng thứ (Đô thứ), còn biến tấu 12 đổi sang nhịp 3/4 và khép lại bằng một coda.
Bạn làm theo đúng cách ấy: giữ khung, mỗi lần đổi một thứ. Dưới đây là bốn ô đầu của chủ đề, theo bản ở trang 10 bài đầu tiên, và ba biến tấu soạn cho trang này. A đưa móc đơn vào tay phải bằng nốt thêu và nốt hợp âm. B giữ nguyên giai điệu và giao chuyển động cho tay trái, bằng hình Alberti ở trang hợp âm và hình đệm. C sang Đô thứ: La♭ và Mi♭ thay cho La và Mi, tay trái thành một bè đối nhỏ.
Tập ở đàn
- Chơi chủ đề rồi từng biến tấu, ♩ = 80. Ở biến tấu A, tay phải giữ thế Đô mở rộng như ở trang 10 bài đầu tiên: ngón 4 trên Sol, ngón 5 trên La.
- Tự làm thêm biến tấu, mỗi cái đổi đúng một yếu tố: chùm ba ở tay phải; nhịp 3/4 như biến tấu 12 (mỗi cặp nốt lặp lại, như Đô – Đô, thành một nốt trắng và một nốt đen); hoặc hòa âm mới. Gợi ý cho hòa âm: ô 2–3 (La – La – Sol, Fa – Fa – Mi – Mi) đi 6–5–4–3, đúng giai điệu của Prinner; hãy đặt dưới nó bass Fa – Mi – Rê – Đô.
- Khi bốn ô đầu đã ổn, biến tấu cả mười hai ô; rồi làm lại ở Sol trưởng, giọng bạn đã đệm ở trang Đệm cho một giai điệu.
Câu hỏi và câu trả lời
Phần tiêu đề “Câu hỏi và câu trả lời”Câu nhạc cổ điển hay đi thành cặp. Câu hỏi thường dừng ở át âm bằng một kết nửa; câu trả lời thường bắt đầu giống câu hỏi, rồi rẽ về chủ âm bằng một kết trọn. Hai câu tạo thành một đoạn nhạc (period, xem bài 13). Ví dụ dưới đây xây trên các mẫu galant: cả hai câu mở bằng Do–Re–Mi; câu hỏi dừng bằng kết hội tụ, câu trả lời về nhà qua I6/4 – V – I.
Tập ở đàn
- Chơi ví dụ, ♩ = 80. Nghe câu hỏi "treo" ở ô 4 và câu trả lời khép lại ở ô 8.
- Giữ tay trái, thay giai điệu ô 1–3 bằng của bạn, chỉ dùng nốt hợp âm và nốt thêu. Câu trả lời phải lặp lại đúng hai ô đầu bạn vừa chơi, rồi mới rẽ.
- Hát câu hỏi, đàn câu trả lời; rồi đổi lại.
- Giữ dấu lặng ở ô 4 và ô 8: đó là chỗ câu nhạc thở.
Minuet trên bè bass cho sẵn
Phần tiêu đề “Minuet trên bè bass cho sẵn”Đây là bài partimento đầu tiên của bạn (truyền thống này được kể ở trang mẫu galant): mười sáu ô bè bass, tên mẫu ghi phía trên. Nửa đầu có một giai điệu mẫu để bạn nghe khung thành nhạc ra sao; nửa sau chỉ có khung, mỗi ô một nốt, bạn tự trang trí.
| Ô | Mẫu | Bass | Giai điệu khung |
|---|---|---|---|
| 1–4 | Romanesca | Đô – Si – La – Mi | 1–5–1–1 |
| 5–8 | Prinner, chen át âm trước nốt cuối | Fa – Mi – Rê, Sol – Đô | 6–5–4–3 |
| 9–12 | Fonte | Đô♯ – Rê – Si – Đô | 5–4–4–3 |
| 13–16 | Cadenza composta | Mi – Fa – Sol – Đô | 1–2–3–2–1 |
Tập ở đàn
- Chơi riêng bè bass, ♩ = 80, và hát giai điệu khung bên trên. Bản nghe ở trên chạy ở ♩ = 96, tốc độ mục tiêu của tuần 12.
- Chơi nửa đầu như ghi, rồi thay bằng giai điệu của bạn, giữ nốt khung ở phách 1.
- Trang trí nửa sau theo cùng cách. Mỗi nửa chơi hai lần, lần nhắc lại trang trí khác đi. C. P. E. Bach đã in cả những sonata ghi sẵn các lần nhắc lại được biến đổi (Sechs Sonaten für Clavier mit veränderten Reprisen, 1760).
- Khi đã quen, đổi mẫu: Do–Re–Mi (bass Đô – Si – Đô – Mi) hoặc Meyer thay Romanesca; Monte (bass Mi – Fa – Fa♯ – Sol) thay Fonte. Monte dừng ở át âm, và ô 13 vẫn nối tiếp được.
Dạo đầu trước một bản nhạc
Phần tiêu đề “Dạo đầu trước một bản nhạc”Ở thế kỷ 19, dạo đầu (preluding) trước một bản nhạc là một kỹ năng được dạy hẳn hoi: Carl Czerny in cả một tập 120 ví dụ gồm đoạn dạo đầu, chuyển giọng, kết và fantasia, Die Kunst des Präludierens (Nghệ thuật dạo đầu), Op. 300. Một đoạn dạo đầu ngắn có thể chỉ là vài hợp âm, một đường rải hay gam và một kết, đủ để báo giọng cho người nghe, làm quen cây đàn, làm ấm tay, hoặc nối hai bài khác giọng. Ở nhà, ở lớp hay khi chơi cho bạn bè, bạn vẫn dùng được nó.
Một đoạn dạo đầu ngắn chỉ cần ba việc: lập giọng (hợp âm chủ, rải lên), giữ tai ở lại trong giọng (một mẫu trên âm nền chủ âm như Quiescenza ở trang mẫu galant), và dẫn vào bài (một kết). Ví dụ dưới đây ở Sol trưởng, để dạo trước Minuet Sol trưởng.
Tập ở đàn
- Chơi tự do, không cần đều nhịp. Giữ bàn đạp vang suốt ô 1, nhả khi sang ô 2.
- Ô 2 là Quiescenza ở Sol trưởng: tay phải ngón 1 trên Si – Đô – Đô – Si, ngón 4 – 3 – 4 – 5 trên Fa♮ – Mi – Fa♯ – Sol.
- Sau dấu ngân, thở một nhịp rồi vào bài ở đúng tốc độ của bài.
- Làm một đoạn bốn ô như thế cho mỗi bài bạn đang tập, ở giọng của bài; với bài ở giọng thứ, nhớ nâng cảm âm trong hợp âm V.
- Nối hai bài khác giọng: sau bài thứ nhất, chơi ii6 – I6/4 – V7 – I ở giọng của bài thứ hai, rồi vào bài.
Thu âm và tự đánh giá
Phần tiêu đề “Thu âm và tự đánh giá”Ứng tác tan biến ngay khi bạn chơi xong, nên hãy thu lại (thu âm). Nghe lại sau vài giờ, khi tai đã "nguội", và chấm theo bảng:
| Tiêu chí | Hỏi khi nghe lại |
|---|---|
| Nhịp | Có giữ đều không? Có chỗ nào dừng lại để nghĩ? |
| Bass và hòa âm | Bass có đúng khung không? Nốt nghịch trên phách mạnh có đi bậc liền để giải quyết không? |
| Câu nhạc | Nghe rõ câu hỏi và câu trả lời không? Kết nửa có "treo", kết trọn có "về nhà" không? |
| Giai điệu | Có một điểm cao rõ ràng không? Bậc liền nhiều hơn nhảy quãng không? Có hình tiết tấu nào lặp lại để người nghe bám vào không? |
| Phong cách | Trang trí gọn và rơi đúng phách, hay rối? Láy rền ở kết có đúng chỗ không? |
- Ghi vào nhật ký tập một điều đã làm tốt và một điều sẽ sửa.
- Thu lại cùng bài tập ấy trong tuần, sửa đúng điều đã ghi.
- Giữ bản thu tuần đầu để so với bản thu tuần thứ tư.
Tập trong mọi giọng
Phần tiêu đề “Tập trong mọi giọng”Ứng tác ở giọng mới chậm hơn hẳn, nên đi từng lớp: bass, rồi bass với khung giai điệu, rồi mới trang trí. Dùng cùng vòng giọng với trang mẫu galant, để mẫu và ứng tác luôn đi cùng nhau.
| Tuần | Trang trí và biến tấu | Câu hỏi – trả lời, minuet | Dạo đầu |
|---|---|---|---|
| 1 | Đô, Sol | — | — |
| 2 | Đô, Sol, Fa | — | — |
| 3 | thêm Rê | Đô, Sol | — |
| 4 | thêm Si♭ | Đô, Sol, Fa | Sol, rồi giọng của mỗi bài bạn đang tập |
Kế hoạch 4 tuần
Phần tiêu đề “Kế hoạch 4 tuần”Bốn tuần này là tuần 9–12 của lộ trình, tập song song với trang mẫu galant.
| Tuần | Việc | Mục tiêu |
|---|---|---|
| 1 (tuần 9) | Trang trí giai điệu trên I – IV – V – I: nốt thêu, nốt lướt, láy rền ở kết | Bốn ô trang trí liền mạch ở ♩ = 72, mỗi lần một kiểu |
| 2 (tuần 10) | Biến tấu Ah! vous dirai-je, maman: chơi A, B, C; tự làm thêm hai biến tấu | Mỗi biến tấu đổi một yếu tố; chơi trọn 12 ô không dừng |
| 3 (tuần 11) | Câu hỏi – câu trả lời; nửa đầu minuet | Đoạn tám ô có kết nửa và kết trọn rõ ràng; nửa đầu minuet hai lần, lần hai khác lần một |
| 4 (tuần 12) | Minuet trọn 16 ô; dạo đầu; thu âm và nghe lại | Dạo đầu rồi ứng tác trọn minuet có nhắc lại, ♩ = 96, không dừng; tự chấm theo bảng |
Sẵn sàng đi tiếp khi:
- Trang trí được một khung bốn ô ở Đô, Sol và Fa mà không dừng
- Có ít nhất ba biến tấu của riêng bạn cho Ah! vous dirai-je, maman
- Ứng tác trọn minuet trên bè bass cho sẵn và có bản thu để nghe lại
Kiểm tra nhanh
Phần tiêu đề “Kiểm tra nhanh”Kiểm tra nhanh 5 câu
Nốt thêu khác nốt lướt ở đâu?
- Nốt thêu rời một nốt hợp âm một bậc rồi quay về chính nốt ấy
- Nốt thêu luôn nằm trên phách mạnh
- Nốt thêu nhảy quãng 3 giữa hai nốt hợp âm
Trong 12 biến tấu K. 265 của Mozart, biến tấu nào ở giọng thứ?
- Biến tấu 8, ở Đô thứ
- Biến tấu 1
- Biến tấu 12
Câu hỏi và câu trả lời thường kết thế nào?
- Câu hỏi dừng ở V (kết nửa), câu trả lời về I (kết trọn)
- Câu hỏi về I, câu trả lời dừng ở V
- Cả hai đều dừng ở V
Một đoạn dạo đầu ngắn trước bản nhạc giúp bạn làm gì?
- Báo giọng, làm quen cây đàn, làm ấm tay hoặc nối hai bài khác giọng
- Thay cho phần coda của bản nhạc
- Đọc tên bản nhạc cho khán giả
Khi ứng tác trên bè bass cho sẵn, phách 1 của mỗi ô nên là gì?
- Một nốt hợp âm, thường là nốt khung của mẫu
- Một nốt lướt
- Nốt nào cũng được, miễn là nhanh
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Wolfgang Amadeus Mozart, 12 biến tấu về Ah, vous dirai-je, maman, K. 265 (300e): bản nhạc trên IMSLP; bản cho hai guitar theo ấn bản Porro trên Mutopia (nhịp và giọng của chủ đề và các biến tấu); lời nói đầu của ấn bản Urtext G. Henle Verlag, HN 165 (PDF): niên đại, bản in đầu.
- Carl Philipp Emanuel Bach, Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen, phần 2 (1762): đệm và fantasia tự do.
- Carl Czerny, Systematische Anleitung zum Fantasieren auf dem Pianoforte, Op. 200; Die Kunst des Präludierens, Op. 300.
- John J. Mortensen, The Pianist's Guide to Historic Improvisation (Oxford University Press, 2020).
- Robert O. Gjerdingen, Music in the Galant Style (Oxford University Press, 2007).
- Xem thêm tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT