Nhạc cổ điển
Hình thức sonata
Hình thức sonata là "kiến trúc" quan trọng của nhạc thời Cổ điển, và các nhà soạn nhạc thời Lãng mạn vẫn tiếp tục dùng. Nó thường dùng cho chương đầu của giao hưởng, sonata, concerto, tứ tấu. Hiểu nó rồi, bạn có chỗ dựa để nghe chương đầu của nhiều bản giao hưởng từ Haydn đến Brahms.
Ý tưởng cốt lõi: một xung đột giữa hai giọng
Phần tiêu đề “Ý tưởng cốt lõi: một xung đột giữa hai giọng”Hình thức sonata giống một vở kịch ba hồi:
- Trình bày (exposition): giới thiệu chủ đề 1 ở giọng chính, đi qua một đoạn chuyển để chuyển giọng (xem bài 19), rồi giới thiệu chủ đề 2 ở giọng mới. Nếu giọng chính là trưởng, giọng mới thường là giọng át; nếu giọng chính là thứ, giọng mới thường là giọng trưởng song song. Hai giọng tạo nên "xung đột". Thời Cổ điển, cả phần trình bày thường được nhắc lại.
- Phát triển (development): các chủ đề thường bị chia nhỏ, kết hợp lại và đưa qua nhiều giọng, thường là những giọng xa giọng chính. Đây là phần bất ổn nhất.
- Tái hiện (recapitulation): chủ đề 1 trở lại ở giọng chính, và lần này chủ đề 2 cũng ở giọng chính. Xung đột được giải quyết.
- Coda: đoạn kết, có thể ngắn hay dài; coda chương 1 Giao hưởng số 5 của Beethoven là một coda dài.
Có khi trước phần trình bày còn có một đoạn mở đầu chậm (introduction), như trong Giao hưởng số 99 của Haydn.
Đi qua một tác phẩm: Mozart Sonata K. 545, chương 1
Phần tiêu đề “Đi qua một tác phẩm: Mozart Sonata K. 545, chương 1”Sonata piano cung Đô trưởng, K. 545 (1788), được Mozart ghi là "cho người mới học", là một ví dụ gọn và rõ về hình thức sonata. Chương 1 chỉ dài 73 ô nhịp, chơi trong 4–5 phút. Mở bản nhạc trên IMSLP (tìm "K.545") và theo dõi:
| Ô nhịp (khoảng) | Phần | Điều xảy ra | Giọng |
|---|---|---|---|
| 1–4 | Trình bày: chủ đề 1 | Giai điệu đơn giản trên hợp âm rải tay trái (kiểu đệm "Alberti") | Đô trưởng |
| 5–12 | Đoạn chuyển | Các chuỗi gam móc kép nối tiếp, mỗi chuỗi bắt đầu thấp hơn chuỗi trước, rồi hợp âm Rê trưởng (V/V) dẫn sang giọng mới | Đô → Sol |
| 13–28 | Chủ đề 2 và phần kết của trình bày | Tay trái mở đường ở ô 13, giai điệu mới vào ô 14, rồi các nốt láy rền và chuỗi nốt nhanh khép lại phần trình bày | Sol trưởng (giọng át) |
| (nhắc lại 1–28) | |||
| 29–41 | Phát triển | Đi qua các giọng thứ (Sol thứ, Rê thứ, La thứ), chất liệu từ phần kết của trình bày | nhiều giọng |
| 42–57 | Tái hiện: chủ đề 1 | Bất ngờ: chủ đề 1 trở lại ở Fa trưởng, không phải Đô trưởng; đoạn chuyển được mở rộng để đưa nhạc về Đô | Fa → Đô trưởng |
| 58–73 | Tái hiện: chủ đề 2 và kết | Chủ đề 2 trở lại ở Đô trưởng: xung đột được giải quyết | Đô trưởng |
Chi tiết thú vị: Mozart bắt đầu tái hiện ở giọng hạ át (Fa trưởng), một cách làm khác thường. Đoạn chuyển trong phần tái hiện được mở rộng (từ ô 46) để đưa nhạc về Đô trưởng, nên chủ đề 2 vẫn trở lại ở giọng chính.
Nghe để luyện
Phần tiêu đề “Nghe để luyện”| Tác phẩm | Điều cần tìm | Hướng dẫn |
|---|---|---|
| Mozart Giao hưởng số 40, chương 1 | Chủ đề 2 ở Si♭ trưởng (trình bày) rồi ở Sol thứ (tái hiện) | Hướng dẫn nghe |
| Beethoven Giao hưởng số 5, chương 1 | Cả chương xây từ một môtip bốn nốt; coda dài | Hướng dẫn nghe |
| Mendelssohn Concerto violin, chương 1 | Cadenza đặt trước tái hiện, khác thường lệ | Hướng dẫn nghe |
Biến thể của hình thức sonata
Phần tiêu đề “Biến thể của hình thức sonata”- Sonata – rondo: chủ đề 1 quay lại thêm nhiều lần như rondo; ví dụ chương cuối Sonata Pathétique (Op. 13) của Beethoven.
- Sonatina: sonata ngắn và nhẹ hơn; chương đầu theo hình thức sonata nhưng phần phát triển rất ngắn hoặc không có. Những bản sonatina piano đầu tiên (Clementi, Kuhlau) thường viết để dạy đàn.
- Từ giữa thế kỷ 19 về sau, các nhà soạn nhạc vẫn tiếp tục dùng hình thức sonata.
Kiểm tra nhanh 4 câu
Trong phần trình bày ở giọng trưởng, chủ đề 2 thường ở giọng nào?
- Giọng át
- Giọng thứ cùng tên
- Giọng hạ át
Phần nào thường bất ổn và đi qua nhiều giọng nhất?
- Trình bày
- Phát triển
- Tái hiện
Trong phần tái hiện, chủ đề 2 ở giọng nào?
- Giọng chính
- Giọng át
- Giọng thứ song song
Điều gì khác thường trong phần tái hiện của Mozart K. 545, chương 1?
- Chủ đề 1 trở lại ở Fa trưởng thay vì Đô trưởng
- Không có chủ đề 2
- Phần tái hiện ở giọng thứ
Nguồn
Phần tiêu đề “Nguồn”- Open Music Theory: chương Sonata Form (trình bày, đoạn chuyển, chủ đề 2, phát triển, tái hiện, coda, đoạn mở đầu chậm, "xung đột" giữa hai giọng) và chương Rondo (sonata – rondo).
- Encyclopaedia Britannica: Sonata form và mục Development (nơi dùng, giọng của chủ đề 2, phát triển, tái hiện, coda, nhắc lại phần trình bày); Sonatina.
- The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: sonata form (dùng cho chương đầu của sonata, giao hưởng, concerto), sonata rondo.
- Giáo trình mở: Classical Period: The Symphony (Giao hưởng số 40: chủ đề 2 ở Si♭ trưởng rồi ở Sol thứ; số 5: coda dài; số 99: đoạn mở đầu chậm); Maliniak, The Classical Concerto First-Movement Cadenza, Music Theory Online 31.3 (cadenza của Mendelssohn dẫn vào phần tái hiện).
- Mozart K. 545: G. Henle Verlag, Klaviersonate C-dur KV 545 (HN 164: danh mục của Mozart ghi "für Anfänger"; 1788); IMSLP; Mutopia Project, Sonata facile, chương 1 (tệp LilyPond theo IMSLP: trình bày ô 1–28 có nhắc lại, phát triển ô 29–41, tái hiện từ ô 42 ở Fa trưởng); Brandy N. Gerber, A Macro-Analytical Approach to Mozart's Piano Sonata in C Major, K. 545, Musical Insights 1 (1997; bản lưu); PTNA Piano Music Encyclopedia, K. 545, chương 1 (số ô, thời lượng) và Op. 49 số 2, chương 1 (hình thức sonata).
- Xem tài liệu tham khảo.
Opus, sổ tay học piano cổ điển của mtuann · Nội dung: CC BY-SA 4.0 · Mã nguồn: MIT