Liszt: Liebestraum số 3, La♭ trưởng

Nghe thì tưởng dễ: một giai điệu chậm ai cũng ngân nga được, trên lớp hợp âm rải êm ái. Ngồi vào đàn mới thấy khác: giai điệu nằm giữa lớp đệm và do hai ngón cái hát, phần đệm chia cho hai tay, rồi hai cadenza và một cao trào quãng tám đòi kỹ thuật thật sự. Trang này hướng dẫn cách tập chơi; muốn nghe theo từng đoạn trước, xem hướng dẫn nghe Liebestraum số 3.

La♭ trưởng · 6/4 Poco allegro, con affetto ≈ Grade 8 trở lên 85 ô nhịp, hai cadenza

Thông tin tác phẩm và bản nhạc nên dùng

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Franz Liszt (1811–1886)
Tác phẩm	Liebestraum số 3 La♭ trưởng, S. 541 số 3 — bài cuối trong Liebesträume (Những giấc mơ tình yêu), ba notturno cho piano; ứng với ca khúc O lieb, so lang du lieben kannst! (Hãy yêu, chừng nào bạn còn có thể yêu!)
Sáng tác / xuất bản	Gốc là ca khúc của chính Liszt (S. 298) trên thơ Ferdinand Freiligrath, viết khoảng cuối năm 1843, in năm 1847. Ba Liebesträume cho piano in năm 1850; đầu mỗi bài in lời thơ (bài 1 và 2 thơ Ludwig Uhland, bài 3 thơ Freiligrath)
Giọng · nhịp · tốc độ	La♭ trưởng · 6/4 · Poco allegro, con affetto (hơi nhanh, trìu mến)
Hình thức	85 ô nhịp: giai điệu hát ba lần, ngăn bởi hai cadenza; lần thứ hai bắt đầu ở Si trưởng rồi dồn lên cao trào; lần thứ ba trở về La♭ trưởng
Độ khó	Henle xếp mức 7 trên thang 9 ("khó"), trên hai bài kia của tập (mức 6); RCM (đề cương 2022) đặt bài ở danh sách ARCT; ABRSM không xếp bài vào Grade nào
Kỹ năng chính	Giai điệu ngón cái giữa lớp đệm, hợp âm rải chia hai tay, cadenza, quãng tám và bước nhảy, bàn đạp theo hòa âm, sức bền ở đoạn dồn
Bản nhạc	IMSLP (tìm "Liebesträume, S.541"); bản Urtext: G. Henle Verlag (HN 634, biên tập Ernst-Günter Heinemann, số ngón Klaus Schilde)

Tôi đang tập bài nàyBài sẽ hiện trong kế hoạch tập hôm nay ở trang Piano.

Vì sao nên học bài này

• Hát bằng ngón cái. Trong Nocturne Op. 9 số 2 của Chopin, giai điệu nằm trên cùng, phía ngón 5. Ở đây nó nằm giữa, và ngón cái phải hát trong khi các ngón còn lại của cùng bàn tay thì thầm.
• Hai tay, một dòng đệm. Hợp âm rải chia giữa hai tay phải nghe như do một bàn tay chơi, không có "đường nối".
• Cadenza đầu tiên. Bạn học cách tập một đoạn không vạch nhịp: chia nhóm, kẻ vạch tạm, rồi mới tự do. Cách này dùng cho mọi cadenza về sau.
• Bước lên chặng cao. Đoạn dồn lên cao trào có quãng tám, bước nhảy và cần sức bền: một bài kiểm tra tốt trước những tác phẩm Lãng mạn lớn.
• Một tiết mục ai cũng biết. Henle gọi bài này là một trong những bản nhạc piano được chơi nhiều nhất; người nghe đã thuộc giai điệu thì cũng nghe rõ từng chỗ nó bị chìm hay nhòe.

Bối cảnh

Liszt là nghệ sĩ piano lừng lẫy nhất thời ông, và cũng là người đưa rất nhiều ca khúc, của Schubert, Schumann và của chính ông, lên phím đàn. Liebesträume là ba ca khúc của ông được viết lại thành ba notturno (nocturne) cho piano, in năm 1850. Theo Henle, bản piano in lời thơ ở đầu mỗi bài, cho thấy bài thơ vẫn quan trọng cả trong bản không lời.

Ca khúc gốc của bài số 3 (khoảng cuối năm 1843) phổ thơ Ferdinand Freiligrath, mở đầu bằng lời giục giã hãy yêu, chừng nào bạn còn có thể yêu: một lời nhắc khẩn thiết chứ không phải một giấc mơ êm ái (bài thơ và ca khúc ở hướng dẫn nghe). Hãy nhớ điều này khi chọn tốc độ: Liszt ghi Poco allegro, không phải Adagio.

Henle xếp hai Liebestraum đầu ở mức 6, bài số 3 ở mức 7: bài số 3 khó hơn hai bài kia. Xem thêm thời kỳ Lãng mạn.

Nghe trước khi tập

Đọc hướng dẫn nghe, rồi nghe với bản nhạc trong tay, mỗi lần một câu hỏi:

1. Giai điệu ở đâu? Hát theo phần mở đầu: bạn hát ở quãng giọng nào? Giai điệu nằm trên, dưới hay giữa lớp hợp âm rải?
2. Bản đồ. Đánh dấu hai cadenza, chỗ Più animato sang Si trưởng, đoạn sempre stringendo và chỗ trở về Tempo I.
3. Bàn đạp. Nốt trầm có ngân suốt mà giai điệu vẫn trong không? Chỗ nào nghe nhòe?
4. Ca khúc gốc. Nghe một bản thu ca khúc (giọng hát và piano) để biết người hát lấy hơi ở đâu; đó cũng là chỗ câu nhạc của bạn thở.

So sánh vài nghệ sĩ gắn bó với nhạc Liszt, như Jorge Bolet và Leslie Howard (người thu âm toàn bộ nhạc piano độc tấu của Liszt). Ai giữ được bước "đi" của Poco allegro, ai chậm và đậm hơn? Hai cadenza được nắn hình ra sao: đều đặn hay nhanh dần, chậm dần? Gợi ý cách chọn bản thu: Nghệ sĩ piano và bản thu.

Theo dõi khi nghe

Dán link một bản thu vào khung phía trên (hoặc chọn một file trên máy), rồi bấm ghi mốc khi bạn nghe thấy từng sự kiện.

Thời điểm	Sự kiện
…	Giai điệu lần một (ô 1–23): La♭ trưởng; giai điệu ở âm vực giữa, dưới là nốt trầm, trên là hợp âm rải nhẹ
…	Cadenza thứ nhất (ô 24–25): chuỗi nốt chạy liền không chia vạch nhịp, mở sang một màu khác
…	Più animato (ô 26): giai điệu trở lại, bắt đầu ở Si trưởng; sáng và sôi nổi hơn
…	Sempre stringendo (từ ô 37): nhạc dồn dần, chuyển giọng liên tục
…	Cao trào: giai điệu vang bằng quãng tám, rồi tan thành hợp âm rải
…	Lắng xuống, cadenza thứ hai: chuẩn bị cho lần hát cuối
…	Tempo I (ô 61): giai điệu lần cuối ở La♭ trưởng, trở lại tốc độ ban đầu
…	Kết: nhạc lắng dần, khép lại ở La♭ trưởng

Cấu trúc

Aô 1–23 · La♭ trưởng, giai điệu ở âm vực giữa

Cadenza 1ô 24–25

A'ô 26–36 · Più animato, mở đầu ở Si trưởng

Dồn lên cao tràoô 37–60 · sempre stringendo, quãng tám; cadenza 2 ở cuối

A''ô 61–85 · Tempo I, La♭ trưởng

Liebestraum số 3: 85 ô nhịp 6/4, giai điệu hát ba lần, ngăn bởi hai cadenza (độ dài các ô theo số ô nhịp). Số ô theo bản in đầu (Kistner 1850), mỗi khúc không chia vạch nhịp một ô (cadenza 1 ô 25; ô 59 và cadenza 2 ô 60); PTNA đặt Più animato ở ô 27.

Đoạn	Ô nhịp	Giọng, chỉ dẫn	Nội dung
A	1–23	La♭ trưởng · Poco allegro, con affetto	Giai điệu ở âm vực giữa, phần lớn do ngón cái hát, có chỗ chuyền từ tay này sang tay kia; hợp âm rải chia cho hai tay
Cadenza 1	24–25	ô 24 dẫn vào, ô 25 không chia vạch nhịp	Chuỗi nốt chạy liền không vạch nhịp, dẫn sang giọng mới
A'	26–36	Più animato · bắt đầu ở Si trưởng	Giai điệu lần hai, sáng hơn, sôi nổi hơn
Dồn lên cao trào	37–60	sempre stringendo	Chuyển giọng liên tục, nhanh dần; ở đỉnh, giai điệu vang bằng quãng tám rồi tan thành hợp âm rải. Đoạn khó nhất bài. Cadenza 2 ở cuối đoạn
A''	61–85	Tempo I · La♭ trưởng	Giai điệu lần cuối, lắng dần đến kết

Số ô nhịp đếm trên bản in đầu (Kistner, 1850), bản mà ấn bản Henle dựa vào: không tính nốt lấy đà, và mỗi khúc không chia vạch nhịp nằm giữa hai vạch nhịp tính là một ô: cadenza thứ nhất là ô 25; trước cadenza thứ hai (ô 60, leggiero) còn ô 59, chuỗi nốt hai tay dimin. cũng không chia vạch nhịp. Piano Encyclopedia (Hội giáo viên piano Nhật Bản, PTNA) đặt Più animato ở ô 27; ấn bản của bạn cũng có thể đếm lệch một ô quanh các cadenza.

Vì sao Si trưởng nghe sáng đến vậy? Si trưởng cùng âm với Đô♭ trưởng, tức giọng dựng trên bậc III hạ của La♭ trưởng. Hai hợp âm trưởng cách nhau quãng ba và chỉ chung một nốt (Mi♭) là quan hệ trung âm hóa (chromatic mediant); bước chuyển này không đi qua giọng át hay hạ át (xem Át phụ và chuyển giọng). Trên phím, bạn đi từ bốn dấu giáng sang năm dấu thăng: địa hình dưới tay đổi hẳn, nên phải học đoạn này như một bài mới.

Chỗ khó và cách tập

Khó hơn bạn nghe thấy

Giai điệu chậm khiến bài trông vừa sức, nhưng phần khó nằm ở chỗ người nghe không thấy: ngón cái phải hát to hơn các ngón còn lại của cùng bàn tay, hai tay phải nối thành một dòng đệm liền, bàn đạp phải đổi theo hòa âm mà không xóa nốt trầm. Rồi đến hai cadenza và đoạn cao trào với quãng tám, bước nhảy, ở tốc độ đang dồn lên.

Chỗ khó	Vì sao khó	Cách tập
Giai điệu của ngón cái	Ngón cái khỏe nhưng dễ thô; các ngón 2–5 cùng bàn tay chơi phần đệm ngay sát bên trên, dễ to ngang giai điệu	Chơi riêng giai điệu bằng đúng ngón cái; rồi thêm phần đệm chỉ "chạm" phím; dồn sức nặng cánh tay về phía ngón cái, các ngón khác sát mặt phím. Bài tập 1
Giai điệu chuyền tay	Hai ngón cái khác nhau về lực và màu; chỗ chuyền dễ hụt hơi hoặc nhô lên	Đánh dấu bằng bút chì tay nào chơi nốt nào (nhìn khuông và hướng đuôi nốt); chơi riêng các nốt giai điệu với đúng tay ấy; thu âm và thử đoán chỗ đổi tay: nếu đoán ra, chưa đạt
Hợp âm rải chia hai tay	Chỗ nối giữa nốt cuối của tay này và nốt đầu của tay kia hay lệch nhịp hoặc to hơn	Tập riêng phần đệm ở pp, có lúc nhắm mắt; tập riêng cặp nốt ở chỗ nối như một quãng; tập với nhịp chấm dôi. Xem Hợp âm và hình đệm
Hai cadenza	Không vạch nhịp, nhiều nốt; dễ vội, nhòe, hoặc đều đều như bài gam	Chia nhóm theo hình hợp âm, kẻ vạch nhịp tạm bằng bút chì, chặn từng nhóm thành hợp âm, đặt máy đếm nhịp một tiếng mỗi nhóm; chỉ khi đã chắc mới nắn hình tự do. Bài tập 2
Đoạn Si trưởng (ô 26–36)	Năm dấu thăng, địa hình phím khác hẳn; tốc độ nhích lên	Tập gam và hợp âm rải Si trưởng mấy ngày trước khi vào đoạn này; đọc kỹ dấu hóa bất thường; giữ ngón bấm cố định
Đoạn dồn và cao trào (ô 37–60)	Quãng tám, bước nhảy ở cả hai tay, tốc độ tăng dần; dễ lên đỉnh quá sớm và mỏi tay	Quãng tám với cổ tay mềm, nghỉ sau mỗi nhóm; "nhảy sớm, đánh đúng lúc" (xem Quãng tám và bước nhảy); vạch sẵn đường sắc thái để đỉnh nằm đúng chỗ. Bài tập 3
Bàn đạp	Âm vực rộng cần bàn đạp để ngân, nhưng giai điệu và đệm dễ nhòe vào nhau	Đổi theo hòa âm, ngay sau nốt trầm mới; sau mỗi lần đổi, nghe xem nốt trầm còn không; ở cadenza thử đạp nông hoặc đổi thêm. Xem Bàn đạp
Tốc độ và tính cách	Giai điệu đẹp dễ kéo người chơi chậm lại và ủy mị	Đếm hai phách lớn mỗi ô; nhớ chữ Poco allegro; co giãn theo câu, không theo từng nốt

Bài tập chuẩn bị

Các bài dưới đây soạn riêng cho trang này, không trích từ bản nhạc gốc; chúng viết ở Mi♭ trưởng để bạn không lẫn với nốt thật của Liszt. Số ngón là gợi ý.

1. Ngón cái hát, các ngón khác thì thầm

Ngón cái hát, các ngón khác thì thầm (soạn cho trang này)

1. Chỉ chơi bốn nốt giai điệu bằng ngón cái, mf, nối bằng bàn đạp; nghe chúng thành một câu hát.
2. Thêm các ngón 2–5 ở pp: chạm nông, sát mặt phím, như chỉ vừa đủ cho phím xuống.
3. Thêm tay trái, đổi bàn đạp ở mỗi nốt trầm (mỗi chữ Ped. là một lần đổi).
4. Khi đã đều, đảo vai: phần đệm to, giai điệu nhỏ, rồi trở lại. Bạn đang dạy tay rằng nó điều khiển được từng lớp.

2. Cadenza chia nhóm

Cadenza chia nhóm (soạn cho trang này)

Một "thác nốt" rơi xuống theo hợp âm Si♭ bảy rồi vọt lên: mỗi nhóm bốn nốt bắt đầu từ nốt thứ hai của nhóm trước, bàn tay hất lên rồi rơi xuống. Cách tập: chặn mỗi nhóm thành hợp âm; chơi từng nhóm, dừng trên nốt đầu nhóm sau; đặt máy đếm nhịp một tiếng mỗi nhóm rồi tăng dần; cuối cùng mới tự do: vào rõ, nhanh dần ở giữa, chậm lại khi về đích. Với hai cadenza của Liszt cũng vậy: đếm số nốt, chia nhóm theo hình hợp âm, kẻ vạch nhịp tạm bằng bút chì.

3. Giai điệu quãng tám, tay trái nhảy

Giai điệu quãng tám, tay trái nhảy (soạn cho trang này)

Giai điệu của bài tập 1, nay bằng quãng tám, giống cách giai điệu vang lên ở cao trào. Quãng tám dùng ngón 1–5 (phím đen có thể 1–4), cổ tay mềm, sức từ cánh tay, mỗi nốt vẫn phải "hát" chứ không đập. Tay trái: nốt trầm rồi nhảy lên hợp âm (ngón 5-3-1); nhảy sớm, đánh đúng lúc, mắt nhìn đích.

Kế hoạch tập

Kế hoạch 10 tuần cho người tập khoảng 60 phút mỗi ngày. Tốc độ ghi theo nốt đen (sáu nốt đen mỗi ô).

Tuần	Việc chính	Máy đếm nhịp
1	Nghe, đọc lời thơ; đánh dấu bốn đoạn và hai cadenza. Ô 1–23: chỉ giai điệu, đúng tay và ngón sẽ dùng; bài tập 1	♩ = 72
2	Ô 1–23: phần đệm riêng ở pp, chia hai tay; rồi ghép giai điệu; bàn đạp theo hòa âm	♩ = 72–80
3	Cadenza 1 theo nhóm (bài tập 2); gam và hợp âm rải Si trưởng; ô 26–36 tay riêng	Cadenza: một tiếng mỗi nhóm; ♩ = 72
4	Ô 26–36 hai tay; ô 37–48 tay riêng, chậm	♩ = 72–80
5	Ô 37–60: quãng tám và bước nhảy (bài tập 3); tập từng khúc ngắn, nghỉ đều	♩ = 66–80
6	Cadenza 2; ô 61–85	♩ = 80
7	Nối từng cặp đoạn qua hai cadenza; cân bằng giai điệu và đệm; thu âm	♩ = 88–96
8	Chơi liền bài; dồn tốc độ ở đoạn sempre stringendo có kiểm soát	♩ = 100–108
9	Co giãn, sắc thái, bàn đạp tinh hơn; học thuộc theo đoạn	♩ = 108–116
10	Chơi cho người khác nghe, chơi trên một cây đàn lạ; sửa từ bản thu	Tốc độ bạn chọn

Ở đoạn quãng tám, tập ngắn và nghỉ đều; cổ tay hay cẳng tay mỏi, căng thì dừng lại xem lại cách tập; đau thì dừng ngay (xem Giữ đôi tay khỏe).

Diễn tấu

Tốc độ và nhịp

Poco allegro, con affetto: hơi nhanh, trìu mến. Nhịp 6/4 nghĩa là hai phách lớn mỗi ô, mỗi phách ba nốt đen; hãy cảm nhịp theo hai phách ấy, không phải sáu nốt đen. Giai điệu đẹp khiến người chơi muốn chậm lại, nhưng một bài hát quá chậm sẽ đứt hơi. Tốc độ cuối là lựa chọn của bạn, miễn là còn nghe ra bước "đi".

Ba lớp âm thanh

Nghĩ bài này như ba lớp: nốt trầm (sâu, ngân nhờ bàn đạp), giai điệu (hát, cantando), hợp âm rải (mềm, đều, thì thầm). Một tỉ lệ để bắt đầu: giai điệu mf, nốt trầm mp, hợp âm rải pp. Ngón cái hát bằng cạnh ngón và sức nặng cánh tay, không bằng cú thúc của riêng ngón. Xem thêm Tạo tiếng đàn.

Bàn đạp

Đổi theo hòa âm, kiểu bàn đạp nối: nhả và nhấn lại ngay sau nốt trầm mới. Khi hòa âm đổi nhanh hơn, đổi thường hơn. Trong cadenza, đạp nông hoặc nhả một phần để chuỗi nốt khỏi thành một khối mờ. Đọc kỹ dấu bàn đạp trong ấn bản Urtext, rồi để tai quyết định ở cây đàn và căn phòng của bạn.

Cadenza

Cadenza không phải bài gam. Hãy nghĩ đến một ca sĩ luyến láy: vào rõ, trôi nhanh ở giữa, đáp nhẹ vào đích. Sự tự do chỉ đến sau khi từng nhóm nốt đã chắc; tự do về thời gian, không tự do về nốt.

Cao trào

Đoạn sempre stringendo dài hơn hai mươi ô: vạch sẵn đường đi, đâu là chân dốc, đâu là đỉnh. Lên đỉnh quá sớm thì không còn gì để dâng tiếp. Ở đỉnh, giai điệu bằng quãng tám phải vang mà không gắt; khi nó tan thành hợp âm rải, đừng để mất đường giai điệu. Rồi lắng xuống thật sự trước cadenza thứ hai.

Lần hát cuối

Tempo I: trở lại tốc độ ban đầu, nhưng đừng chơi y như lần một. Sau cao trào, giai điệu nghe như một kỷ niệm: nhỏ hơn, chậm rãi hơn trong hơi thở, và để những ô cuối lắng hẳn.

Ấn bản

Theo Henle, bản in năm 1850 đặt lời thơ trước mỗi bài; nếu ấn bản của bạn không in, hãy tìm đọc bài thơ. Các ấn bản cũ trên IMSLP thường khác nhau về ngón bấm và bàn đạp; dùng chúng để tham khảo, còn nốt nhạc thì đối chiếu với bản Urtext.

Lỗi thường gặp

• Giai điệu chìm trong phần đệm; hoặc ngược lại, ngón cái gõ thô từng nốt.
• Các ngón 2–5 to ngang giai điệu.
• Chỗ nối giữa hai tay trong hợp âm rải nghe như có khe.
• Bàn đạp giữ qua hai hòa âm, hoặc nhả quá sớm làm mất nốt trầm.
• Cadenza chạy đều như bài gam, hoặc nhòe thành một khối.
• Không đổi màu khi sang Si trưởng.
• Lên đỉnh quá sớm trong đoạn dồn; quãng tám đập gắt.
• Tốc độ quá chậm, ủy mị: Poco allegro thành một khúc ru.

Học tiếp

• Trước hoặc song song: Chopin: Nocturne Op. 9 số 2 (giai điệu ở trên cùng), Schubert: Impromptu Sol♭ trưởng (giai điệu và đệm trong cùng tay phải), Mendelssohn: Thuyền ca Venice (một "bài hát không lời").
• Cùng tác giả: Consolation số 3 Rê♭ trưởng S. 172, cùng lối hát trên hợp âm rải rộng nhưng ít kỹ thuật hơn.
• Tiếp theo: Chopin: Fantaisie-Impromptu, Chopin: Ballade số 1.
• Nghe thêm: Brahms: Intermezzo cho giai điệu ở giọng giữa; thứ tự gợi ý ở Tác phẩm theo cấp độ.

• Cùng chặng 7: các bài của chặng 7.
• Nghe kèm: Liszt: Liebestraum số 3.

Kiểm tra nhanh

Kiểm tra nhanh 4 câu

1. Ca khúc gốc của Liebestraum số 3 phổ thơ của ai?

   • Ferdinand Freiligrath
   • Ludwig Uhland
   • Heinrich Heine

2. Sau cadenza thứ nhất, giai điệu trở lại bắt đầu ở giọng nào?

   • Si trưởng
   • Mi♭ trưởng
   • Fa thứ

3. Ở phần mở đầu, ai "hát" giai điệu?

   • Chủ yếu là ngón cái, ở âm vực giữa, giữa lớp hợp âm rải
   • Ngón 5 tay phải, ở âm vực cao nhất
   • Tay trái, ở âm vực trầm

4. Cách tập cadenza nào hợp lý nhất?

   • Chơi thật nhanh ngay từ đầu cho quen tay
   • Chia nhóm, kẻ vạch nhịp tạm, tập với máy đếm nhịp, rồi mới chơi tự do
   • Bỏ qua, vì cadenza là phần ngẫu hứng

Nguồn

• G. Henle Verlag, Liebesträume, 3 Notturnos, HN 634 (biên tập Ernst-Günter Heinemann, số ngón Klaus Schilde): mức độ khó theo thang Henle, nguồn thơ của ba bài.
• PTNA Piano Encyclopedia, Liebesträume – 3 notturnos No. 3 As-Dur S.541/3: niên đại ca khúc và bản piano, các đoạn và số ô nhịp.
• G. Henle Verlag, HN 634: lời tựa (Ernst-Günter Heinemann, 1998): niên đại ca khúc và bản piano, lời thơ in trước mỗi bài, bản in đầu làm nguồn.
• Bản in đầu: Liszt, Liebesträume, 3 Notturnos für das Pianoforte (Kistner, Leipzig, [1850]), bản số hóa của Thư viện Quốc gia Bayern: đếm ô nhịp, chỉ dẫn tốc độ và sắc thái.
• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Liebesträume, S.541" và ca khúc "O lieb, so lang du lieben kannst"). Xem thêm tài liệu tham khảo.