"Nhạc cổ điển" theo nghĩa rộng là truyền thống âm nhạc nghệ thuật phương Tây kéo dài hơn một nghìn năm. Theo nghĩa hẹp, thời kỳ Cổ điển chỉ là giai đoạn khoảng 1750–1820 của Haydn, Mozart và Beethoven thời trẻ.

Các mốc năm dưới đây là quy ước gần đúng; phong cách thay đổi dần dần chứ không đổi trong một đêm. Mỗi thời kỳ có một trang chi tiết (bối cảnh, đặc điểm âm nhạc, 10 tác phẩm để nghe): Trung cổ, Phục hưng, Baroque, Cổ điển, Lãng mạn, Thế kỷ 20. Thời Đương đại có trang Âm nhạc hôm nay: những nhà soạn nhạc nên nghe, tin đáng chú ý, tên tuổi Việt Nam và các cuộc thi lớn. Xem cả dòng thời gian và Nhạc truyền thống Việt Nam và nhạc cổ điển.

Cùng nhóm Nhạc cổ điển còn có: Hình thức và thể loại (sonata, fugue, rondo, giao hưởng, concerto…), Nghe để nhận diện (nghe một đoạn nhạc lạ, đoán thời kỳ, thể loại, tác giả), chân dung nhà soạn nhạc, Nhập môn opera, Dàn nhạc giao hưởng và Nhạc cổ điển ở Việt Nam.

Thời kỳ	Khoảng thời gian	Một câu tóm tắt
Trung cổ	~500–1400	Thánh ca nhà thờ, từ một bè đến những bản nhiều bè đầu tiên
Phục hưng	~1400–1600	Nhiều bè đan xen hài hòa, chủ yếu cho giọng hát
Baroque	~1600–1750	Nhiều trang trí, tương phản, bè trầm liên tục, ra đời opera
Cổ điển	~1750–1820	Rõ ràng, cân đối, hình thức sonata, giao hưởng
Lãng mạn	~1820–1900	Cảm xúc cá nhân, dàn nhạc lớn, nghệ sĩ bậc thầy
Thế kỷ 20	~1900–2000	Phá vỡ quy tắc: ấn tượng, vô điệu tính, tối giản
Đương đại	2000–nay	Đa dạng phong cách, nhiều nhà soạn nhạc vẫn đang sáng tác

Một phần lớn âm nhạc còn lại từ thời này là nhạc nhà thờ. Thánh ca Gregorian chỉ có một bè giai điệu, hát không đệm, nhịp tự do theo lời. Dần dần người ta thêm bè thứ hai, thứ ba, mở đầu cho phức điệu (polyphony). Hệ thống ký hiệu khuông nhạc cũng hình thành trong giai đoạn này.

Tên tuổi: Hildegard von Bingen, Léonin và Pérotin (trường phái Notre-Dame), Guillaume de Machaut.

Nghe thử: một bản thánh ca Gregorian bất kỳ; Hildegard O vis aeternitatis; Machaut Messe de Nostre Dame.

Các bè giọng hát đan xen và bắt chước nhau; quãng ba và hợp âm ba được dùng ngày càng nhiều. Bên cạnh nhạc nhà thờ (thánh lễ, motet) còn có nhạc thế tục như madrigal. In ấn giúp bản nhạc lan rộng.

Tên tuổi: Josquin des Prez, Giovanni Pierluigi da Palestrina, Thomas Tallis, William Byrd.

Nghe thử: Palestrina Missa Papae Marcelli; Tallis Spem in alium (40 bè); Josquin Ave Maria… virgo serena.

Đặc trưng là bè trầm liên tục (basso continuo), giai điệu nhiều trang trí, sự tương phản giữa nhóm nhỏ và cả dàn nhạc. Opera ra đời ở Ý quanh năm 1600: Dafne (1598) của Peri có lẽ là vở opera đầu tiên; L'Orfeo (1607) của Monteverdi là vở opera đầu tiên còn giữ chỗ đứng trong các mùa diễn ngày nay. Các thể loại concerto, fugue, tổ khúc (suite) phát triển mạnh. Giai đoạn này thường được coi là kết thúc năm 1750, năm Bach mất.

Tên tuổi: Claudio Monteverdi, Henry Purcell, Antonio Vivaldi, Johann Sebastian Bach, George Frideric Handel.

Nghe thử: Vivaldi Bốn Mùa; Bach Brandenburg Concerto số 3; Handel Messiah (đoạn Hallelujah); Bach Toccata và Fugue cung Rê thứ.

Âm nhạc cân đối, có giai điệu chính được đệm bên dưới. Hình thức sonata trở thành khung xương của giao hưởng, concerto, sonata và tứ tấu đàn dây. Đàn piano dần thay thế đàn harpsichord. Trung tâm là Vienna.

Tên tuổi: Joseph Haydn, Wolfgang Amadeus Mozart, Ludwig van Beethoven (giai đoạn đầu và giữa).

Nghe thử: Haydn Giao hưởng số 94 Surprise; Mozart Eine kleine Nachtmusik, Giao hưởng số 40, opera Cây sáo thần; Beethoven Sonata piano Pathétique.

Âm nhạc trở thành tiếng nói của cảm xúc cá nhân, thiên nhiên, truyện kể và bản sắc dân tộc. Dàn nhạc lớn hơn, hòa âm nhiều màu sắc hơn. Thời của các nghệ sĩ bậc thầy (virtuoso) như Paganini và Liszt. Beethoven mất năm 1827, nên những năm cuối đời của ông rơi vào thời kỳ này theo mốc năm ở trên.

Tên tuổi: Franz Schubert, Frédéric Chopin, Robert và Clara Schumann, Franz Liszt, Richard Wagner, Giuseppe Verdi, Johannes Brahms, Pyotr Ilyich Tchaikovsky, Antonín Dvořák, Gustav Mahler.

Nghe thử: Schubert Ständchen; Chopin Ballade số 1; Tchaikovsky Hồ thiên nga; Dvořák Giao hưởng số 9 Từ Thế giới mới; Brahms Giao hưởng số 4.

Không còn một phong cách chung. Chủ nghĩa ấn tượng (Debussy) gợi tâm trạng và cảm xúc mà đề tài khơi lên hơn là miêu tả chi tiết. Stravinsky gây chấn động với Le Sacre du printemps (1913). Schoenberg phát triển nhạc 12 âm, bỏ hẳn cảm giác giọng chủ. Bartók đưa dân ca Đông Âu vào nhạc nghệ thuật. Từ thập niên 1960, chủ nghĩa tối giản (minimalism) dùng những mẫu ngắn lặp lại trên nền hòa âm đơn giản.

Tên tuổi: Claude Debussy, Maurice Ravel, Igor Stravinsky, Arnold Schoenberg, Béla Bartók, Sergei Prokofiev, Dmitri Shostakovich, Olivier Messiaen, Aaron Copland. Steve Reich và Philip Glass, hai tên tuổi của chủ nghĩa tối giản, sinh ở thế kỷ 20 nhưng site xếp vào thời Đương đại.

Nghe thử: Debussy Prélude à l'après-midi d'un faune; Ravel Boléro; Stravinsky Le Sacre du printemps; Shostakovich Giao hưởng số 5; Reich Music for 18 Musicians.

Xem trang riêng: Âm nhạc hôm nay.

• Craig Wright, Listening to Music — giáo trình nhập môn, xếp theo thứ tự thời gian, có hướng dẫn nghe.
• J. Peter Burkholder, Donald J. Grout, Claude V. Palisca, A History of Western Music — giáo trình lịch sử âm nhạc phương Tây.
• Alex Ross, The Rest Is Noise — lịch sử âm nhạc thế kỷ 20.

• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục Baroque, Renaissance, classical, Romanticism, plainsong, organum, Ars nova, minimalism, impressionism.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), các chương 2 đến 7.
• Encyclopaedia Britannica; IMSLP (trang tác phẩm). Mốc năm của các thời kỳ là quy ước của site (các nguồn lệch nhau vài chục năm).
• Xem tài liệu tham khảo.

Ở châu Âu thời Trung cổ, nhà thờ và các triều đình quý tộc để lại dấu ấn lớn trong âm nhạc. Một phần lớn âm nhạc còn lại đến ngày nay là nhạc phụng vụ, hát trong thờ phụng. Bên ngoài nhà thờ có âm nhạc thế tục của các nhà thơ – nhạc sĩ hát rong (troubadour ở vùng Provence miền Nam nước Pháp, trouvère ở miền Bắc, Minnesinger ở Đức).

Đây cũng là thời ký âm ra đời: từ những dấu hiệu gợi nhớ hướng đi của giai điệu (neume), đến khuông nhạc bốn dòng, thường được ghi công cho Guido d'Arezzo (thế kỷ 11). Ông cũng đặt ra các âm tiết ut – re – mi… để dạy hát, tiền thân của Đô Rê Mi.

• Thánh ca Gregorian: một bè giai điệu (đơn âm), hát không đệm, tiếng Latin, nhịp tự do theo lời.
• Dùng các điệu thức nhà thờ (xem bài 16).
• Từ khoảng thế kỷ 9 trở đi, người ta thêm bè thứ hai (organum), rồi ba, bốn bè: phức điệu ra đời. Trường phái Notre-Dame ở Paris (Léonin, Pérotin), khoảng cuối thế kỷ 12 đến đầu thế kỷ 13, để lại những bộ organum hai bè (Léonin) và bốn bè (Pérotin).
• Thế kỷ 14 (Ars nova): ký âm tiết tấu tinh vi hơn, nhạc thế tục phát triển; Machaut viết một trong những bản thánh lễ đa âm hoàn chỉnh đầu tiên của một tác giả.

Nghe một giai điệu viết theo kiểu thánh ca (do site soạn để minh họa): một bè, không nhịp đều, điệu thức Dorian, giai điệu đi chủ yếu từng bước:

Giọng hát là chính. Nhạc cụ thời đó có đàn lute, đàn vielle (tên gọi thời Trung cổ của nhiều nhạc cụ, như fiddle và hurdy-gurdy), kèn shawm (tiền thân của oboe) và đàn organ (gắn với nhà thờ từ thế kỷ 10).

1. Thánh ca Gregorian: Kyrie hoặc Alleluia từ một bản thu của dàn hợp xướng tu viện.
2. Hildegard von Bingen, O vis aeternitatis.
3. Hildegard von Bingen, Ordo Virtutum (trích đoạn).
4. Pérotin, Viderunt omnes (organum bốn bè).
5. Léonin, Magnus liber organi (các bản organum hai bè), để so sánh với Pérotin.
6. Sumer is icumen in (canon tiếng Anh, thế kỷ 13).
7. Bernart de Ventadorn, một ca khúc troubadour.
8. Guillaume de Machaut, Messe de Nostre Dame.
9. Machaut, Ma fin est mon commencement.
10. Llibre Vermell de Montserrat (bản chép tay các bài ca sùng đạo, khoảng năm 1399).

Cách nghe: nhạc Trung cổ không có "giai điệu bắt tai" theo nghĩa hiện đại. Hãy nghe như nghe không gian: tiếng vang của nhà thờ đá, sự hòa quyện của các bè chạy song song.

Thời kỳ tiếp theo: Phục hưng. Tổng quan: Lịch sử.

• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục plainsong, Gregorian chant, organum, Ars nova, vielle, Guido d'Arezzo, Machaut.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), chương 2.
• Encyclopaedia Britannica: các mục Léonin, Pérotin, trouvère, Minnesinger, organ, shawm.
• IMSLP (trang các tác phẩm); International Society of Hildegard von Bingen Studies. Xem tài liệu tham khảo.

Phục hưng là thời của chủ nghĩa nhân văn, của Leonardo và Michelangelo. Âm nhạc vẫn gắn với nhà thờ, nhưng nhạc thế tục cũng phát triển (madrigal, chanson, nhạc khiêu vũ). Máy in nhạc ra đời: năm 1501, Ottaviano Petrucci, người làm việc ở Venice, in tuyển tập nhạc đa âm đầu tiên bằng chữ in rời. Việc xuất bản nhạc in là một nét mới của thời kỳ.

Từ thế kỷ 16 (Luther, từ năm 1517), cuộc Cải cách Tin lành và Phản Cải cách của Công giáo ảnh hưởng mạnh đến âm nhạc nhà thờ: Luther khuyến khích giáo dân cùng hát thánh ca bằng tiếng mẹ đẻ; Công đồng Trent (1545–1563) đòi hỏi lời hát phải nghe rõ.

• Phức điệu mô phỏng: các bè lần lượt bắt chước nhau.
• Hòa âm: quãng ba và hợp âm ba được dùng ngày càng nhiều.
• Âm nhạc gắn chặt với lời: nhà soạn nhạc "vẽ chữ" (word painting), ví dụ giai điệu đi lên ở lời nói về sự thăng thiên, những nốt nhanh ở lời nói về chạy.

Hai bè độc lập, chỉ dùng quãng thuận, bắt đầu và kết bằng quãng đúng: một ví dụ đối âm loại 1 theo kiểu của Fux (từ bài 22) để thấy các bè đi độc lập mà vẫn hòa hợp:

• Thánh lễ (mass) và motet: nhạc nhà thờ đa âm.
• Madrigal: ca khúc thế tục nhiều bè, gốc Ý, có cả madrigal Anh; lời thường tình ái, châm biếm hay ngụ ngôn.
• Chanson (Pháp).
• Nhạc khí cho đàn lute; các điệu nhảy như pavane, galliard.

1. Guillaume Du Fay, Nuper rosarum flores (motet viết cho lễ cung hiến nhà thờ chính tòa Santa Maria del Fiore, Florence, ngày 25/3/1436).
2. Josquin des Prez, Ave Maria… virgo serena.
3. Josquin, Mille regretz.
4. Palestrina, Missa Papae Marcelli.
5. Thomas Tallis, Spem in alium (40 bè).
6. William Byrd, Ave verum corpus.
7. Orlande de Lassus (Orlando di Lasso), Matona mia cara.
8. Thomas Weelkes, As Vesta was from Latmos hill descending (madrigal Anh).
9. John Dowland, Flow, my tears.
10. Tomás Luis de Victoria, O magnum mysterium.

Cách nghe: chọn một bè (thường là bè cao nhất) và cố bám theo, rồi thử chuyển sang bè khác. Ở Tallis Spem in alium, hãy nghe âm thanh "lan" qua các nhóm hát như sóng.

Thời kỳ trước: Trung cổ. Thời kỳ tiếp theo: Baroque.

• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục Renaissance, madrigal, motet, polyphony, pavan, galliard.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), chương 3.
• Encyclopaedia Britannica (mục Petrucci); Baker's Biographical Dictionary of Musicians qua encyclopedia.com (Petrucci).
• IMSLP (trang các tác phẩm). Xem tài liệu tham khảo.

Thời của các vương triều chuyên chế (Louis XIV ở Pháp) và của cuộc xung đột giữa Cải cách và Phản Cải cách. Nhạc sĩ thường là người làm công: cho nhà thờ (Bach ở Leipzig), cho triều đình (Lully, nhà soạn nhạc triều đình Pháp), cho công chúng opera ở London (Handel, người lập đoàn opera riêng), hay cho Ospedale della Pietà, nhà nuôi trẻ bị bỏ rơi ở Venice (Vivaldi).

Chủ nghĩa nhân văn đem lại mối quan tâm mới tới Hy Lạp và La Mã cổ. Khoảng năm 1600, ở Florence, nhóm Camerata thử nghiệm kiểu hát lời kịch (recitative): một người hát giai điệu trên phần đệm đơn giản. Từ đó opera ra đời (Monteverdi L'Orfeo, 1607, viết khi ông làm việc cho công tước xứ Mantua), và cách viết "một giai điệu trên một bè trầm" trở thành nền tảng của cả thời kỳ.

• Bè trầm liên tục (basso continuo): một bè trầm (như cello, viola da gamba) cùng một nhạc cụ hòa âm (harpsichord, organ, lute) chơi suốt tác phẩm. Bè trầm được ghi bằng bè trầm số, người chơi tự ứng tác hợp âm bên trên.
• Các giọng trưởng – thứ và những chuỗi hợp âm được dùng ngày càng nhiều (xem bài 12).
• Nhịp đều đặn: phách và nhịp rõ, phách thường được chia nhỏ liên tục (motor rhythm).
• Tương phản: to – nhỏ đột ngột (terraced dynamics), độc tấu – cả dàn nhạc.
• Giai điệu nhiều trang trí; người biểu diễn được kỳ vọng tự thêm nốt hoa mỹ.

Một đoạn ngắn do site viết để minh họa: chuyển động móc đơn liên tục, chuỗi giai điệu đi xuống, bè trầm đi đều, láy rền ở kết:

Xem thêm cách nhận diện ở So sánh các thời kỳ.

Họ đàn violin là xương sống của dàn nhạc Baroque. Harpsichord thường đệm cho dàn nhạc, và organ cũng là nhạc cụ phím quan trọng; piano mới ra đời ở Florence khoảng 1698–1700. Kèn trumpet và horn chưa có van, chỉ chơi được chuỗi bồi âm (xem Âm học). Dàn nhạc chủ yếu là đàn dây.

Opera, oratorio, cantata (Bach viết hơn 200 cantata, nhà thờ và thế tục), concerto và concerto grosso (xem Concerto và ritornello), tổ khúc các điệu nhảy, sonata cho một hay vài nhạc cụ, prelude và fugue (xem Fugue).

1. Monteverdi, L'Orfeo (1607), Toccata mở đầu và màn 2.
2. Purcell, Dido and Aeneas, aria When I am laid in earth (Dido's Lament, màn 3).
3. Corelli, Concerto grosso Op. 6 số 8 "Giáng sinh".
4. Vivaldi, Mùa xuân.
5. Bach, Prelude và fugue cung Đô trưởng, BWV 846, cặp mở đầu Bình quân luật quyển 1; nghe tiếp cặp Đô thứ BWV 847.
6. Bach, Tổ khúc cello số 1.
7. Bach, Brandenburg Concerto số 5.
8. Bach, Thương khó theo Thánh Matthew, hợp xướng mở đầu.
9. Handel, Messiah, Hallelujah.
10. Rameau, Les Indes galantes, Les Sauvages.

Cách nghe: để ý bè trầm. Nó gần như không bao giờ dừng lại. Ở các bản thu "phong cách lịch sử" (xem Đọc tên tác phẩm và bản thu), hãy nghe tiếng harpsichord lách tách phía sau.

Thời kỳ trước: Phục hưng. Thời kỳ tiếp theo: Cổ điển.

• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục Baroque, basso continuo, recitative, aria, piano.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), chương 4.
• Encyclopaedia Britannica (mục Vivaldi, Lully); IMSLP (trang các tác phẩm). Xem tài liệu tham khảo.

Thời Khai sáng, khuyến khích tư duy khoa học; âm nhạc chuộng sự cân đối, đối xứng và giản dị. Âm nhạc rời cung đình và nhà thờ để đến với hòa nhạc công cộng (ở London, Paris, Vienna) và gia đình trung lưu; người nghiệp dư mua bản nhạc in và chơi piano tại nhà. Nhạc sĩ dần chuyển từ người làm công cho quý tộc sang nghệ sĩ tự do: Haydn phục vụ gia đình Esterházy gần 30 năm, Mozart rời Salzburg đến Vienna làm nghề tự do, Beethoven sống bằng tiền tài trợ, học trò và xuất bản.

Vienna là trung tâm, với ba tên tuổi được gọi chung là "trường phái Vienna thứ nhất": Haydn, Mozart, Beethoven.

• Giai điệu rõ ràng, có đệm: một giai điệu chính, bè dưới đệm hợp âm (như kiểu đệm Alberti trong ví dụ bên dưới), khác với phức điệu Baroque.
• Câu nhạc cân đối: thường dài 4 hay 8 ô nhịp; hai câu ghép thành một đoạn nhạc hỏi – đáp (xem bài 13).
• Tương phản trong cùng một chương: như hai chủ đề khác nhau về tính cách trong hình thức sonata.
• Sắc thái chuyển dần: crescendo, diminuendo thay cho to – nhỏ đột ngột.
• Basso continuo dần biến mất.

Một đoạn ngắn do site viết theo đặc trưng Cổ điển: giai điệu đơn giản, đệm Alberti, hai câu 4 ô nhịp hỏi – đáp:

Xem thêm cách nhận diện ở So sánh các thời kỳ.

Piano (fortepiano) thay thế harpsichord. Dàn nhạc giao hưởng được chuẩn hóa: bộ dây, từng cặp sáo, oboe, bassoon, horn, trumpet, timpani; clarinet gia nhập từ cuối thế kỷ 18. Tứ tấu đàn dây là một thể loại thính phòng chính.

Giao hưởng, concerto cho piano và các nhạc cụ khác, sonata piano, tứ tấu đàn dây, opera (Mozart). Hình thức sonata là khung thường dùng cho chương đầu (xem Hình thức sonata).

1. C. P. E. Bach, Sinfonia cung Si thứ, Wq 182 số 5 (cầu nối Baroque – Cổ điển).
2. Gluck, Orfeo ed Euridice, Dance of the Blessed Spirits.
3. Haydn, Giao hưởng số 94, chương 2.
4. Haydn, Tứ tấu đàn dây Op. 76 số 3 "Hoàng đế", chương 2.
5. Mozart, Eine kleine Nachtmusik, K. 525.
6. Mozart, Giao hưởng số 40, chương 1.
7. Mozart, Concerto piano số 21, K. 467, chương 2.
8. Mozart, aria Nữ hoàng bóng đêm.
9. Mozart, Requiem.
10. Beethoven, Sonata piano Pathétique, Op. 13.

Cách nghe: đếm ô nhịp theo nhóm 4. Bạn sẽ thấy câu nhạc Cổ điển thường chia đôi khá đều, và cảm giác "hỏi – đáp" ở cuối mỗi cặp câu.

Thời kỳ trước: Baroque. Thời kỳ tiếp theo: Lãng mạn.

• Mốc năm là quy ước của site: The Concise Oxford Dictionary of Music ghi thời kỳ Cổ điển khoảng 1750–1830 (Classical, qua Encyclopedia.com); giáo trình của Kuznetsova ghi khoảng 1750–1820.
• Kuznetsova, Music Appreciation II, chương 13–15 (LibreTexts): tổng quan thời Cổ điển, dàn nhạc, Haydn, Mozart, Beethoven.
• Freese, People and Music, chương 4 "The Classical Era" (Đại học Wisconsin): Khai sáng, hòa nhạc công cộng, nhạc sĩ tự do, "trường phái Vienna thứ nhất".
• Open Music Theory, chương The Phrase, Archetypes, and Unique Forms: câu dài 4, 8 hay 16 ô nhịp; đoạn nhạc gồm câu hỏi và câu trả lời.
• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: Alberti bass, Concert, Clarinet, Pre-classical.
• IMSLP, trang tác phẩm: C. P. E. Bach, Sinfonia cung Si thứ, Wq. 182/5, Gluck, Orfeo ed Euridice, Haydn, Giao hưởng số 94, Haydn, Tứ tấu Hob. III:77, Mozart, K. 525, K. 550, K. 467, Beethoven, Op. 13.
• Sách đọc thêm: Burkholder, Grout, Palisca, A History of Western Music; Richard Taruskin, The Oxford History of Western Music. Xem tài liệu tham khảo.

Từ đầu thế kỷ 19, âm nhạc nhấn vào cảm xúc cá nhân, thiên nhiên, cái huyền bí siêu nhiên và chủ nghĩa dân tộc. Âm nhạc được xem là nghệ thuật thích hợp nhất để biểu đạt cảm xúc, và nhạc sĩ muốn bày tỏ thế giới nội tâm của mình. Công nghiệp hóa giúp chế tạo piano mạnh hơn và hàng loạt hơn, đưa đàn vào nhiều gia đình trung lưu; nhạc sĩ viết nhiều cho hòa nhạc công cộng và liên hoan. Thời của những nghệ sĩ bậc thầy (virtuoso) như Paganini và Liszt, được hâm mộ như ngôi sao.

Beethoven giai đoạn cuối (Giao hưởng số 9, các tứ tấu cuối) là cây cầu dẫn vào thời kỳ này.

• Cảm xúc đặt lên hàng đầu: biểu cảm quan trọng hơn khuôn khổ hình thức.
• Hòa âm giàu màu sắc: dùng nhiều hợp âm nửa cung (chromatic) để biểu đạt cảm xúc, như trong Tristan und Isolde của Wagner (xem bài 19 về hợp âm át phụ và chuyển giọng).
• Diễn tấu tự do: rubato (co giãn tốc độ) để diễn cảm.
• Quy mô co giãn: từ tiểu phẩm một chương cho piano và ca khúc đến tác phẩm cỡ lớn (Giao hưởng số 8 của Mahler, opera của Wagner).
• Âm nhạc chương trình: âm nhạc kể chuyện hoặc vẽ cảnh theo một nội dung ngoài âm nhạc (Berlioz Giao hưởng kỳ ảo, thơ giao hưởng của Liszt).
• Bản sắc dân tộc: dân ca, điệu nhảy dân gian hay nét nhạc dân tộc của Ba Lan (Chopin), Séc (Dvořák, Smetana), Na Uy (Grieg), Nga (Nhóm Năm người, Tchaikovsky).

Một đoạn ngắn do site viết theo đặc trưng Lãng mạn: tay trái rải rộng, hợp âm bảy giảm, hợp âm Fa trưởng chuyển sang Fa thứ (nốt La hạ nửa cung), chậm dần trước kết:

Xem thêm cách nhận diện ở So sánh các thời kỳ.

Piano với khung gang, âm thanh lớn và vang hơn. Dàn nhạc phình to: kèn đồng có van chơi được đủ các nốt của gam nửa cung, thêm tuba, cor anglais, harp, nhiều nhạc cụ gõ; Berlioz mở rộng mạnh các bộ kèn gỗ, kèn đồng và nhạc cụ gõ.

Ca khúc nghệ thuật (Lied), tiểu phẩm piano (nocturne, ballade, étude, mazurka, valse), giao hưởng và thơ giao hưởng, concerto, opera (Verdi, Wagner, Puccini), ballet (Tchaikovsky).

1. Schubert, Erlkönig.
2. Schubert, Ngũ tấu Con cá hồi.
3. Berlioz, Giao hưởng kỳ ảo, chương 4 Hành khúc đến đoạn đầu đài.
4. Chopin, Nocturne Op. 9 số 2.
5. Mendelssohn, Concerto violin cung Mi thứ.
6. Verdi, La traviata, Brindisi.
7. Wagner, Tristan und Isolde, Khúc dạo đầu.
8. Brahms, Giao hưởng số 4, chương 4.
9. Tchaikovsky, Hồ thiên nga.
10. Dvořák, Giao hưởng số 9, chương 2.

Cách nghe: hãy để ý những khoảnh khắc nhạc chậm lại hoặc dồn lên mà không có chỉ dẫn rõ ràng trên bản nhạc. Đó có thể là rubato (xem trên). So sánh hai bản thu của cùng một nocturne Chopin để nghe sự khác biệt.

Thời kỳ trước: Cổ điển. Thời kỳ tiếp theo: Thế kỷ 20.

• Mốc năm là quy ước của site: The Concise Oxford Dictionary of Music dùng "Romantic" cho nhạc viết khoảng 1830–1900 (Romantic(ism), qua Encyclopedia.com); giáo trình của Jones đặt ranh giới Cổ điển – Lãng mạn quanh đầu giai đoạn cuối của Beethoven (khoảng 1815).
• Jones, Music Appreciation I, chương 6–8 (LibreTexts): Romantic Music, The Piano, Program Music, Nationalism, Antonín Dvořák, Symphony No. 8 của Mahler, La Bohème.
• Kuznetsova, Music Appreciation II, Ludwig van Beethoven: giai đoạn cuối từ khoảng 1815, cầu nối sang Lãng mạn.
• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: Chromaticism, Rubato, Orchestra, Valve, Tuba, Cor anglais, Piano, Paganini, Symphonic poem, Grieg, The Five; Program Music; Franz Liszt và Nationalism in the Arts, cũng trên Encyclopedia.com.
• Yamaha, The origins of the piano: sản xuất piano hàng loạt ở thế kỷ 19; Bảo tàng Metropolitan, Upright Piano: đàn piano là vật mong ước của gia đình trung lưu Mỹ thế kỷ 19.
• IMSLP, trang tác phẩm: Berlioz, Symphonie fantastique, Schubert, Erlkönig, Schubert, Ngũ tấu D. 667, Chopin, Nocturnes Op. 9, Mendelssohn, Op. 64, Verdi, La traviata, Wagner, Tristan und Isolde, Brahms, Giao hưởng số 4, Tchaikovsky, Swan Lake, Dvořák, Giao hưởng số 9.
• Sách đọc thêm: Burkholder, Grout, Palisca, A History of Western Music; Richard Taruskin, The Oxford History of Western Music. Xem tài liệu tham khảo.

Hai cuộc chiến tranh thế giới và những biến động chính trị lớn, cùng sự phát triển của công nghệ ghi âm: máy hát, đĩa, radio, phim ảnh thay đổi cách con người nghe nhạc, vì lần đầu tiên một buổi biểu diễn có thể được ghi lại và nghe lại. Không còn một "ngữ pháp" chung: các nhà soạn nhạc đi nhiều hướng khác nhau. Nhiều nhạc sĩ phải rời bỏ quê hương (Stravinsky, Rachmaninoff, Schoenberg, Bartók); ở Liên Xô, âm nhạc chịu sự kiểm soát chính trị: Shostakovich và Prokofiev đều bị lên án là "chủ nghĩa hình thức".

Hướng	Ý tưởng	Tên tuổi
Ấn tượng	Hòa âm mơ hồ về giọng, hợp âm trượt song song, điệu thức, gam toàn cung và gam ngũ cung	Debussy, Ravel
Nguyên thủy, tiết tấu	Tiết tấu dồn dập, trọng âm bất thường, nghịch tai mạnh	Stravinsky Le Sacre du printemps
Vô điệu tính, 12 âm	Không dựa vào giọng chủ; 12 nốt có vai trò gần như ngang nhau	Schoenberg, Berg, Webern ("trường phái Vienna thứ hai")
Tân cổ điển	Trở lại trật tự, sự cân đối và rõ ràng của nhạc thế kỷ 18, với hòa âm tonal được cập nhật	Stravinsky Pulcinella, Prokofiev Giao hưởng số 1
Dân tộc	Dựa vào nhạc dân gian của dân tộc mình; có người thu thập và ghi âm dân ca thật	Bartók, Kodály, Janáček, Villa-Lobos
Nhạc Mỹ	Ảnh hưởng jazz, nhạc dân gian Mỹ, nhạc kịch	Gershwin, Copland, Bernstein
Tiên phong sau 1945	Nhạc chuỗi toàn phần, nhạc điện tử, nhạc ngẫu nhiên	Messiaen, Boulez, Stockhausen, Cage, Ligeti
Tối giản	Mẫu ngắn lặp lại, biến đổi rất chậm	Reich, Glass, Riley; "tối giản thần thánh" của Pärt, Górecki

Reich, Glass và Pärt sinh ở thế kỷ 20, nhưng dữ liệu nhà soạn nhạc của site xếp họ vào thời Đương đại (trang Âm nhạc hôm nay).

Hai đoạn ngắn do site viết để nghe sự khác biệt. Ấn tượng: hợp âm trượt song song trên một nốt trầm giữ suốt:

Xem thêm cách nhận diện ở So sánh các thời kỳ.

Tối giản: một mẫu ngắn lặp lại, thay đổi từng nốt một:

1. Debussy, Clair de lune, rồi Prélude à l'après-midi d'un faune.
2. Ravel, Boléro.
3. Stravinsky, Le Sacre du printemps.
4. Schoenberg, Verklärte Nacht (trước khi ông bỏ hẳn điệu tính), rồi Pierrot lunaire.
5. Bartók, Concerto cho dàn nhạc.
6. Gershwin, Rhapsody in Blue.
7. Prokofiev, Peter và chó sói (xem Dàn nhạc giao hưởng).
8. Shostakovich, Giao hưởng số 5.
9. Messiaen, Quatuor pour la fin du temps, chương 5 (viết trong trại tù binh năm 1940–1941).
10. Reich, Music for 18 Musicians; Pärt, Spiegel im Spiegel.

Cách nghe: đừng chờ đợi "giai điệu đẹp" theo kiểu thế kỷ 19. Với mỗi tác phẩm, hỏi: nhà soạn nhạc đang chú ý đến điều gì? Màu sắc (Debussy)? Tiết tấu (Stravinsky)? Cấu trúc (Webern)? Thời gian và sự lặp lại (Reich)? Tìm được câu trả lời là tác phẩm bắt đầu mở ra.

Thời kỳ trước: Lãng mạn. Tiếp theo: Âm nhạc hôm nay.

• Mốc năm là quy ước của site, thống nhất với trang Lịch sử và bài Kỹ thuật thế kỷ 20.
• Jones, Music Appreciation I, chương 9–11 (LibreTexts): Music of the 20th Century, Impressionism, Claude Debussy, Arnold Schoenberg, Neoclassicism, Primitivism, The Return of Nationalism, Béla Bartók, Minimalist Music, Holy Minimalism.
• Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom, mục Impressionism: điệu thức, hợp âm mở rộng, hợp âm trượt song song ở Debussy và Ravel.
• The Concise Oxford Dictionary of Music, qua Encyclopedia.com: Impressionism, Serialism, Stravinsky, Rachmaninov, Bartók, Shostakovich, Prokofiev, Gershwin, Copland, Bernstein, Janáček, Villa-Lobos, Messiaen; Schoenberg, Ravel và Steve Reich, cũng trên Encyclopedia.com.
• Thư viện Quốc hội Mỹ, Recorded Sound Timeline: máy hát, đĩa, phim có tiếng.
• Elbphilharmonie, Olivier Messiaen im Portrait: Quatuor pour la fin du temps công diễn lần đầu ngày 15/1/1941 trong trại tù binh Stalag VIII A; sin80, trang tác phẩm: sáng tác 1940–1941.
• Sách đọc thêm: Burkholder, Grout, Palisca, A History of Western Music; Richard Taruskin, The Oxford History of Western Music. Xem tài liệu tham khảo.

Nhạc cổ điển không dừng lại ở Beethoven. Các nhà soạn nhạc vẫn đang viết giao hưởng, opera, concerto, và nhiều tác phẩm mới được biểu diễn mỗi mùa diễn. Trang này là điểm khởi đầu để theo dõi phần "đang sống" của truyền thống này.

Nhà soạn nhạc	Năm sinh	Nên nghe trước	Ghi chú
Arvo Pärt (Estonia)	1935	Spiegel im Spiegel, Fratres	Phong cách "tintinnabuli": tĩnh lặng, như tiếng chuông
Steve Reich (Mỹ)	1936	Music for 18 Musicians	Một trong những người khai sinh chủ nghĩa tối giản
Philip Glass (Mỹ)	1937	Glassworks, nhạc phim The Hours	Tối giản, mẫu lặp lại
John Adams (Mỹ)	1947	Short Ride in a Fast Machine	Tối giản và hậu tối giản; opera Nixon in China (1987)
Kaija Saariaho (Phần Lan)	1952–2023	L'Amour de loin	Chú trọng âm sắc, thường kết hợp điện tử
Max Richter (Anh/Đức)	1966	On the Nature of Daylight, Vivaldi Recomposed	Giao thoa giữa cổ điển, điện tử và nhạc phim
Thomas Adès (Anh)	1971	Asyla, opera The Tempest	Dàn nhạc Asyla (1997); opera The Tempest (2004)
Jessie Montgomery (Mỹ)	1981	Strum	Nhiều tác phẩm cho đàn dây, lấy chất liệu từ nhạc dân gian Mỹ
Caroline Shaw (Mỹ)	1982	Partita for 8 Voices	Đoạt giải Pulitzer năm 2013 với tác phẩm này
Sofia Gubaidulina (Nga)	1931–2025	Offertorium, De profundis	Mất tháng 3/2025; xem các nhà soạn nhạc nữ

• Cuộc thi Piano Quốc tế Chopin lần thứ 19 (Warsaw, tháng 10/2025): giải Nhất thuộc về nghệ sĩ người Mỹ Eric Lu; giải Nhì là Kevin Chen (Canada), giải Ba là Zitong Wang (Trung Quốc). Ban giám khảo do Garrick Ohlsson làm chủ tịch, có Đặng Thái Sơn. Các vòng thi được phát trên kênh YouTube của Viện Fryderyk Chopin; cuộc thi tiếp theo dự kiến vào năm 2030.
• Giải Pulitzer Âm nhạc (trao cho tác phẩm của nhà soạn nhạc Mỹ): 2024 – Tyshawn Sorey, Adagio (for Wadada Leo Smith); 2025 – Susie Ibarra, Sky Islands; 2026 – Gabriela Lena Frank, Picaflor: A Future Myth.
• Sofia Gubaidulina, cùng Schnittke và Denisov là một trong ba nhà soạn nhạc lớn ở Moskva thời sau Shostakovich (theo nhà xuất bản Boosey & Hawkes), mất ngày 13/3/2025 ở tuổi 93.

Đặng Thái Sơn là nghệ sĩ piano Việt Nam giành giải Nhất Cuộc thi Piano Quốc tế Chopin năm 1980, người châu Á đầu tiên đạt giải này. Ông giảng dạy piano nhiều năm ở Canada và Mỹ, và là giám khảo cuộc thi Chopin năm 2025. Xem thêm nhạc cổ điển ở Việt Nam.

• Gramophone — tạp chí về nhạc cổ điển và các bản thu mới.
• BBC Radio 3 — đài phát nhạc cổ điển và hòa nhạc trực tiếp của BBC.
• Classic FM — đài phát thanh nhạc cổ điển của Anh, kèm tin tức và bài viết.
• Bachtrack — lịch biểu diễn khắp thế giới.
• Digital Concert Hall của Berliner Philharmoniker — xem hòa nhạc trực tuyến (thuê bao trả phí, có dùng thử miễn phí).
• Medici.tv — hòa nhạc và opera trực tuyến.

• Cuộc thi Piano Quốc tế Chopin (Warsaw), 5 năm một lần.
• Cuộc thi Quốc tế Tchaikovsky (Moscow): piano, violin, cello, thanh nhạc…
• Cuộc thi Queen Elisabeth (Brussels): luân phiên violin, piano, cello, thanh nhạc.
• Cuộc thi Piano Quốc tế Van Cliburn (Mỹ).

Nhiều cuộc thi phát trực tiếp các vòng thi trên mạng (cuộc thi Chopin phát trên kênh YouTube của Viện Fryderyk Chopin); xem trang chính thức của từng cuộc thi. Đây là dịp hiếm để nghe cùng một tác phẩm qua nhiều cách diễn giải.

Chân dung ngắn của khoảng 37 nhà soạn nhạc nên biết, xếp theo thời kỳ và năm sinh. Mỗi người có vài tác phẩm gợi ý để bắt đầu. Bối cảnh của từng thời kỳ nằm ở trang Lịch sử.

Người đứng ở ranh giới Phục hưng và Baroque. Vở L'Orfeo (1607) của ông là một trong những opera đầu tiên và là vở sớm nhất còn được diễn thường xuyên. Ông bảo vệ quan niệm âm nhạc phải phục vụ lời và cảm xúc, kể cả khi phải phá quy tắc hòa âm cũ.

Nghe trước: L'Orfeo; Vespro della Beata Vergine (1610); madrigal Lamento della ninfa.

Một trong những nhà soạn nhạc Anh vĩ đại nhất, mất năm 36 tuổi. Bậc thầy của bè trầm lặp lại (ground bass) và phổ nhạc cho tiếng Anh.

Nghe trước: Dido and Aeneas, aria When I am laid in earth; Music for the Funeral of Queen Mary; Rondeau trong Abdelazer (chủ đề Britten dùng cho Young Person's Guide).

Linh mục và nghệ sĩ violin người Venice, dạy nhạc nhiều năm tại một trại trẻ mồ côi nữ có dàn nhạc nổi tiếng. Ông viết khoảng 500 concerto và góp phần chuẩn hóa concerto ba chương (nhanh – chậm – nhanh).

Nghe trước: Bốn Mùa; Concerto cho hai violin cung La thứ RV 522; Gloria RV 589.

Nghệ sĩ organ bậc thầy, từ năm 1723 làm cantor (giám đốc âm nhạc) ở Leipzig suốt 27 năm cuối đời. Bach là bậc thầy tuyệt đối của phức điệu và fugue. Sinh thời ông nổi tiếng nhất với tài chơi organ, và rất ít tác phẩm của ông được in khi ông còn sống; làn sóng "tái khám phá" Bach thường được tính từ năm 1829, khi Mendelssohn dàn dựng lại Thương khó theo Thánh Matthew.

Nghe trước: Prelude cung Đô trưởng; Tổ khúc cello số 1; Brandenburg Concerto số 3; Thương khó theo Thánh Matthew.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Sinh ở Đức cùng năm với Bach, nhưng làm nên sự nghiệp ở London với opera Ý và sau đó là oratorio tiếng Anh.

Nghe trước: Messiah; Water Music; Music for the Royal Fireworks.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Phục vụ gia đình quý tộc Esterházy gần 30 năm, Haydn được gọi là "cha đẻ của giao hưởng" và "cha đẻ của tứ tấu đàn dây" vì đã góp phần định hình cả hai thể loại. Ông viết 104 bản giao hưởng, nổi tiếng với sự hóm hỉnh và bất ngờ.

Nghe trước: Giao hưởng số 94 Surprise; Tứ tấu đàn dây Op. 76 số 3 Hoàng đế; oratorio Sự sáng tạo.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Thần đồng biểu diễn khắp châu Âu từ năm 6 tuổi, Mozart sống chỉ 35 năm nhưng để lại khoảng 600 tác phẩm ở mọi thể loại. Các tác phẩm được đánh số theo danh mục Köchel (K.).

Nghe trước: Giao hưởng số 40; Eine kleine Nachtmusik K. 525; Concerto piano số 21 K. 467; opera Cây sáo thần (aria Nữ hoàng bóng đêm).

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Học ở Vienna (có thời gian học với Haydn), Beethoven bắt đầu bị mất thính lực từ khoảng năm 1796; bệnh nặng dần, và từ khoảng năm 1818 khách phải viết câu hỏi vào sổ để ông đọc, rồi ông trả lời bằng lời. Ông là cây cầu từ Cổ điển sang Lãng mạn, đưa giao hưởng và sonata lên quy mô và chiều sâu chưa từng có.

Nghe trước: Giao hưởng số 5; Sonata piano Ánh trăng; Giao hưởng số 9; Tứ tấu đàn dây Op. 132.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Mất năm 31 tuổi, Schubert viết hơn 600 ca khúc nghệ thuật (Lied), biến thể loại này thành đỉnh cao của nhạc Lãng mạn.

Nghe trước: Erlkönig; Ngũ tấu Con cá hồi; Giao hưởng số 8 Dang dở.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Thần đồng âm nhạc: viết Bát tấu đàn dây năm 16 tuổi và khúc mở màn Giấc mộng đêm hè năm 17 tuổi. Là nhạc trưởng dàn nhạc Gewandhaus Leipzig và người dàn dựng lại Thương khó theo Thánh Matthew của Bach năm 1829, khơi dậy phong trào phục hưng âm nhạc Bach. Chị gái ông là Fanny Mendelssohn Hensel.

Nghe trước: Concerto violin cung Mi thứ; khúc mở màn Giấc mộng đêm hè; Giao hưởng số 4 Ý.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Sinh ở Ba Lan, từ năm 1831 sống và làm việc ở Paris. Gần như mọi tác phẩm của Chopin đều cho piano, và ông được xếp vào hàng những "nhà thơ âm thanh" (tone poet) lớn nhất.

Nghe trước: Nocturne Op. 9 số 2; Ballade số 1; Étude Op. 10 số 3.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Nhà soạn nhạc, nhà phê bình âm nhạc (ông sáng lập tạp chí âm nhạc Neue Zeitschrift für Musik và viết bài ca ngợi Chopin, Brahms), chồng của nghệ sĩ piano Clara Schumann. Âm nhạc piano và ca khúc của ông giàu tưởng tượng, gắn với văn học. Những năm cuối đời ông bị bệnh tâm thần nặng.

Nghe trước: Kinderszenen Op. 15 (có Träumerei); Dichterliebe Op. 48; Concerto piano cung La thứ.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Một trong những nghệ sĩ piano điêu luyện nhất thế kỷ 19, người tạo ra buổi độc tấu piano (recital) theo kiểu hiện đại và thể loại thơ giao hưởng.

Nghe trước: Liebestraum số 3; Hungarian Rhapsody số 2; Sonata cung Si thứ.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Người cách mạng hóa opera thành thứ thường được gọi là nhạc kịch (Musikdrama, thuật ngữ mà chính Wagner không ưa): âm nhạc liền mạch, không chia aria, các leitmotif gắn với nhân vật và ý tưởng. Ông tự viết lời và xây nhà hát riêng ở Bayreuth. Hòa âm của Tristan und Isolde mở đường cho âm nhạc thế kỷ 20. Quan điểm bài Do Thái trong các bài viết của ông vẫn là vấn đề gây tranh cãi khi biểu diễn và đánh giá ông.

Nghe trước: Tristan und Isolde, Khúc dạo đầu; Die Walküre, Cuộc phi ngựa của các Valkyrie; Siegfried Idyll.

Nhà soạn opera Ý có ảnh hưởng và được yêu thích nhất nửa sau thế kỷ 19, sinh cùng năm với Wagner. Opera của ông kịch tính, giai điệu mạnh mẽ, thường được gắn với phong trào thống nhất nước Ý. Ông còn viết opera đến tận tuổi gần 80 (Falstaff, 1893). Xem Nhập môn opera.

Nghe trước: La traviata; Rigoletto, aria La donna è mobile; Requiem, đoạn Dies irae.

Người kế thừa truyền thống Beethoven, kết hợp hình thức chặt chẽ với cảm xúc Lãng mạn sâu lắng. Dấu vân tay của ông: cấu trúc cổ điển chặt chẽ cùng nhiều phát triển chủ đề mới mẻ, và sở trường về hình thức biến tấu.

Nghe trước: Giao hưởng số 4; Concerto violin; Hungarian Dances.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Nhà soạn nhạc Pháp, mất năm 36 tuổi chỉ vài tháng sau khi vở opera Carmen ra mắt — vở opera ban đầu bị chê là "vô luân và thô tục" nhưng sau đó trở thành một trong những opera được yêu thích nhất thế giới. Âm nhạc của ông đầy màu sắc Tây Ban Nha và giai điệu bắt tai.

Nghe trước: opera Carmen (Habanera); L'Arlésienne, tổ khúc; Les Pêcheurs de perles (Người mò ngọc trai).

Nhà soạn nhạc Nga nổi tiếng với giai điệu dễ nhớ, tác giả của ba vở ballet nổi tiếng bậc nhất thế giới. Dấu vân tay của ông: giai điệu đẹp đến nao lòng, dàn nhạc phối khí rực rỡ nhiều màu sắc, và cảm xúc nồng nhiệt, hướng thẳng vào trái tim.

Nghe trước: Hồ thiên nga; Concerto piano số 1; Giao hưởng số 6 Bi tráng.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Nhà soạn nhạc Séc đưa chất dân ca vào nhạc giao hưởng. Ông sống ở Mỹ ba năm và viết Giao hưởng số 9 tại đó. Dấu vân tay của ông: giai điệu tươi sáng, mộc mạc như dân ca; tiết tấu nảy, rộn ràng; âm nhạc thường toát lên niềm vui sống và nỗi nhớ quê hương.

Nghe trước: Giao hưởng số 9 Từ Thế giới mới (chương Largo); Concerto cello; Tứ tấu đàn dây Mỹ.

Nhà soạn nhạc Na Uy, đưa dân ca và phong cảnh Bắc Âu vào nhạc cổ điển; nổi tiếng với các tiểu phẩm ngắn (10 tập Lyric Pieces cho piano). Dấu vân tay của ông: những tiểu phẩm giàu chất thơ, gắn với dân ca và phong cảnh Na Uy; ông tránh các hình thức lớn như opera hay giao hưởng.

Nghe trước: Peer Gynt: Buổi sáng, Trong cung điện vua núi; Concerto piano cung La thứ; Holberg Suite.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Nhà soạn nhạc Anh tự học phần lớn, nổi tiếng muộn ở tuổi ngoài 40 với Enigma Variations. Các tác phẩm của ông góp phần khơi dậy một thời kỳ phục hưng của âm nhạc Anh.

Nghe trước: Enigma Variations, biến tấu Nimrod; Concerto cello cung Mi thứ; Pomp and Circumstance số 1.

Nhà soạn opera Ý, một trong những đại diện lớn nhất của chủ nghĩa hiện thực trong opera (verismo, lấy đề tài đời thường, đương thời). Opera của ông thuộc nhóm được diễn nhiều nhất thế giới. Turandot dang dở khi ông mất.

Nghe trước: La bohème; Tosca; Gianni Schicchi, aria O mio babbino caro.

Nhạc trưởng lừng danh, tác giả những bản giao hưởng khổng lồ, có bản cần hàng trăm người biểu diễn.

Nghe trước: Giao hưởng số 1 Titan; Giao hưởng số 5, chương 4 Adagietto; Giao hưởng số 2 Phục sinh.

Nhà soạn nhạc Phần Lan, gắn chặt với bản sắc dân tộc Phần Lan (giai điệu Finlandia trở thành biểu tượng của khát vọng độc lập). Trong giao hưởng, ông bỏ khuôn hình thức quen thuộc và xây nhạc bằng biến tấu và lặp lại một chủ đề cơ bản. Ông gần như ngừng sáng tác trong 30 năm cuối đời.

Nghe trước: Finlandia; Concerto violin cung Rê thứ; Giao hưởng số 5.

Người Pháp, đại diện tiêu biểu của chủ nghĩa ấn tượng trong âm nhạc, với hệ thống hòa âm rất độc đáo và màu sắc âm thanh mới lạ.

Nghe trước: Clair de lune; Prélude à l'après-midi d'un faune; La Mer.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Nghệ sĩ piano và nhà soạn nhạc Nga, vẫn giữ phong cách Lãng mạn của cuối thế kỷ 19 sang tận thế kỷ 20. Ông rời Nga sau Cách mạng 1917 và lấy nước Mỹ làm nơi sống chính.

Nghe trước: Concerto piano số 2; Rhapsody on a Theme of Paganini; Vocalise.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Thường được xếp cạnh Debussy, nhưng hai người khác nhau nhiều; âm nhạc của Ravel nổi tiếng chau chuốt, hoàn hảo về hình thức, và ông được xem là một trong những bậc thầy phối khí của thế kỷ 20.

Nghe trước: Boléro; Pavane pour une infante défunte; Concerto piano cung Sol.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Nhà soạn nhạc và nghệ sĩ piano Hungary, đồng thời là nhà dân tộc nhạc học: ông đi khắp các làng quê Đông Âu ghi âm hàng nghìn bài dân ca bằng máy ghi âm ống sáp. Âm nhạc của ông kết hợp tiết tấu dân gian với ngôn ngữ hiện đại. Ông mất vì bệnh bạch cầu ở New York năm 1945, sau những năm cuối đời nhiều khó khăn.

Nghe trước: Concerto cho dàn nhạc; Music for Strings, Percussion and Celesta; Mikrokosmos (153 bài piano từ dễ đến khó).

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Người Nga, sống ở Pháp rồi Mỹ. Buổi công diễn Le Sacre du printemps năm 1913 ở Paris gây náo loạn khán phòng và trở thành một trong những sự kiện nổi tiếng nhất lịch sử âm nhạc.

Nghe trước: L'Oiseau de feu (Chim lửa); Le Sacre du printemps; Pulcinella.

Nhà soạn nhạc Nga, sống ở phương Tây rồi chuyển hẳn về Liên Xô năm 1936. Âm nhạc vừa trữ tình vừa châm biếm, ngôn ngữ sắc sảo, dí dỏm. Ông mất cùng ngày với Stalin.

Nghe trước: Peter và chó sói; ballet Romeo và Juliet, Vũ điệu các hiệp sĩ; Giao hưởng số 1 Cổ điển.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Sáng tác dưới chế độ Xô viết, nhiều tác phẩm của ông chịu chuẩn mực nghệ thuật do nhà nước áp đặt; âm nhạc của ông có cả châm biếm lẫn nỗi đau cá nhân.

Nghe trước: Giao hưởng số 5; Waltz số 2 (trích Suite for Variety Orchestra); Tứ tấu đàn dây số 8.

Nhạc cho piano: xem Nhà soạn nhạc cho piano.

Nhà soạn nhạc Pháp, nghệ sĩ organ, người Công giáo sùng đạo và nhà nghiên cứu tiếng chim: ông ghi chép tiếng hót của hàng trăm loài chim và đưa vào âm nhạc. Ông nghe âm thanh như màu sắc. Học trò của ông gồm Boulez và Stockhausen.

Nghe trước: Quatuor pour la fin du temps (viết trong trại tù binh 1940–1941); Turangalîla-Symphonie; Catalogue d'oiseaux.

Một trong những nhà soạn nhạc Anh lớn nhất thế kỷ 20, đặc biệt ở opera và nhạc thanh nhạc. Âm nhạc của ông thường nói về những người lạc loài trong cộng đồng.

Nghe trước: The Young Person's Guide to the Orchestra; opera Peter Grimes, Four Sea Interludes; War Requiem.

Nhà soạn nhạc Estonia, người khai sinh phong cách tintinnabuli (tiếng chuông): âm nhạc tối giản, tĩnh lặng, mang màu sắc tâm linh — như tiếng chuông ngân trong không gian trống. Sau những năm đầu viết theo lối hiện đại, ông gần như im lặng rồi trở lại năm 1976 với phong cách mới này; ông rời Liên Xô năm 1980.

Nghe trước: Spiegel im Spiegel; Für Alina; Tabula Rasa.

Một trong những người khai sinh chủ nghĩa tối giản ở Mỹ: các mẫu ngắn lặp lại, lệch pha dần, biến đổi rất chậm. Ông từng học nhạc trống ở Ghana và gamelan Bali.

Nghe trước: Music for 18 Musicians; Clapping Music (chỉ có hai người vỗ tay); Different Trains.

Nhà soạn nhạc tối giản Mỹ, học với Nadia Boulanger ở Paris và làm việc với Ravi Shankar. Viết opera, giao hưởng, rất nhiều nhạc phim.

Nghe trước: Glassworks, Opening; opera Einstein on the Beach (1976); nhạc phim The Hours.

Nhà soạn nhạc Mỹ gắn với chủ nghĩa tối giản, kết hợp kỹ thuật lặp lại với những yếu tố biểu cảm kiểu tân Lãng mạn: tiết tấu lặp lại dồn dập, quy mô giao hưởng. Ông nổi tiếng với các opera về những sự kiện lịch sử gần đây (Nixon in China, Doctor Atomic) và những tác phẩm dàn nhạc đầy năng lượng.

Nghe trước: Short Ride in a Fast Machine; Harmonielehre; opera Nixon in China.

Các nhà soạn nhạc đang sống khác: xem Âm nhạc hôm nay. Các nhà soạn nhạc nữ: xem trang riêng. Nhà soạn nhạc Việt Nam: xem Nhạc cổ điển ở Việt Nam.

• Burkholder, Grout, Palisca, A History of Western Music; Richard Taruskin, The Oxford History of Western Music.
• Grove Music Online; Encyclopaedia Britannica. Xem tài liệu tham khảo.

Lịch sử âm nhạc thường được kể qua những cái tên nam giới. Không phải vì phụ nữ không sáng tác, mà vì trong nhiều thế kỷ họ bị hạn chế học hành, xuất bản và biểu diễn công khai. Ngày nay, nhiều tác phẩm của họ đang được tái khám phá, ghi âm và đưa vào chương trình hòa nhạc. Trang này giới thiệu một số nhà soạn nhạc nữ.

Hildegard von Bingen (1098–1179), Đức. Nữ tu dòng Biển Đức, người đứng đầu một cộng đoàn nữ tu; bà viết về tôn giáo, y học và tự nhiên, và soạn nhạc. Bà để lại khoảng 77 bài ca (sequence, antiphon, responsory, thánh ca) với lời do chính bà soạn, và một vở kịch nhạc. Nghe: O vis aeternitatis; Ordo Virtutum (vở kịch nhạc đạo đức).

Barbara Strozzi (1619–1677), Ý. Bà là nhà soạn nhạc có nhiều nhạc thanh nhạc thế tục được in nhất ở Venice thời bà: tám tập aria, madrigal, motet và cantata, in từ 1644 đến 1664. Nghe: Che si può fare; Lagrime mie.

Élisabeth Jacquet de La Guerre (1665–1729), Pháp. Thần đồng đàn harpsichord trong triều Louis XIV, một trong những người phụ nữ đầu tiên ở Pháp viết opera. Nghe: Pièces de clavecin (hai tập) cho harpsichord.

Fanny Mendelssohn Hensel (1805–1847), Đức. Chị của Felix Mendelssohn. Bà là nghệ sĩ piano và nhà soạn nhạc xuất sắc, nhưng gia đình cho rằng nghề nhạc sĩ chuyên nghiệp không phù hợp với một phụ nữ nên không cho bà theo. Sáu ca khúc của bà từng được xuất bản dưới tên Felix, trong hai tập Op. 8 và Op. 9 của ông. Nghe: Das Jahr (Một năm, 1841, chùm bản piano theo 12 tháng, thêm một khúc kết); Tứ tấu đàn dây cung Mi♭ trưởng.

Clara Schumann (1819–1896), Đức. Một trong những nghệ sĩ piano lừng danh nhất thế kỷ 19, vợ của Robert Schumann và bạn của Brahms. Bà vừa biểu diễn, vừa dạy, vừa sáng tác. Nghe: Concerto piano cung La thứ; Tam tấu piano cung Sol thứ.

Cécile Chaminade (1857–1944), Pháp. Ca khúc và tiểu phẩm piano của bà từng rất được ưa chuộng ở châu Âu và Mỹ. Nghe: Concertino cho sáo, Op. 107.

Amy Beach (1867–1944), Mỹ. Nhà soạn nhạc Mỹ tự học phần lớn; Giao hưởng Gaelic (1896) của bà được coi là giao hưởng lớn đầu tiên do một phụ nữ Mỹ sáng tác và xuất bản. Nghe: Giao hưởng Gaelic; Concerto piano.

Florence Price (1887–1953), Mỹ. Năm 1933, Dàn nhạc Giao hưởng Chicago trình diễn Giao hưởng số 1 của bà: lần đầu tiên một dàn nhạc lớn của Mỹ trình diễn giao hưởng của một nữ nhà soạn nhạc người Mỹ gốc Phi. Âm nhạc của bà kết hợp truyền thống Âu châu với spiritual và điệu nhảy của người Mỹ gốc Phi. Nghe: Giao hưởng số 1; Giao hưởng số 3.

Rebecca Clarke (1886–1979), Anh. Nghệ sĩ viola và nhà soạn nhạc; Sonata viola (1919) của bà hòa hạng nhất với tác phẩm của Ernest Bloch trong cuộc thi sáng tác do Elizabeth Sprague Coolidge tổ chức ở Berkshire; phiếu quyết định của bà Coolidge xếp Clarke thứ nhì. Nghe: Sonata viola (1919).

Lili Boulanger (1893–1918), Pháp. Năm 1913, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên giành Giải thưởng Rome (Prix de Rome) về sáng tác. Bà mất năm 24 tuổi. Chị gái Nadia Boulanger (1887–1979) trở thành một trong những người thầy âm nhạc có ảnh hưởng của thế kỷ 20, với học trò như Aaron Copland, Philip Glass, Astor Piazzolla. Nghe: Lili Boulanger D'un matin de printemps; Psaume 130.

Grażyna Bacewicz (1909–1969), Ba Lan. Nghệ sĩ violin và nhà soạn nhạc, viết nhiều cho violin và đàn dây. Nghe: Concerto cho dàn nhạc dây.

Sofia Gubaidulina (1931–2025), Nga, sống ở Đức từ năm 1992. Âm nhạc mang chiều sâu tâm linh; bà gắn bó đặc biệt với bayan (accordion nút bấm của Nga) và viết nhiều tác phẩm có phần bayan. Bà mất tháng 3 năm 2025 ở tuổi 93. Nghe: Offertorium (concerto violin); De profundis cho bayan.

Kaija Saariaho (1952–2023), Phần Lan; Unsuk Chin (sinh 1961), Hàn Quốc; Caroline Shaw (sinh 1982), Mỹ, giải Pulitzer Âm nhạc 2013; Jessie Montgomery (sinh 1981), Mỹ; Anna Thorvaldsdottir (sinh 1977), Iceland; Gabriela Lena Frank, Mỹ, giải Pulitzer Âm nhạc 2026. Xem thêm ở Âm nhạc hôm nay.

Ở Việt Nam, phụ nữ cũng đã ghi dấu ấn trong sáng tác — từ nhạc giao hưởng của thế kỷ 20 đến âm nhạc thể nghiệm hôm nay.

Nguyễn Thị Nhung (sinh 1936), Hà Nội. Bà được xem là nữ nhạc sĩ Việt Nam tiên phong trong việc sáng tác nhạc giao hưởng: bản thơ giao hưởng Nữ anh hùng miền Nam (1972). Vợ của nhạc sĩ Huy Du, bà còn là nhà lý luận âm nhạc và từng là Phó giám đốc Nhạc viện Hà Nội, đào tạo nhiều thế hệ sinh viên âm nhạc. Năm 2001, bà nhận Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật. Dấu vân tay: âm hưởng dân ca Việt Nam kết hợp với chất liệu âm nhạc phương Tây trong các tác phẩm giao hưởng. Nghe: thơ giao hưởng Nữ anh hùng miền Nam (1972); thơ giao hưởng Khát vọng (1986).

Trần Kim Ngọc (sinh 1975), Hà Nội. Chị trở thành thành viên Hội Nữ nhạc sĩ Quốc tế ở tuổi 20, từng học 3 năm tại Đức, rồi tập trung vào âm nhạc đương đại và thể nghiệm; chị sáng lập Trung tâm Đom Đóm (2012) và Liên hoan Nhạc mới Hà Nội. Dấu vân tay: nghệ thuật xuyên ngành, như đặt video trình diễn Tuồng cạnh nhạc cụ cổ điển phương Tây. Nghe: Hồ Nguyệt Cô hoá cáo (cho ngũ tấu nhạc cụ cổ điển cùng bộ gõ, và video trình diễn Tuồng; công diễn ở Liên hoan Nhạc mới Hà Nội 2018).

Sa Huỳnh (sinh 1988), tên khai sinh Lương Sa Huỳnh. Con gái cố nhạc sĩ Triều Dâng, chị học Khoa Piano, Nhạc viện TP. Hồ Chí Minh, được biết đến từ ca khúc Về ăn cơm (Bài hát Việt 2007), rồi viết nhiều ca khúc cho ca sĩ Tùng Dương. Dấu vân tay: các ca khúc trong album Human đi qua những chặng đường của đời người, những suy nghĩ về cuộc sống. Nghe: Về ăn cơm; Chiếc ô ngăn đôi; sáu ca khúc của chị trong album Human của Tùng Dương.

• Vatican: Đức Bênêđictô XVI nói về Hildegard von Bingen
• Hildegard Publishing Company: Hildegard von Bingen
• Encyclopedia.com: Lili Boulanger
• Chicago Symphony Orchestra: Giao hưởng số 1 của Florence Price
• Thư viện Đại học Yale: Mendelssohn, Zwölf Gesänge Op. 8 (có ca khúc của Fanny)
• YourClassical (NPR): Gabriela Lena Frank giành giải Pulitzer Âm nhạc 2026
• Xem thêm tài liệu tham khảo.
• TTVH: Nguyễn Thị Nhung, nữ nhạc sĩ Việt Nam đầu tiên viết nhạc giao hưởng (bản lưu)
• Hội Nhạc sĩ Việt Nam: Nguyễn Thị Nhung (bản lưu)
• Hội Nhạc sĩ Việt Nam: đôi nét về âm nhạc thể nghiệm (Trần Kim Ngọc)
• Tuổi Trẻ: Sa Huỳnh và tín hiệu kiếm tìm "đồng bọn"
• TTVH: nhạc sĩ Sa Huỳnh

Opera là kịch được hát toàn bộ (hoặc gần như toàn bộ), với dàn nhạc, dàn dựng sân khấu, trang phục và diễn xuất. Opera ra đời ở Ý khoảng năm 1600; nhiều nhà soạn nhạc như Verdi, Wagner, Puccini nổi tiếng chủ yếu nhờ opera.

Thành phần	Là gì	Vai trò
Overture	Khúc mở màn của dàn nhạc	Giới thiệu không khí, đôi khi cả các giai điệu của vở
Recitative	Hát "nói", nhịp tự do, đệm đơn giản	Đẩy câu chuyện đi tiếp: đối thoại, sự kiện
Aria	Bài hát đơn, giai điệu đẹp	Dừng thời gian để nhân vật bày tỏ cảm xúc
Ensemble	Song ca, tam ca, tứ ca…	Nhiều nhân vật cùng hát
Hợp xướng	Cả nhóm người hát	Dân làng, binh lính, khách dự tiệc…
Libretto	Kịch bản (lời)	Thường do nhà thơ viết, nhà soạn nhạc phổ nhạc

Giọng	Âm vực	Ví dụ vai
Soprano	Nữ cao	Mimì (La bohème)
Mezzo-soprano	Nữ trung	Carmen; cũng hát vai nam thiếu niên (như Octavian)
Contralto	Nữ trầm (còn gọi là alto)	—
Countertenor	Nam cao (âm vực tương đương contralto, mezzo-soprano hay soprano)	Vai trong opera Baroque
Tenor	Nam cao (cao nhất trong giọng nam tự nhiên)	Rodolfo (La bohème)
Baritone	Nam trung (giữa tenor và bass)	Marcello (La bohème)
Bass	Nam trầm (thấp nhất)	Colline (La bohème)

• Baroque (thế kỷ 17–18): Monteverdi L'Orfeo (1607), Handel Giulio Cesare (1724). Trọng tâm chuyển từ recitative sang aria; ca sĩ được kỳ vọng tự thêm trang trí khi aria quay lại đoạn đầu.
• Cổ điển: Mozart, với opera tiếng Ý (Le nozze di Figaro, Don Giovanni) và tiếng Đức (Die Zauberflöte). Recitative của ông biểu cảm hơn, làm mờ ranh giới giữa recitative và aria.
• Bel canto Ý (đầu thế kỷ 19): vẻ đẹp của giọng hát là trên hết. Rossini (Il barbiere di Siviglia, 1816), Bellini (Norma), Donizetti (Lucia di Lammermoor, 1835).
• Verdi (giữa thế kỷ 19): Rigoletto (1851), La traviata (1853), Aida (1871).
• Wagner (Đức): "nhạc kịch" (music drama); các chủ đề âm nhạc đại diện (leitmotif) được ông nâng lên mức phức tạp nhất. Bộ Der Ring des Nibelungen gồm 4 vở, diễn trong bốn đêm.
• Opera Pháp: Bizet (Carmen), Gounod (Faust), Massenet.
• Verismo (cuối thế kỷ 19, Ý): chủ nghĩa hiện thực, thường lấy đề tài đương thời và đời thường (như Cavalleria rusticana của Mascagni). Puccini (La bohème, Tosca, Madama Butterfly) được xếp vào những đại diện lớn của chủ nghĩa hiện thực trong opera.
• Thế kỷ 20 đến nay: Britten (Peter Grimes), Berg (Wozzeck), John Adams (Nixon in China), Saariaho (L'Amour de loin).

Vở	Nhà soạn nhạc	Vì sao nên xem
Die Zauberflöte (Cây sáo thần)	Mozart	Opera tiếng Đức, hai màn; aria Nữ hoàng bóng đêm
Le nozze di Figaro	Mozart	Hài kịch (commedia per musica) bốn màn, theo vở kịch của Beaumarchais
Il barbiere di Siviglia	Rossini	Opera buffa hai màn; aria Largo al factotum
La traviata	Verdi	Ba màn, theo vở kịch La Dame aux camélias của Dumas con
Rigoletto	Verdi	Ba màn, theo vở kịch của Victor Hugo; aria La donna è mobile
Carmen	Bizet	Có Habanera
La bohème	Puccini	Bốn màn, hát tiếng Ý; câu chuyện cảm động, hợp cho lần đầu xem opera
Madama Butterfly	Puccini	Có aria Un bel dì vedremo (màn 2)
Tosca	Puccini	Ba màn, theo vở kịch của Sardou; công diễn năm 1900
Hansel und Gretel	Humperdinck	Ba màn, theo truyện của anh em nhà Grimm; hợp xem cùng gia đình

• Đọc tóm tắt cốt truyện trước. Không có gì "tiết lộ nội dung" ở đây: biết trước giúp bạn tập trung vào âm nhạc.
• Xem có phụ đề. Chọn bản ghi hình có phụ đề, nhất là khi opera hát bằng tiếng Ý, Đức hay Pháp.
• Bắt đầu với những aria nổi tiếng, rồi mới xem trọn vở.
• Xem trực tiếp ở Việt Nam: theo dõi lịch diễn của Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam (Hà Nội), Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM và các nhà hát lớn. Xem nhạc cổ điển ở Việt Nam.

Opera do người Việt sáng tác có lịch sử hơn nửa thế kỷ (xem Nhạc cổ điển ở Việt Nam).

Vở thường được coi là opera Việt Nam đầu tiên là Cô Sao của Đỗ Nhuận (1922–1991), do Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam biểu diễn năm 1965. Vở kể về A Sao, cô gái người Thái mồ côi, chịu bất công dưới sự cai trị thực dân rồi được cách mạng thuyết phục đứng lên chống Pháp; âm nhạc mang âm điệu Tây Bắc. Năm 2012, nhân kỷ niệm 90 năm ngày sinh của Đỗ Nhuận, con trai ông là nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân tìm lại bản nháp viết tay của vở (gần 1.000 trang nhạc) và dựng lại.

Một số vở opera Việt đáng chú ý khác:

Vở	Tác giả	Công diễn
Người tạc tượng	Đỗ Nhuận	1971 (viết xong năm 1970)
Lá đỏ	Đỗ Hồng Quân	2016

Người tạc tượng lấy bối cảnh Tây Nguyên, công diễn ngày 2/9/1971 tại Nhà hát Lớn Hà Nội; Lá đỏ có kịch bản của nhà thơ Nguyễn Thị Hồng Ngát.

Hai đơn vị nên biết là Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam (VNOB, Hà Nội, thành lập ngày 6/8/1959), biểu diễn ballet, opera và nhạc giao hưởng, và Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM (HBSO), nơi đã trình diễn những opera thế giới như Madama Butterfly (dạng hòa nhạc).

Nghe/xem thử: tìm "Cô Sao opera" trên YouTube để xem trích đoạn; theo dõi lịch diễn của VNOB và HBSO nếu muốn xem opera trực tiếp.

• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy và Bourne) qua encyclopedia.com: các mục overture, recitative, aria, libretto, ensemble, leitmotiv, verismo, bel canto, soprano, tenor, baritone, countertenor và các mục opera.
• Encyclopaedia Britannica: các mục về opera, Verdi, Wagner, Puccini, Bizet, Berg.
• Clark và cộng sự, Understanding Music: Past and Present (giáo trình mở), chương 4.
• IMSLP (trang các vở opera và aria).
• Thể thao & Văn hóa: Người tạc tượng, bản anh hùng ca Tây Nguyên
• ArtTimes: nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Lá đỏ (2016)
• Xem tài liệu tham khảo.

Nhạc cổ điển phương Tây đến Việt Nam từ thời Pháp thuộc, rồi được đào tạo bài bản từ giữa thế kỷ 20. Ngày nay, Hà Nội và TP.HCM có các nhạc viện, dàn nhạc giao hưởng và nhà hát đủ sức đón những vở opera và nghệ sĩ quốc tế.

Thông tin về các đơn vị và lịch diễn thay đổi thường xuyên; hãy kiểm tra trang chính thức trước khi đi.

Cơ sở	Thành lập	Ghi chú
Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam (Hà Nội)	1956, tiền thân là Trường Âm nhạc Việt Nam; sau đổi tên thành Nhạc viện Hà Nội, và mang tên hiện nay từ năm 2008	Học viện âm nhạc quốc gia, ở Hà Nội
Nhạc viện TP.HCM	1956, tiền thân là Trường Quốc gia Âm nhạc Sài Gòn	112 Nguyễn Du, TP.HCM; đào tạo cả nhạc phương Tây và nhạc truyền thống
Học viện Âm nhạc Huế	2007	Cơ sở đào tạo âm nhạc ở miền Trung

Hãy hỏi trực tiếp các cơ sở này về lớp ngắn hạn hay giảng viên nhận dạy riêng. Đây là nơi tốt để tìm thầy (xem Học với thầy và thi cấp).

• Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam (VNSO, Hà Nội): tiền thân hình thành từ năm 1959, được tổ chức lại năm 1984 (năm 2024 kỷ niệm 40 năm thành lập). Dàn nhạc đã lưu diễn nước ngoài, trong đó có Carnegie Hall (New York) năm 2011.
• Dàn nhạc Giao hưởng Mặt Trời (Sun Symphony Orchestra, SSO): thành lập năm 2017, hoạt động dưới sự bảo trợ của Tập đoàn Sun Group, có nhạc trưởng người Pháp Olivier Ochanine.
• Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam (Hà Nội) và Nhà hát Giao hưởng Nhạc Vũ kịch TP.HCM (HBSO): biểu diễn giao hưởng, opera và ballet.
• Các dàn nhạc khác: Dàn nhạc Giao hưởng Trẻ Việt Nam (VYO), Dàn nhạc Giao hưởng Quân đội (MSO).
• Hội Nhạc cổ điển Việt Nam được thành lập năm 2025.

• Nhà hát Lớn Hà Nội: công trình kiến trúc Pháp xây từ 1901, hoàn thành năm 1911. Từ đầu năm 2026 nhà hát đóng cửa để trùng tu, dự kiến khoảng hai năm: hãy kiểm tra thông báo mới nhất.
• Nhà hát Thành phố Hồ Chí Minh: nhà hát thành phố Sài Gòn xây dựng thời Pháp, khánh thành năm 1900.
• Nhà hát Hồ Gươm (40 Hàng Bài, Hà Nội): khai trương ngày 9/7/2023, kiến trúc tân cổ điển, sảnh chính 900 chỗ, dùng cho opera, ballet và giao hưởng.

Đặng Thái Sơn là nghệ sĩ piano Việt Nam giành giải Nhất Cuộc thi Piano Quốc tế Chopin năm 1980, người châu Á đầu tiên đạt giải này. Ở cuộc thi Chopin lần thứ 19 (năm 2025), ông là thành viên ban giám khảo.

Những cột mốc của nhạc giao hưởng Việt Nam:

• Hoàng Việt (1928–1967) viết giao hưởng Quê hương khi học ở Nhạc viện Sofia (Bulgaria) và tốt nghiệp hạng ưu tú cuối năm 1964 với tác phẩm này. Đây được coi là bản giao hưởng đầu tiên của Việt Nam: 4 chương, mang tính sử thi về cuộc kháng chiến. Ông còn để lại giao hưởng Cửu Long dang dở.
• Đỗ Nhuận (1922–1991), học tại Nhạc viện Tchaikovsky (Moskva), viết Cô Sao (1965), vở thường được coi là opera đầu tiên của Việt Nam.
• Các thế hệ tiếp theo, như Ca Lê Thuần, tiếp tục viết giao hưởng, thơ giao hưởng và nhạc thính phòng, thường mang chất liệu dân gian.

Gợi ý: khi đi xem hòa nhạc ở Việt Nam, hãy để ý những tác phẩm của nhà soạn nhạc Việt trong chương trình. Đó là cách hay để nghe các thang âm ngũ cung (xem bài 16) gặp dàn nhạc giao hưởng.

Ở Sài Gòn, Nhà hát Lớn khánh thành năm 1900, thời Pháp thuộc. Từ năm 1956, Trường Quốc gia Âm nhạc (nay là Nhạc viện TP.HCM) đào tạo bài bản lứa nghệ sĩ mới.

Một nhân vật của khí nhạc miền Nam giai đoạn này là Nghiêm Phú Phi (1930–2008):

• Tốt nghiệp hạng ưu ở Paris về piano và hòa âm; làm Phó Giám đốc (từ 1965) rồi Giám đốc (từ 1970) Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ ở Sài Gòn.
• Ông nghiên cứu nhạc cụ cổ truyền và kết hợp chúng với dàn nhạc giao hưởng phương Tây; tác phẩm gồm Divertimento (1960, 1965) và Fantasia I (1974).
• Ông cũng hòa âm cho nhiều đĩa nhạc miền Nam trước 1975, trong đó có các trường ca Hòn Vọng Phu, Mẹ Việt Nam, Con đường cái quan.

Mục này chỉ ghi vài điều có nguồn đọc được về nhạc cổ điển miền Nam trước 1975.

Các dàn nhạc trong nước đưa tác phẩm của nhạc sĩ Việt vào chương trình. Vài cái tên nên biết:

• Đỗ Hồng Quân (sinh 1956), con trai nhạc sĩ Đỗ Nhuận: học sáng tác và chỉ huy ở Nhạc viện Tchaikovsky (Moskva), giảng dạy sáng tác ở Nhạc viện Hà Nội hơn 25 năm. Ông viết khí nhạc, nhạc phim và nhạc sân khấu, trong đó có giao hưởng Trổ một và tổ khúc ba lê Hồng hoang.
• Đặng Hữu Phúc (sinh 1953): học sáng tác và piano ở Hà Nội, tu nghiệp ở Paris, giảng viên sáng tác ở Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Ông viết nhạc phim (giải Kim Tước cho nhạc phim ở Liên hoan Phim quốc tế Thượng Hải năm 2005) và nhạc giao hưởng, thính phòng; nghệ sĩ Đặng Thái Sơn đã biểu diễn một số tác phẩm piano của ông, như Suite và Sonate polyphonique.
• Nguyễn Mạnh Duy Linh: nhạc sĩ sáng tác; Concerto Grosso của ông được trình diễn trong hòa nhạc kỷ niệm 30 năm HBSO (tháng 8/2023).
• Lương Huệ Trinh (sinh 1985): học tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, rồi học thạc sĩ sáng tác đa phương tiện ở Hamburg (2015–2018); cô viết nhạc điện-âm và đa phương tiện. Tác phẩm gồm buổi hòa nhạc đa phương tiện Thư Hà Nội (viết cùng Jean-David Caillouet).

Gợi ý: khi xem chương trình hòa nhạc của VNSO, HBSO hay SSO, hãy để ý mục "tác phẩm Việt Nam": đó là cách trực tiếp nhất để nghe nhạc cổ điển Việt Nam hôm nay.

• Tìm lịch diễn trên trang web và trang mạng xã hội chính thức của các nhà hát và dàn nhạc ở trên.
• Giá vé khác nhau tùy chương trình và nhà hát: xem trên trang chính thức.
• Lần đầu: chọn chương trình có tác phẩm bạn đã nghe trên site này. Đến sớm 15 phút, đọc chương trình in, và nhớ quy ước không vỗ tay giữa các chương (xem Hỏi đáp).

• Dàn nhạc Giao hưởng Việt Nam (Wikipedia) và thư chúc mừng 40 năm thành lập VNSO (Báo Văn hóa)
• Âm nhạc cổ điển chinh phục khán giả đại chúng (Đại biểu Nhân dân): các dàn nhạc và Hội Nhạc cổ điển Việt Nam
• Khánh thành Nhà hát Hồ Gươm (VietNamNet)
• Dàn nhạc Giao hưởng Mặt Trời (Sài Gòn Giải Phóng)
• Hoàng Việt và bản giao hưởng bỏ dở (Đại biểu Nhân dân)
• Đỗ Nhuận, người dung hòa tính dân tộc và quốc tế (Báo Pháp luật)
• Nhạc sư Nghiêm Phú Phi và các tác phẩm để lại (Đài Á Châu Tự Do)
• Viet Nam News: Lương Huệ Trinh và Viet Nam News: hòa nhạc 30 năm HBSO (Nguyễn Mạnh Duy Linh)
• Hội Nhạc sĩ Việt Nam: Đỗ Hồng Quân, Đặng Hữu Phúc và Hoàng Việt
• Nhạc viện TP.HCM, Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam và Nhà hát Lớn Hà Nội trước kỳ trùng tu hai năm

Nhạc truyền thống Việt Nam có những thang âm, nhạc cụ và cách nghe riêng, khác nhạc cổ điển phương Tây. Trang này đặt hai truyền thống cạnh nhau để mỗi bên soi sáng bên kia. Nên đọc sau bài 16: Điệu thức và gam ngũ cung.

Cập nhật lần cuối: 11/2026.

Khía cạnh	Nhạc cổ điển phương Tây	Nhạc truyền thống Việt Nam (đờn ca tài tử, ca trù, nhã nhạc…)
Truyền dạy	Chủ yếu qua bản nhạc ghi chính xác từng nốt	Chủ yếu truyền khẩu, thầy dạy trò; ký âm (Hò, Xự, Xang…) chỉ ghi bộ khung
Tác phẩm	Ghi cố định trên bản nhạc; nghệ sĩ diễn giải	Một bài bản là bộ khung; mỗi người chơi tô điểm, ứng tác theo cách riêng
Cao độ	Hệ bình quân 12 nửa cung, cao độ cố định (xem Âm học)	Thang năm âm làm khung; nhiều âm được nhấn, rung, vuốt, nằm giữa các phím đàn piano
Hòa âm	Trung tâm: chuỗi hợp âm	Xây trên giai điệu và sắc thái từng âm, không lấy chuỗi hợp âm làm trung tâm; các nhạc cụ cùng chơi một giai điệu theo cách riêng của mình (dị âm, heterophony)
Màu sắc cảm xúc	Giọng trưởng – thứ	Các hơi, điệu: điệu Bắc (vui tươi), điệu Nam với các hơi Xuân (thanh thản), Ai và Oán (buồn sâu)

Hai truyền thống chú trọng những điều khác nhau. Nhạc phương Tây phát triển hòa âm và các kỹ thuật phát triển chủ đề trong tác phẩm dài; nhạc truyền thống Việt Nam chú trọng sắc thái của từng âm và nghệ thuật ứng tác.

Điều thú vị: nhạc châu Âu cũng từng có lối này. Trong thanh nhạc và opera thời đầu, ca sĩ ứng tác trang trí trên giai điệu; ở thế kỷ 17–18, bè trầm số (basso continuo) chỉ ghi bộ khung để người chơi đàn phím dựa vào (xem Đọc tên tác phẩm và bản thu về phong cách biểu diễn lịch sử). Cadenza vốn cũng là đoạn ứng tác của người độc tấu.

Các tên trong ký âm nhạc truyền thống Việt Nam (như nhạc tài tử), theo cách đối chiếu phổ biến với Đô di động (cao độ thật tùy từng hơi và người chơi; nhiều âm được nhấn, rung, không đứng yên như trên phím đàn):

Thang này cùng các nốt với gam ngũ cung (xem bài 16).

Nhạc cụ Việt	Cách tạo âm	Loại nhạc cụ (để so sánh)	Điểm riêng
Đàn bầu	Một dây; người chơi tạo bồi âm và uốn vòi đàn bằng tay trái để dây căng hay chùng	Đàn một dây (monochord)	Không có phím bấm mà chơi được mọi cao độ, nhiều nhấn, rung, luyến láy; xem Âm học
Đàn tranh	16 dây (loại cổ điển; về sau có loại nhiều dây hơn), gảy; mỗi dây một ngựa đàn di động	Zither (đàn dây gảy)	Một trong các nhạc cụ của đờn ca tài tử; chỉnh cao độ bằng cách xê dịch ngựa đàn
Đàn nguyệt	2 dây, gảy; cần dài, phím cao	Lute (đàn dây gảy có phím)	Phím cao: người chơi giỏi có thể lấy đến bốn nốt từ một phím
Đàn nhị	2 dây, kéo; vĩ kẹp giữa hai dây	Violin (cùng là đàn dây kéo)	Âm sắc gần với violin; thân hình trụ, một đầu bịt da
Sáo trúc	Thổi ngang	Sáo ngang (flute)	Làm từ một đoạn trúc; truyền thống có 6 lỗ bấm, về sau có loại 10 lỗ
Đàn đáy	3 dây, gảy	Lute	Nhạc cụ đệm của ca trù
Cồng, chiêng	Gõ	Bộ gõ (gong)	Mỗi người chơi một chiếc chiêng khác nhau; cả nhóm (ở làng thường ba đến mười hai chiếc) ghép thành bản nhạc, thay đổi theo nghi lễ

Tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có 17 di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh; phần lớn gắn với âm nhạc và diễn xướng:

Di sản	Năm	Nghe để thấy
Nhã nhạc, âm nhạc cung đình Việt Nam (Huế)	2003 (công bố; 2008 vào Danh sách đại diện)	Âm nhạc và múa cung đình; dàn nhạc lớn có bộ trống nổi bật cùng nhiều nhạc cụ gõ, hơi và dây
Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên	2005 (công bố; 2008 vào Danh sách đại diện)	Nhiều chiếc chiêng, mỗi người chơi một chiếc, ghép thành bản nhạc có tiết tấu thay đổi theo nghi lễ
Dân ca quan họ Bắc Ninh	2009	Hát đối đáp luân phiên giữa hai người nữ của một làng và hai người nam của làng khác
Ca trù	2009 (cần bảo vệ khẩn cấp)	Ba người: ca nương hát và gõ phách, một người gảy đàn đáy (đàn ba dây), một người đánh trống chầu
Hát Xoan (Phú Thọ)	2011	Ban đầu thuộc danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, năm 2017 được chuyển sang danh sách đại diện
Đờn ca tài tử Nam Bộ	2013	Hòa đàn, hát trên các bài bản (20 bài chính và 72 bài cổ), ứng tác
Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh	2014	Hát trong lao động và sinh hoạt
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ	2016	Nghi lễ hầu đồng (nhập đồng), có âm nhạc, múa và trang phục đi kèm
Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ	2017	Trò chơi bài chòi dịp Tết và biểu diễn của các nghệ nhân hiệu, kết hợp âm nhạc, thơ, diễn xuất
Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái	2019	Thầy Then hát và gảy đàn tính trong nghi lễ

Ngoài ra, tháng 4/2025, bộ sưu tập tư liệu của nhạc sĩ Hoàng Vân được UNESCO ghi vào Danh mục Ký ức thế giới. Âm nhạc của ông là một ví dụ về sự kết hợp giữa kỹ thuật sáng tác cổ điển châu Âu và chất liệu dân tộc.

Chèo là sân khấu ca kịch dân gian của đồng bằng Bắc Bộ, hình thành và phát triển vào khoảng thế kỷ 10. Theo các tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian, người đặt nền móng là bà Phạm Thị Trân, ở cung đình nhà Đinh; Hoa Lư, Ninh Bình, được xem là đất tổ của chèo. Chèo được diễn ở hội làng, nơi sân đình, cho chính bà con trong làng xem.

Vài nét của chèo: trống chèo vang lên gọi bà con tới sân đình; hề là một trong các vai chính, cùng đào, kép, lão, mụ. Các vở chèo cổ: Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình – Dương Lễ.

Nghệ sĩ tiêu biểu: NSND Thanh Ngoan (Nhà hát Chèo Việt Nam), gắn bó hơn 40 năm với chèo và từng giữ vai trò Giám đốc nhà hát.

Lưu ý: khác với quan họ hay ca trù, chèo chưa được UNESCO ghi danh (tính đến cuối năm 2025); ngày 20/10/2021, Thủ tướng đồng ý để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch lập hồ sơ nghệ thuật chèo đệ trình UNESCO.

Gợi ý xem: tìm "chèo Quan Âm Thị Kính", "trích đoạn chèo" trên YouTube; ưu tiên các bản diễn của Nhà hát Chèo Việt Nam.

Tuồng (còn gọi là hát bội) là sân khấu ca kịch cổ truyền của Việt Nam; thời điểm tuồng xuất hiện chưa có sự đồng thuận, nhưng sử sách cho thấy chắc đã có từ thời Trần. Tuồng cung đình đạt cực thịnh thời nhà Nguyễn, và Đào Tấn (1845–1907) được xem là người có công lớn với tuồng, để lại khoảng 40 vở.

Tuồng mang tính biểu tượng, ước lệ cao: bối cảnh, trang phục, hóa trang và cử chỉ đều theo quy ước. Diễn viên vẽ mặt theo vai: nền đỏ là tướng trung hậu, nền trắng là gian thần, nền xanh là quỷ quái hoặc linh hồn; vai hung tợn có nét vằn vện trên mặt. Hát tuồng gồm ba thành phần: nói lối (lối nói cách điệu, có tiết tấu và giai điệu), nhịp phách và làn điệu; truyện thường mang đạo lý Nho giáo.

Một nét riêng của tuồng là trống chầu: người cầm trống chầu dẫn dắt khán giả và đóng vai giám khảo, đánh vào mặt trống để khen, đánh vào cạnh trống để chê, và dùng tiếng trống để thưởng hay phạt kép hát.

Tuồng đến nay vẫn chưa được UNESCO ghi danh.

Gợi ý xem: tìm "hát bội", "tuồng Đào Tấn", "trống chầu" trên YouTube.

Cải lương ("cải cách") là sân khấu ca kịch của Nam Bộ, ra đời ở thế kỷ 20 từ nhạc tài tử, kết hợp với kịch Pháp và các yếu tố truyền thống. Theo mô tả của Nguyễn Vĩnh Bảo (1970), ca hát là phần quan trọng nhất: khoảng 70–80% buổi diễn là các bài hát, đệm bằng đàn nguyệt (đàn kìm), đàn tranh, đàn nhị, đàn gáo, đàn tam, đàn bầu.

Một điệu hát nổi bật của cải lương là vọng cổ. Bản "Dạ cổ hoài lang" do nhạc sĩ Cao Văn Lầu (Sáu Lầu) ở Bạc Liêu sáng tác, thường được ghi vào khoảng năm 1918–1919; tên bài nghĩa là "nghe tiếng trống đêm nhớ chồng", gắn với nỗi nhớ của người vợ xa chồng và của chính ông. Bản gốc có 20 câu nhịp đôi; về sau được kéo dài thành nhịp 4, nhịp 8 và tới nhịp 32, và bản nhịp 32 được rút lại còn 6 câu.

Nghệ sĩ cải lương có thể nghe: Minh Vương, Lệ Thủy. Soạn giả Viễn Châu được ghi nhận có công khai mở thể loại tân cổ giao duyên, kết hợp tân nhạc với làn điệu vọng cổ.

Khác với đờn ca tài tử (được UNESCO ghi danh năm 2013), cải lương và vọng cổ đến nay vẫn chưa được UNESCO ghi danh.

Gợi ý nghe: tìm "Dạ cổ hoài lang", "vọng cổ 6 câu", "tân cổ giao duyên" trên YouTube; ưu tiên bản thu của các nghệ sĩ gạo cội.

• Nhà soạn nhạc Việt Nam viết cho dàn nhạc giao hưởng và opera, có khi lấy chất liệu từ ca khúc và dân ca: giao hưởng Quê hương của Hoàng Việt (khai thác chất liệu từ 9 ca khúc cách mạng và hai bài dân ca), opera Cô Sao (1965) của Đỗ Nhuận, các bản chuyển soạn dân ca như Trống cơm, Lý hoài nam cho dàn dây (xem Nhạc cổ điển ở Việt Nam).
• Nhạc cụ dân tộc cùng dàn nhạc giao hưởng: nhạc cụ dân tộc cũng được viết thành concerto với dàn nhạc phương Tây; Nguyễn Vĩnh Bảo đã ghi nhận hiện tượng này từ năm 1970.
• Nhà soạn nhạc phương Tây tìm đến âm nhạc châu Á: Debussy nghe dàn gamelan Java ở Paris năm 1889 và viết Pagodes bằng gam ngũ cung; Puccini dùng giai điệu dân ca Trung Quốc Mạt lỵ hoa (Mo Li Hua) trong opera Turandot.

Tìm trên YouTube hoặc ứng dụng nghe nhạc theo các từ khóa: "Nhã nhạc cung đình Huế", "đờn ca tài tử", "ca trù", "quan họ", "độc tấu đàn bầu", "hát văn", "trích đoạn chèo", "hát bội", "Dạ cổ hoài lang". Ưu tiên các bản thu của nghệ nhân, viện nghiên cứu hoặc nhà hát, có ghi rõ tên người biểu diễn.

Bài tập nghe so sánh: nghe liền nhau một bản độc tấu đàn bầu và một chương chậm cho violin (ví dụ Pärt Spiegel im Spiegel). Hãy để ý: violin và piano chơi theo những nốt đã ghi sẵn trên bản nhạc; đàn bầu thì uốn lượn cao độ ngay trong một nốt. Đó chính là khác biệt về cách nghĩ về cao độ ở bảng đầu trang.

• 17 di sản được UNESCO ghi danh (Báo Lào Cai, 12/2025)
• Ấn tượng di sản Việt Nam 2025 (Nhân Dân): bộ sưu tập của nhạc sĩ Hoàng Vân
• Danh sách di sản của Việt Nam trên trang UNESCO
• Cục Di sản văn hóa: xây dựng hồ sơ đề cử UNESCO (hồ sơ chèo, 2021)
• Viện Âm nhạc: Tuồng cổ — di sản cần gìn giữ (vẽ mặt, nói lối, trống chầu)
• Bài ca vua vọng cổ: Dạ cổ hoài lang
• Nguyễn Vĩnh Bảo, Introduction to Vietnamese Music (1970): thang Hò–Xự–Xang–Xê–Cống, nhạc cụ, cải lương
• Chèo Việt Nam: từ di sản làng quê đến sân khấu hiện đại (Báo Lào Cai)
• Ưu bà Phạm Thị Trân (Báo Văn hóa)
• Hanoi marks 110th death anniversary of Dao Tan (SGGP, 2017)
• Đêm tôn vinh "ông vua vọng cổ" Viễn Châu (Nhân Dân)
• Bài vọng cổ "Văng Vẳng Tiếng Chuông Chùa" (RFA, 2014): Sáu Lầu, nhịp 4 và nhịp 8
• NSND Thanh Ngoan (Znews)
• Nhạc sĩ Hoàng Việt và những bài ca còn mãi với đời (Nhân Dân); Đỗ Nhuận (Báo Pháp luật)
• "Trống cơm" sắp được biểu diễn tại Mỹ (VnExpress, 2011)
• Debussy và gamelan Java trong Pagodes (Journal of Creative Arts, 2025); Puccini và Mo Li Hua (Il Sole 24 Ore)

Cây đàn bạn tập hôm nay là kết quả của hơn ba thế kỷ cải tiến. Biết cây đàn đã thay đổi thế nào giúp bạn hiểu vì sao Bach, Mozart, Beethoven và Chopin viết như họ đã viết, và chơi nhạc của họ trên đàn hiện đại sao cho hợp lý.

Trước khi có piano, người chơi nhạc phím dùng những nhạc cụ như ba loại dưới đây. Không loại nào vừa to hay nhỏ tùy theo lực ngón tay, vừa đủ vang cho một căn phòng lớn.

Nhạc cụ	Cách tạo tiếng	To nhỏ theo lực ngón?	Ghi chú
Clavichord	Một lưỡi đồng nhỏ (tangent) gõ vào dây và nằm lại trên dây cho đến khi nhả phím	Có, nhưng rất nhỏ tiếng	Rung nhẹ ngón trên phím tạo tiếng rung (Bebung). Tiếng quá nhỏ để chơi hòa nhạc, nên chủ yếu dùng để tập riêng; các sonata và fantasia của C. P. E. Bach rất hợp với tiếng của nó
Harpsichord	Miếng gảy gắn trên con đẩy (jack) gảy dây	Không	Đổi màu tiếng bằng các bộ dây (register) và hai tầng phím. Một trong những nhạc cụ phím quan trọng nhất của thời Baroque
Organ	Hơi thổi qua ống	Không	Tiếng giữ nguyên chừng nào còn giữ phím; đổi màu bằng các bộ ống. Xem các nhạc cụ khác

Bartolomeo Cristofori (1655–1732) phụ trách nhạc cụ cho hoàng tử Ferdinando de' Medici ở Florence. Bản kiểm kê nhạc cụ nhà Medici năm 1700 đã ghi một chiếc arpicimbalo "mới được Bartolomeo Cristofori phát minh", có búa và bộ giảm âm, âm vực bốn quãng tám. Vì vậy năm 1700 thường được coi là năm sinh của piano.

Năm 1711, nhà văn Scipione Maffei viết bài mô tả chiếc đàn, gọi nó là gravicembalo col piano, e forte: "harpsichord có nhỏ và có to". Từ đó sinh ra hai chữ pianoforte và piano.

Điều thiên tài của Cristofori nằm ở bộ máy (action), phần nối phím với dây:

• Búa gõ dây thay vì miếng gảy. Bấm phím nhanh thì búa bay nhanh, tiếng to; bấm chậm thì tiếng nhỏ.
• Cơ cấu thoát (escapement): ngay trước khi chạm dây, búa được "thả" ra, gõ vào dây rồi bật lại ngay. Nếu búa nằm lại trên dây, dây sẽ không rung được.
• Bộ giảm âm (damper): nhả phím thì một miếng chặn rơi xuống dây, tiếng tắt.

Ba cây đàn của Cristofori còn tồn tại đến nay: cây năm 1720 ở Bảo tàng Metropolitan (New York, 54 phím), cây năm 1722 ở Bảo tàng Nhạc cụ Quốc gia ở Rome và cây năm 1726 ở Bảo tàng Nhạc cụ của Đại học Leipzig.

Bài viết của Maffei được dịch sang tiếng Đức năm 1725. Đọc nó, thợ làm đàn Gottfried Silbermann bắt đầu làm piano theo thiết kế của Cristofori từ những năm 1730. J. S. Bach chê một cây đàn Silbermann đời đầu vì phím nặng và âm cao yếu; về sau ông khen những cây đã cải tiến và còn giúp bán đàn Silbermann. Vua Frederick Đại đế nước Phổ mua nhiều cây đàn này, và Bach đã chơi chúng khi đến cung điện của nhà vua ở Potsdam năm 1747, chuyến thăm sinh ra tác phẩm Musikalisches Opfer (Lễ vật âm nhạc).

Dù vậy, Bach viết nhạc phím cho những nhạc cụ của thời ông: harpsichord, clavichord và organ. Trang bìa bản in Biến khúc Goldberg (1741), chẳng hạn, ghi rõ bản nhạc viết cho harpsichord hai tầng phím (Clavicimbal mit 2 Manualen). Chơi Bach trên piano là một lựa chọn diễn giải, không có gì sai, nhưng nên biết điều đó khi quyết định dùng bàn đạp hay chơi luyến (xem Bàn đạp).

Cuối thế kỷ 18, piano tách thành hai trường phái:

Bộ máy Vienna (Prellmechanik). Người đặt nền móng là Johann Andreas Stein (1728–1792) ở Augsburg; con gái ông, Nannette Streicher, chuyển xưởng đến Vienna năm 1794, và Anton Walter làm đàn theo mẫu này ở Vienna. Bộ máy nhẹ và đơn giản, búa bọc da, tiếng nhẹ và thanh hơn đàn hiện đại. Stein được cho là người đưa vào cần đầu gối (knee lever): đẩy đầu gối lên để nhấc bộ giảm âm, tiền thân của bàn đạp vang.

Năm 1777, ở Augsburg, Mozart thử đàn của Stein rồi viết thư kể cho cha: chạm phím cách nào thì tiếng vẫn luôn đều, đàn giảm âm tốt hơn hẳn những cây ông từng chơi, và có cơ cấu thoát. Khoảng năm 1783 Mozart mua một cây đàn của Walter; cây đàn này nay ở Bảo tàng Mozart tại Salzburg.

Bộ máy Anh. Ở London, Johannes Zumpe làm piano vuông (square piano) nhỏ gọn từ những năm 1760, loại đàn gia đình rất được ưa chuộng. Các xưởng London, nổi bật là Broadwood, làm đàn cánh với bộ máy Anh (English action), khác hẳn bộ máy Vienna.

Cả hai loại đàn thời này đều có âm vực khoảng năm quãng tám; đàn Stein, chẳng hạn, chạy từ FF đến f''' (Fa1–Fa6).

Beethoven liên tục đòi hỏi nhiều hơn những gì cây đàn đang có: to hơn, ngân hơn, rộng hơn. Ông lần lượt có:

• Một cây đàn Érard từ Paris năm 1803.
• Một cây Broadwood từ London (Thomas Broadwood tặng năm 1818): sáu quãng tám, từ CC đến c'''' (Đô1–Đô7).
• Một cây của Conrad Graf ở Vienna, Graf cho ông mượn từ đầu năm 1826: sáu quãng tám rưỡi, từ CC đến f'''' (Đô1–Fa7).

Hình dưới so âm vực các cây đàn này với bàn phím 88 phím ngày nay.

Một ví dụ cho thấy cây đàn thay đổi cách đọc bản nhạc: ở đầu chương 1 Sonata Ánh trăng, Beethoven ghi senza sordino, tức giữ bàn đạp suốt chương. Trên đàn thời đó tiếng tắt nhanh nên chỉ thành một lớp sương mỏng; trên đàn hiện đại thì thành hỗn độn. Cách người chơi hôm nay xử lý chỉ dẫn này nằm ở bài học Sonata Ánh trăng, chương 1.

Thời Lãng mạn, piano thành nhạc cụ của những nghệ sĩ biểu diễn lớn và của mọi phòng khách trung lưu. Cây đàn cần to hơn, bền hơn, giữ dây ổn định hơn và lặp nốt nhanh hơn.

Cải tiến	Ai, khi nào	Tác dụng
Cơ cấu thoát kép (double escapement)	Érard, bằng sáng chế ở Anh năm 1821	Đánh lại một nốt khi phím mới nhả lên một phần, nên lặp nốt và láy rền nhanh được. Đây là nền tảng bộ máy đàn cánh hiện đại
Khung sắt đúc	Alpheus Babcock (Mỹ) năm 1825 cho đàn vuông; Jonas Chickering được cấp bằng sáng chế năm 1843 cho đàn cánh	Chịu lực căng dây lớn, nên dùng được dây dày hơn, tiếng to hơn và giữ cao độ lâu hơn
Búa bọc nỉ	Jean-Henri Pape (Paris) lấy bằng sáng chế năm 1826; búa bọc nỉ thay dần búa bọc da, chỉ phổ biến hẳn sau năm 1855	Tiếng tròn hơn, dải sắc thái rộng hơn
Dây bắt chéo (overstringing)	Steinway, bằng sáng chế cho đàn cánh năm 1859	Dây trầm dài chạy chéo phía trên dây cao, nằm gần giữa bảng cộng hưởng, cho tiếng trầm đầy hơn
Bàn đạp giữ âm (sostenuto)	Claude Montal làm cơ cấu giữ âm năm 1862; Albert Steinway được cấp bằng sáng chế năm 1874	Chỉ giữ ngân những nốt đang được giữ phím lúc nhấn bàn đạp
88 phím, từ La0 đến Đô8	Chuẩn của đàn piano hiện đại	Âm vực chuẩn đến ngày nay

Mỗi nghệ sĩ có cây đàn mình thích. Chopin gắn bó với đàn Pleyel ở Paris, tiếng mềm và nhạy với những sắc thái nhỏ; Liszt thường chơi đàn Érard, mạnh mẽ và lặp nốt nhanh. Nhiều hãng đàn lớn ra đời trong giai đoạn này: Bösendorfer (Vienna, 1828), Steinway & Sons (New York, 1853, do Henry Engelhard Steinway lập; xưởng Hamburg mở năm 1880), C. Bechstein (Berlin, 1853) và Blüthner (Leipzig, 1853).

Song song là đàn đứng (upright): dây dựng theo chiều đứng để cây đàn gọn hơn. Kiểu "đàn hươu cao cổ" (giraffe piano) xuất hiện ở Vienna đầu thế kỷ 19; năm 1800, John Isaac Hawkins làm cây đàn thường được coi là piano đứng thực thụ đầu tiên, ở Philadelphia. Về nhạc bốn tay và các thể loại khác cho piano, xem Các thể loại nhạc piano.

Về cơ bản, cây đàn cánh hiện đại đã ổn định từ cuối thế kỷ 19; những thay đổi sau đó chủ yếu nằm ở vật liệu, độ chính xác khi sản xuất và quy mô.

• Nhật Bản: Yamaha làm cây piano đứng đầu tiên năm 1900, Kawai thành lập năm 1927.
• Fazioli (Sacile, Ý), thành lập năm 1981, làm đàn cánh, từ cỡ nhỏ đến đàn concert.
• Một số đàn concert của Bösendorfer có 97 phím (tám quãng tám trọn), xuống tới Đô0.
• Piano điện (digital piano) phát những mẫu âm thu từ đàn thật, với bộ phím có búa mô phỏng cảm giác đàn cơ. Chúng không cần lên dây, cắm được tai nghe và nối được với máy tính qua MIDI (dùng được với các công cụ của site). Cách chọn: xem Chọn đàn và góc tập.

Cùng lúc đó, phong trào biểu diễn theo lối lịch sử đưa đàn cổ trở lại sân khấu: những nghệ sĩ như Malcolm Bilson chơi Mozart, Beethoven, Schubert trên fortepiano, cho người nghe thấy những màu tiếng mà đàn hiện đại không có.

Hiểu cây đàn hoạt động thế nào giúp bạn hiểu vì sao có những việc ngón tay làm được và có những việc không.

1. Phím là một đòn bẩy. Bấm phím xuống thì đầu kia của phím nâng bộ máy lên.
2. Con đẩy hất búa lên rồi thoát ra. Ngay trước khi búa chạm dây, con đẩy trượt ra khỏi búa; búa bay tự do, gõ vào dây rồi rơi xuống. Bạn không thể "giữ búa trên dây" hay "nắn" nốt sau khi đã gõ.
3. Cần lặp (repetition lever) đỡ búa ở lưng chừng, nên bạn đánh lại được nốt khi phím mới nhả lên một phần. Đó là cơ cấu thoát kép của Érard.
4. Bộ giảm âm của mỗi nốt nhấc khỏi dây khi bạn bấm phím và rơi xuống khi bạn nhả phím. Bàn đạp vang nhấc tất cả bộ giảm âm cùng lúc.
5. Dây đàn. Ở vùng trầm nhất, mỗi nốt chỉ có một dây; lên cao hơn là hai dây, rồi ba dây ở các nốt cao. Một cây piano có hơn 200 dây (đàn concert Steinway D có 243 dây); tổng lực căng là 16 tấn vào năm 1862 và có thể lên tới 30 tấn ở đàn hiện đại, do khung gang gánh chịu.
6. Bảng cộng hưởng (soundboard) bằng gỗ vân sam nhận rung động từ dây qua cầu ngựa. Chính bảng gỗ lớn này đẩy không khí và tạo ra âm lượng ta nghe được.

1. Phím nghỉBộ giảm âm nằm trên dây. Con đẩy đỡ dưới cán búa.

2. Bấm: búa gõ dâyĐầu kia của phím nâng bộ máy lên. Con đẩy hất búa lên rồi thoát ra; búa bay tự do, gõ vào dây. Bộ giảm âm nhấc khỏi dây.

3. Giữ phím: dây ngânBúa rơi xuống, nằm ở lưng chừng. Bộ giảm âm vẫn nhấc, dây ngân. Nhả phím thì bộ giảm âm rơi xuống dây, tiếng tắt.

Ba bàn đạp (vang, una corda, sostenuto) và chỗ chúng khác nhau giữa đàn cánh và đàn đứng được giải thích ở trang Bàn đạp.

Nhạc của Mozart hay Beethoven được viết cho những cây đàn khác với đàn của bạn. Không cần đàn cổ để chơi hay, nhưng nên "dịch" cho đúng:

Đàn thời Mozart, Beethoven	Đàn hiện đại	Khi chơi trên đàn hiện đại
Bộ máy nhẹ và đơn giản	Bộ máy nặng và phức tạp hơn	Đừng "đè" Mozart; đoạn nhanh cần ngón nhẹ, rõ, không nặng tay
Tiếng ngân ngắn hơn	Tiếng ngân dài	Dùng ít bàn đạp; tách rõ staccato và các dấu luyến hai nốt
Khung nhẹ, thường hai dây mỗi nốt, tiếng nhẹ và thanh	Khung gang, dây căng mạnh, tiếng to và dày	Chơi hợp âm thấp và bè Alberti thật nhẹ để không lấn giai điệu
Giữ bàn đạp lâu vẫn ít nhòe, vì tiếng tắt nhanh	Giữ bàn đạp lâu dễ nhòe	Chỉ dẫn bàn đạp dài của Beethoven thường cần thay bàn đạp một phần hoặc nửa bàn đạp

• Metropolitan Museum of Art, Heilbrunn Timeline of Art History: The Piano: The Pianofortes of Bartolomeo Cristofori (1655–1731) và The Piano: Viennese Instruments.
• Edwin M. Good, Giraffes, Black Dragons, and Other Pianos: A Technological History from Cristofori to the Modern Concert Grand, Stanford University Press, tái bản lần 2, 2001.
• Cyril Ehrlich, The Piano: A History, Oxford University Press, 1990.
• David Rowland (chủ biên), The Cambridge Companion to the Piano, Cambridge University Press, 1998.
• Stuart Isacoff, A Natural History of the Piano, Knopf, 2011.
• Thư của Mozart gửi cha từ Augsburg, ngày 17/10/1777.
• Bằng sáng chế Hoa Kỳ số 3.238 (J. Chickering, 1843), số 26.532 (Steinway, 1859) và số 156.388 (Steinway, 1874).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.

Tên một bản nhạc piano thường đã nói trước cho bạn nhiều điều: một nocturne sẽ trữ tình và chậm rãi, một étude đặt ra một bài toán kỹ thuật, một mazurka có nhịp ba với phách nhấn lệch. Trang này là bản đồ các thể loại chính, mỗi thể loại kèm vài bản để nghe thử và, khi có thể, một bản dễ hơn để chơi thử. Muốn biết nên bắt đầu với nhà soạn nhạc nào, xem Nhà soạn nhạc cho piano; muốn chọn bản thu để nghe, xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Thể loại	Thời kỳ	Đặc điểm	Nghe thử	Chơi thử
Tổ khúc (suite)	Baroque	Chuỗi điệu nhảy cùng giọng	Bach, French Suite số 5 BWV 816	Minuet Sol trưởng (chặng 2)
Prelude và fugue	Baroque và sau đó	Một phần tự do, một phần phức điệu	Bach, Bình quân luật	Bach, Prelude Đô trưởng (chặng 4)
Invention	Baroque	Hai bè đối đáp quanh một môtip	Bach, Invention số 1 và số 8	Invention số 1 (chặng 4)
Biến tấu	Mọi thời kỳ	Một chủ đề, nhiều lần biến đổi	Bach, Goldberg; Beethoven, Diabelli	Beethoven, 6 biến tấu trên một bài ca Thụy Sĩ WoO 64
Sonata một chương	Baroque	Hai phần, mỗi phần nhắc lại	Scarlatti, K. 141, K. 380	Scarlatti, K. 32
Sonata, sonatina	Cổ điển trở đi	Nhiều chương, chương đầu thường ở hình thức sonata	Mozart, K. 331; Beethoven, Pathétique	Clementi, Sonatina Op. 36 số 1 (chặng 3)
Rondo	Cổ điển trở đi	Đoạn chính quay lại xen các đoạn khác	Mozart, Rondo La thứ K. 511	Für Elise (chặng 4)
Fantasia	Cổ điển, Lãng mạn	Tự do như đang ứng tác	Mozart, Fantasia Rê thứ K. 397; Chopin, Fantaisie Op. 49	Mozart, K. 397
Bagatelle, impromptu, moment musical	Lãng mạn	Bản ngắn, một tâm trạng	Beethoven, Op. 126; Schubert, D. 899	Schubert, Moment musical số 3 (chặng 5)
Nocturne	Lãng mạn	Giai điệu hát trên bè đệm rải rộng	Chopin, Op. 9 số 2	Chopin, Nocturne Đô♯ thứ (di cảo)
Étude	Lãng mạn trở đi	Một bài toán kỹ thuật thành tác phẩm	Chopin, Op. 10 và Op. 25	Burgmüller, Arabesque (chặng 3)
Prelude (độc lập)	Lãng mạn trở đi	Ngắn, chỉ một ý	Chopin, Op. 28; Debussy, Préludes	Chopin, Prélude Mi thứ (chặng 4)
Mazurka, polonaise, valse	Lãng mạn	Điệu nhảy nhịp ba	Chopin	Chopin, Valse La thứ (chặng 5)
Ballade, scherzo	Lãng mạn	Lớn, kịch tính, như kể chuyện	Chopin, Ballade số 1	Ballade số 1 (chặng 7)
Bài hát không lời	Lãng mạn	Giai điệu như ca khúc	Mendelssohn, Lieder ohne Worte	Mendelssohn, Op. 19 số 6 (chặng 5)
Chu trình tiểu phẩm	Lãng mạn	Nhiều bản ngắn thành một chuỗi	Schumann, Kinderszenen, Carnaval	Schumann, Album für die Jugend (chặng 2)
Intermezzo	Cuối Lãng mạn	Ngắn, trầm tư, nội tâm	Brahms, Op. 117, Op. 118	Brahms, Valse Op. 39 số 15, bản rút gọn của Brahms
Tiểu phẩm trữ tình	Lãng mạn	Bức tranh nhỏ có tên gợi hình	Grieg, Lyric Pieces	Grieg, Arietta Op. 12 số 1 (chặng 4)
Prelude, tổ khúc thế kỷ 20	Thế kỷ 20	Màu sắc và hòa âm mới	Debussy, Estampes; Ravel, Gaspard de la nuit	Debussy, The Little Shepherd (chặng 6)
Toccata	Baroque đến thế kỷ 20	Ngón nhanh, phô diễn	Bach, BWV 911; Prokofiev, Op. 11	Kabalevsky, Toccatina Op. 27 số 12
Bốn tay, hai đàn	Mọi thời kỳ	Hai người cùng chơi	Schubert, Fantasia Fa thứ D. 940	Diabelli, Op. 149 (chặng 1)

Nhạc phím Baroque được viết cho harpsichord, clavichord hoặc organ, khi piano còn rất mới (xem Lịch sử cây đàn piano), nhưng đây là kho bài quan trọng bậc nhất cho người học piano: nó dạy hai tay độc lập, phức điệu và nhịp vững.

Một tổ khúc (suite) là chuỗi điệu nhảy cùng giọng. Lõi chuẩn gồm bốn điệu: allemande (nhịp chẵn, vừa phải), courante (nhịp ba; kiểu Ý corrente thì nhanh), sarabande (nhịp ba chậm, trang nghiêm) và gigue (nhanh, nhịp ghép như 6/8). Giữa sarabande và gigue thường chèn thêm minuet, gavotte, bourrée.

• Nghe thử: Bach, French Suites BWV 812–817, English Suites BWV 806–811, các Partita BWV 825–830 (Partita số 2 Đô thứ BWV 826 là điểm bắt đầu hay); Handel, tổ khúc Mi trưởng HWV 430 có biến tấu "Người thợ rèn hòa nhã" (The Harmonious Blacksmith).
• Chơi thử: các minuet trong Notebook for Anna Magdalena Bach (xem Minuet Sol trưởng và Minuet và Trio).

Prelude là phần mở đầu, đi trước một bản khác như fugue. Fugue là bản phức điệu trong đó một chủ đề được các bè lần lượt bắt chước (xem Fugue). Hai quyển Bình quân luật của Bach (quyển 1 năm 1722, quyển 2 đầu những năm 1740) gồm 48 cặp prelude và fugue qua đủ 24 giọng trưởng và thứ.

Bach viết 15 invention hai bè và 15 sinfonia ba bè (bản chép sạch năm 1723) để học trò học chơi rõ ràng từng bè và chơi theo lối hát (cantabile). Với người học piano, đây là cầu nối từ những bản minuet đầu tiên sang phức điệu thật sự. Toccata (từ chữ Ý "chạm") là bản phô diễn ngón tay, xen những đoạn tự do và những đoạn fugue.

• Nghe thử: Prelude Đô trưởng BWV 846; Toccata Đô thứ BWV 911.
• Chơi thử: Prelude Đô trưởng, Invention số 1.

Một chủ đề được trình bày rồi biến đổi nhiều lần: thêm nốt hoa mỹ, đổi tiết tấu, chuyển sang giọng thứ, đổi kết cấu. Đỉnh cao Baroque là Goldberg Variations BWV 988 (1741): một aria và 30 biến tấu dựng trên cùng một bè trầm. Xem Chủ đề và biến tấu và hướng dẫn nghe Goldberg.

Domenico Scarlatti để lại hơn 550 sonata cho harpsichord (danh mục Kirkpatrick đánh số tới K. 555). Nhiều bản chỉ một chương ở hình thức hai phần, mỗi phần nhắc lại: phần đầu thường chuyển sang giọng khác, phần sau quay về giọng chính. Các bản về sau của ông hay mang nét nhạc dân gian bán đảo Iberia (fandango, seguidilla). Xem hướng dẫn nghe Scarlatti. Bản dễ để chơi thử: K. 32 Rê thứ, có tên Aria.

Sonata Cổ điển thường có ba chương nhanh – chậm – nhanh. Chương đầu thường ở hình thức sonata; chương cuối thường ở hình thức sonata hoặc rondo. Haydn để lại khoảng 60 sonata cho đàn phím, Mozart 18, Beethoven 32. Sonatina là "sonata nhỏ" (dạng thu nhỏ của chữ sonata trong tiếng Ý). Vài tập sonatina: Clementi Op. 36, Kuhlau Op. 20 và Op. 55, Diabelli Op. 151 và Op. 168.

• Nghe thử: Mozart, Sonata K. 331; Beethoven, Pathétique; Beethoven, Ánh trăng.
• Chơi thử: Clementi, Sonatina Op. 36 số 1, rồi Mozart, K. 545.

Mozart viết 12 biến tấu trên giai điệu "Ah! vous dirai-je, maman" (bạn biết giai điệu này qua bài Twinkle, Twinkle), K. 265. Beethoven có 32 biến tấu Đô thứ WoO 80 và bộ Diabelli Variations Op. 120 khổng lồ. Rondo (xem hình thức) cho đoạn chính quay lại nhiều lần, xen các đoạn tương phản: Mozart, Rondo La thứ K. 511; Beethoven, Rondo a capriccio Op. 129 (biệt danh "Giận dữ vì đồng xu bị mất"). Für Elise là một rondo nhỏ A–B–A–C–A.

Fantasia cho cảm giác nhà soạn nhạc đang ứng tác: đổi tốc độ, đổi chất liệu, ít tuân theo khuôn mẫu. Mozart có Fantasia Rê thứ K. 397 và Đô thứ K. 475. Beethoven gọi hai sonata Op. 27 là quasi una fantasia ("gần như một fantasia"), trong đó có sonata Ánh trăng.

Piano đối thoại với cả dàn nhạc, thường trong ba chương, có cadenza cho nghệ sĩ độc tấu phô diễn. Xem Concerto và ritornello và các hướng dẫn nghe Mozart số 21, Grieg, Rachmaninoff số 2.

Thế kỷ 19 có rất nhiều tiểu phẩm tính cách (character piece) cho piano: những bản ngắn khắc họa một tâm trạng hay một hình ảnh.

Bagatelle ("chuyện vặt"): Beethoven có ba tập Op. 33, Op. 119, Op. 126, và Für Elise WoO 59. Impromptu ("ngẫu hứng") và moment musical ("khoảnh khắc âm nhạc") gắn với Schubert: hai tập Impromptu D. 899 và D. 935 (1827), sáu Moment musical D. 780. Chopin viết ba Impromptu và Fantaisie-Impromptu Op. 66 (in sau khi ông mất). Xem hướng dẫn nghe Schubert.

"Khúc nhạc đêm". Nhà soạn nhạc Ireland John Field in những nocturne đầu tiên khoảng năm 1812–1814 (các nguồn ghi khác nhau) và thường được coi là người khai sinh thể loại; Chopin đưa nó lên đỉnh cao. Ở Nocturne Op. 9 số 2 của Chopin, chẳng hạn, tay trái rải hợp âm rộng, tay phải hát một giai điệu có nhiều nốt hoa mỹ. Xem bài học Nocturne Op. 9 số 2, có bản thu và bản đồ nghe theo từng đoạn.

Étude nghĩa là "bài học". Czerny, Cramer, Clementi viết nhiều tập étude để luyện ngón (xem Bài tập ngón và étude). Chopin biến étude thành nhạc hòa nhạc: mỗi bản trong 24 étude Op. 10 (1833) và Op. 25 (1837) giải một bài toán kỹ thuật nhưng là một tác phẩm trọn vẹn. Sau ông có Liszt (Études d'exécution transcendante), Debussy (12 étude, 1915), Rachmaninoff (Études-tableaux) và Ligeti. Xem hướng dẫn nghe các étude của Chopin.

Không còn là "khúc dạo đầu" cho fugue nữa. 24 prelude Op. 28 của Chopin đi qua 24 giọng theo vòng quãng năm (Đô trưởng, La thứ, Sol trưởng, Mi thứ…). Sau ông có Scriabin (Op. 11), Rachmaninoff và Debussy, người đặt tên gợi hình ở cuối mỗi prelude, trong ngoặc, để người chơi gặp âm nhạc trước khi gặp tên gọi.

Ba điệu nhịp ba của Chopin. Mazurka là điệu nhảy dân gian Ba Lan, phách nhấn thường rơi vào phách 2; Chopin viết khoảng 60 bản. Polonaise là điệu Ba Lan nhịp ba, tốc độ vừa, trang trọng như một cuộc rước; Chopin in bảy bản polonaise lớn lúc sinh thời (Op. 26, 40, 44, 53, 61), ngoài ra còn những bản thời trẻ. Valse (waltz) cũng ở nhịp ba. Bắt đầu chơi thử từ Valse La thứ.

Chopin là người đầu tiên đặt tên ballade cho một bản nhạc không lời; ông viết bốn ballade. Scherzo nghĩa đen là "đùa", vốn là chương nhanh trong sonata và giao hưởng (xem Scherzo); Chopin viết bốn scherzo độc lập cho piano. Xem Ballade số 1.

Mendelssohn viết tám tập Lieder ohne Worte (Bài hát không lời), mỗi tập sáu bản; sáu tập đầu in khi ông còn sống, hai tập cuối (Op. 85, Op. 102) in sau khi ông mất. Mỗi bản là một giai điệu như ca khúc trên phần đệm piano. Ba bản có tên Venetianisches Gondellied (Khúc thuyền gondola Venice); bản đầu tiên, Op. 19 số 6 Sol thứ, là bài chơi thử tốt ở chặng 5 (xem bài học).

Schumann ghép nhiều bản ngắn thành một chuỗi có câu chuyện ngầm: Papillons, Carnaval, Kinderszenen (Cảnh tuổi thơ, 1838), Kreisleriana, và tập Album für die Jugend (Album cho tuổi trẻ, 1848) viết cho chính con mình. Tchaikovsky có Các mùa (12 bản cho 12 tháng) và Album cho tuổi trẻ Op. 39; Mussorgsky có Những bức tranh ở phòng triển lãm. Xem hướng dẫn nghe Kinderszenen, Träumerei và Album für die Jugend.

• Rhapsody: tự do, thường có màu dân gian: 19 Hungarian Rhapsodies của Liszt; hai Rhapsody Op. 79 của Brahms.
• Intermezzo ("khúc chen giữa"): Brahms cuối đời viết nhiều intermezzo trong bốn tập Op. 116–119 (1892–1893). Xem hướng dẫn nghe Brahms Op. 118 số 2.
• Barcarolle: nhịp đung đưa của người chèo thuyền gondola, thường là 6/8 hoặc 12/8 (Chopin, Op. 60; Fauré viết 13 bản; Tchaikovsky, Tháng Sáu trong Các mùa).
• Berceuse: khúc hát ru, như Berceuse Op. 57 của Chopin.
• Fantaisie: những tác phẩm lớn, tự do (Schubert, Wanderer-Fantasie; Schumann, Fantasie Op. 17; Chopin, Fantaisie Op. 49).

Grieg viết 66 Lyric Pieces trong mười tập, từ năm 1867 đến 1901. Bản đầu tiên, Arietta, là bài chơi thử lý tưởng; bản cuối cùng của tập cuối gợi lại chính giai điệu Arietta dưới dạng một điệu valse, như một lời tạm biệt.

• Màu sắc thay cho kịch tính. Debussy (Estampes, Images, hai tập Préludes, Clair de lune) và Ravel (Jeux d'eau, Gaspard de la nuit, Le tombeau de Couperin, một tổ khúc theo phong cách Baroque mà mỗi chương tưởng nhớ một người bạn tử trận trong Thế chiến thứ nhất) dùng bàn đạp, âm vực và hòa âm để vẽ âm thanh. Xem Thế kỷ 20.
• Piano như nhạc cụ gõ. Bartók (Allegro barbaro, 153 bản Mikrokosmos xếp từ dễ đến khó), Prokofiev (Toccata Op. 11, ba "sonata chiến tranh" số 6–8) khai thác tiếng gõ, nhịp lệch và nghịch tai.
• Phức điệu kiểu mới. Shostakovich viết 24 Prelude và Fugue Op. 87, nối tiếp Bình quân luật của Bach.
• Gặp gỡ jazz. Gershwin (ba Preludes, Rhapsody in Blue).
• Tĩnh lặng và lặp lại. Satie, Gymnopédies (1888). Xem thêm Spiegel im Spiegel.
• Étude mới. Ligeti viết 18 étude cho piano (1985–2001).

Ngoài concerto (xem phần Cổ điển ở trên), piano là bạn diễn ngang hàng trong nhạc thính phòng và ca khúc nghệ thuật. Vài bản để nghe thử:

• Nhạc thính phòng: tam tấu Archduke Op. 97 của Beethoven; tứ tấu có piano Op. 25 của Brahms; ngũ tấu có piano: Schubert, Con cá hồi, Schumann Op. 44, Brahms Op. 34, Dvořák Op. 81.
• Sonata cho violin hoặc cello và piano: Beethoven, Mùa xuân Op. 24 và Kreutzer Op. 47; Franck, Sonata violin; các sonata cello của Beethoven, Brahms, Chopin (Op. 65) và Rachmaninoff (Op. 19).
• Ca khúc nghệ thuật (Lied): Erlkönig của Schubert, Dichterliebe của Schumann.
• Bốn tay và hai đàn: Mozart, Sonata Đô trưởng K. 521 (bốn tay) và Sonata Rê trưởng K. 448 (hai đàn); Schubert, Fantasia Fa thứ D. 940; Hungarian Dances của Brahms và Slavonic Dances của Dvořák, cả hai bộ viết cho piano bốn tay trước khi thành bản dàn nhạc.

Cách chơi bốn tay, đệm hát, song tấu, và những bài để bắt đầu (Diabelli Op. 149 ngay từ chặng 1) nằm ở trang Chơi cùng người khác.

BWV, K., Hob., D., S., Sz.… là số hiệu trong danh mục mà người đời sau lập cho tác phẩm của từng nhà soạn nhạc. Bảng các danh mục và cách đọc nằm ở Đọc tên tác phẩm và bản thu.

• Maurice Hinson, Wesley Roberts, Guide to the Pianist's Repertoire, tái bản lần 4, Indiana University Press, 2014.
• Charles Rosen, The Romantic Generation, Harvard University Press, 1995.
• David Rowland (chủ biên), The Cambridge Companion to the Piano, Cambridge University Press, 1998.
• Bản nhạc phạm vi công cộng: IMSLP. Bản nhạc gốc có biên tập: G. Henle Verlag.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.

Mỗi nhà soạn nhạc đặt lên đôi tay bạn một kiểu đòi hỏi riêng: Bach cần hai tay độc lập, Mozart cần sự trong suốt, Chopin cần giọng hát và bàn đạp, Bartók cần nhịp chính xác. Trang này tóm tắt cảm giác khi chơi nhạc của hơn 30 nhà soạn nhạc piano và gợi ý cho từng người một lộ trình từ bản dễ đến bản khó. Tiểu sử chung xem ở trang Nhà soạn nhạc.

Muốn chơi…	…thì bắt đầu với	Rồi tới
Fugue và Bình quân luật của Bach	Minuet Sol trưởng, Little Preludes	Invention số 1, Sinfonia, French Suites
Sonata của Mozart	Clementi, Sonatina Op. 36 số 1	Mozart, K. 545, rồi K. 283
Sonata lớn của Beethoven	Für Elise, hai sonata Op. 49	Pathétique, chương 2, Op. 79, rồi trọn một sonata
Nocturne, Ballade của Chopin	Valse La thứ, Prélude Mi thứ	Nocturne Op. 9 số 2, rồi Ballade số 1
Étude của Chopin	Czerny Op. 299, Op. 740	Những étude vừa phải như Op. 25 số 1, số 2 và ba Nouvelles études
Schumann	Album für die Jugend	Träumerei, Kinderszenen, Waldszenen
Liszt	Nuages gris, Consolation số 3	Liebestraum số 3, Un sospiro
Brahms	Valse Op. 39 số 15	Intermezzo Op. 117 số 1, Op. 118 số 2
Debussy, Ravel	Debussy, The Little Shepherd; Ravel, Menuet sur le nom d'Haydn	Debussy, Arabesque số 1, Clair de lune; Ravel, Pavane
Rachmaninoff	Nocturne và étude của Chopin để có nền	Prelude Op. 3 số 2, Op. 23 số 4
Nhạc thế kỷ 20	Bartók, Mikrokosmos; Kabalevsky, Op. 39	Prokofiev, Music for Children; Bartók, Romanian Folk Dances
Nhạc tĩnh lặng, tối giản	Satie, Gymnopédie số 1	Pärt, Für Alina; Glass, Opening
Nhạc mang màu jazz	Gershwin, Prelude số 2	Prelude số 1 và 3, rồi étude của Kapustin

Phần lớn nhạc phím thời này viết cho harpsichord, clavichord hay organ, chưa phải cho piano (xem Lịch sử cây đàn piano). Trên piano: rất ít bàn đạp, rõ từng bè, nốt hoa mỹ đúng phong cách (xem Nốt hoa mỹ).

• Đặc trưng khi chơi: nhạc phím Pháp tinh tế. Gần như nốt dài nào cũng có nốt hoa mỹ (agrément), và chúng là một phần của giai điệu chứ không phải đồ trang sức thêm vào. Nhiều bản rải nốt so le giữa các bè.
• Tác phẩm chính: bốn quyển Pièces de clavecin (1713–1730) gồm 27 ordre (tổ khúc) với những cái tên gợi hình; sách L'art de toucher le clavecin (Nghệ thuật chơi harpsichord, 1716), kèm tám prélude và một allemande.
• Bắt đầu bằng: Les Bergeries (có trong Notebook for Anna Magdalena Bach, 1725) → Sœur Monique → Les Barricades mystérieuses → Le Tic-Toc-Choc, hai tay đan chồng lên nhau.

• Đặc trưng khi chơi: khỏe và phô diễn hơn Couperin: vắt tay, nốt lặp, nhảy quãng rộng, hợp âm rải nhanh, nhịp nhảy múa. Hình ảnh rất cụ thể: tiếng chim gọi nhau, con gà mái cục tác (La Poule). Cần ngón chắc, tiếng gọn.
• Tác phẩm chính: ba tập nhạc cho harpsichord (1706, 1724, khoảng 1726–1727) với Le Rappel des oiseaux, Tambourin, Les Sauvages, La Poule, Gavotte et six doubles (Gavotte và sáu biến tấu).
• Bắt đầu bằng: Menuet en rondeau Đô trưởng → Tambourin Mi thứ → Les Sauvages (Grade 7), Le Rappel des oiseaux → La Poule, Gavotte et six doubles.

• Đặc trưng khi chơi: mỗi sonata là một bài toán cho đôi tay: vắt tay, nốt lặp đổi ngón, nhảy quãng rộng, gam nhanh, những chùm nốt nghịch tai. Thường chỉ có hai bè, nên chỗ nào không đều đều lộ ra.
• Tác phẩm chính: 555 sonata, phần lớn một chương hai phần (xem hướng dẫn nghe); 30 bản đầu tiên in ở London năm 1738 với tên Essercizi per gravicembalo.
• Bắt đầu bằng: K. 32 Rê thứ, Aria → K. 1 Rê thứ, K. 466 Fa thứ → K. 380 Mi trưởng (Grade 7) → K. 141 Rê thứ với chuỗi nốt lặp rất nhanh.

• Đặc trưng khi chơi: phức điệu. Mỗi tay thường giữ hai bè, bè nào cũng phải hát. Hãy tự chọn cách phát âm cho chủ đề (nối hay tách từng nốt) và giữ nhất quán mỗi lần nó trở lại. Ghi ngón từ đầu, tập từng bè, ghép hai bè trong một tay rồi mới ghép hai tay.
• Tác phẩm chính: Notebook for Anna Magdalena Bach (1725), Little Preludes, 15 Invention và 15 Sinfonia, French Suites, English Suites, sáu Partita, hai quyển Bình quân luật, Goldberg Variations (1741). Xem Fugue.
• Bắt đầu bằng: Minuet Sol trưởng của Petzold trong Notebook (chặng 2) → Little Preludes như BWV 939 (chặng 3), BWV 999 (Grade 4) → Prelude Đô trưởng BWV 846 (chặng 4) → Invention số 1 (chặng 4), số 4, số 8 (Grade 5) → Sinfonia, các chương trong French Suites, Prelude và fugue Đô thứ BWV 847 (chặng 6) → các prelude và fugue khác trong Bình quân luật, Partita → Goldberg.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: thoáng và dễ tay hơn Bach: giai điệu trên bè trầm, hợp âm rải rộng, nhiều biến tấu, những prelude như đang ứng tác. Hợp với người muốn chơi Baroque mà chưa sẵn sàng cho fugue ba bè.
• Tác phẩm chính: tám tổ khúc in năm 1720 (Tổ khúc số 5 Mi trưởng HWV 430 kết bằng bộ biến tấu The Harmonious Blacksmith); Sarabande trong Tổ khúc Rê thứ HWV 437; Chaconne Sol trưởng HWV 435.
• Bắt đầu bằng: các minuet, gavotte ngắn (Gavotte Đô trưởng: Grade 1; Gavotte Sol trưởng HWV 491: Grade 3) → Sarabande trong Tổ khúc HWV 437 → các chương khác trong tổ khúc → trọn The Harmonious Blacksmith, Chaconne HWV 435.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

Kết cấu thường là giai điệu và đệm: tay phải hát, tay trái hay rải hợp âm kiểu Alberti. Ít nốt, nên nốt nào cũng phải đẹp.

• Đặc trưng khi chơi: phong cách "nhạy cảm" (Empfindsamkeit): tâm trạng đổi đột ngột, dấu lặng bất ngờ, hòa âm rẽ ngang. Hãy chơi như đang nói: có ngập ngừng, có nhấn giọng.
• Tác phẩm chính: sách Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen (Tiểu luận về nghệ thuật chơi đàn phím đích thực, 1753 và 1762), sáu tập Für Kenner und Liebhaber (sonata, rondo, fantasia), Solfeggietto Đô thứ.
• Bắt đầu bằng: các hành khúc và polonaise BWV Anh. 122–125 trong Notebook for Anna Magdalena Bach, thường được cho là của ông → Solfeggietto (Grade 6) → sonata và rondo trong Für Kenner und Liebhaber → các fantasia tự do.

• Đặc trưng khi chơi: hóm hỉnh: dấu lặng đặt bẫy, kết giả, đổi giọng bất ngờ, những câu ngắn hỏi đáp nhau. Cần phát âm rõ, staccato nhẹ và một chút diễn kịch.
• Tác phẩm chính: khoảng 60 sonata (Hob. XVI), bản cuối, Hob. XVI:52, viết ở London năm 1794; Biến tấu Fa thứ Hob. XVII:6 (1793).
• Bắt đầu bằng: minuet, German Dance và các sonata sớm, ngắn (Menuet và Trio trong Hob. XVI:1: Grade 4; Hob. XVI:6: Grade 6) → Sonata Đô trưởng Hob. XVI:35 → Rê trưởng Hob. XVI:37 (Grade 8), Mi thứ Hob. XVI:34 → Mi♭ trưởng Hob. XVI:52, Biến tấu Fa thứ.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: trong suốt. Ít nốt, nên mọi chỗ lệch nhịp hay to nhỏ không đều đều nghe thấy. Tay phải hát như giọng opera, nhiều luyến hai nốt như tiếng thở dài; tay trái đệm Alberti nhẹ và đều; gam phải mịn. Đừng phóng đại sắc thái.
• Tác phẩm chính: 18 sonata, Fantasia Rê thứ K. 397, Rondo La thứ K. 511, các bộ biến tấu (như K. 265 trên giai điệu "Ah, vous dirai-je, maman"), các concerto (nghe Concerto số 21).
• Bắt đầu bằng: các bản nhỏ K. 1–5, viết lúc 5–6 tuổi, như Minuet Fa trưởng K. 2 (chặng 2) và Allegro K. 3 (Grade 3) → Sonata Đô trưởng K. 545, mà chính ông ghi là sonata nhỏ "cho người mới học" (chặng 5) → K. 283, K. 330 → Fantasia K. 397, K. 331 → K. 310, K. 457, Rondo K. 511.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: viết thẳng cho piano: gam, hợp âm rải, quãng ba, quãng tám, luồn ngón cái liên tục. Khỏe, sáng, cấu trúc rõ, nên là trường học tốt cho hình thức sonata. Năm 1781 ông từng đấu đàn với Mozart trước Hoàng đế Joseph II.
• Tác phẩm chính: sáu Sonatina Op. 36 (1797), tuyển tập Gradus ad Parnassum (1817–1826), hàng chục sonata.
• Bắt đầu bằng: Sonatina Op. 36 số 1 (chặng 3) → Op. 36 số 2 và 3 (chương 1 của số 3: Grade 5) → số 4 đến 6 → các sonata lớn và Gradus.

• Đặc trưng khi chơi: kịch tính: sforzando bất ngờ, subito piano ngay sau đỉnh crescendo, hợp âm dày ở âm vực thấp, motif ngắn phát triển không ngừng. Cần trọng lượng cánh tay, sức bền và kỷ luật nhịp, vì kịch tính của Beethoven nằm ngay trong nhịp. Chương chậm đòi tiếng hát dài trên những nốt ngân.
• Tác phẩm chính: 32 sonata, ba tập Bagatelle (Op. 33, 119, 126), 32 biến tấu Đô thứ WoO 80, Diabelli Variations Op. 120, năm concerto.
• Bắt đầu bằng: Sonatina Sol trưởng (Anh. 5 số 1, chưa chắc của Beethoven; chặng 3) hoặc 6 biến tấu WoO 64 → Für Elise (chặng 4), Bagatelle Op. 119 (số 1: Grade 5) → hai sonata ngắn Op. 49, thường gọi là "sonata dễ", như Op. 49 số 2 (chặng 4) → chương 1 Ánh trăng (chặng 5) → Op. 79, Pathétique, chương 2 (chặng 6) → trọn Pathétique, Op. 10, Op. 14 → Waldstein, Appassionata, các sonata cuối.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

Ba kỹ năng trung tâm: hát trên piano, bàn đạp nối hòa âm mà không đục (xem Bàn đạp), và rubato có kiểm soát.

• Đặc trưng khi chơi: ca khúc không lời: giai điệu dài như một Lied trên lớp đệm lặp (hợp âm lặp, chùm ba) phải nhỏ và đều suốt nhiều trang. Hòa âm trượt giữa trưởng và thứ, sang những giọng xa; cần pianissimo thật mỏng và kiên nhẫn với cấu trúc dài.
• Tác phẩm chính: Impromptu D. 899 và D. 935, Moments musicaux D. 780, Wanderer-Fantasie D. 760, ba sonata cuối D. 958–960 (1828), Fantasia Fa thứ D. 940 cho bốn tay.
• Bắt đầu bằng: các điệu nhảy ngắn: ländler, valse, écossaise, minuet (Minuet D. 41: Grade 4) → Moment musical số 3 Fa thứ (Grade 6) → Impromptu La♭ trưởng D. 935 số 2 (Grade 8) → Impromptu Sol♭ trưởng D. 899 số 3 (chặng 7; hướng dẫn nghe) → Impromptu D. 899 số 2 và 4 → Sonata La trưởng D. 664 → ba sonata cuối.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: hai mặt. Giai điệu hát trên lớp đệm rải đều, nhiều khi trong cùng một tay (ngón 4–5 hát, các ngón còn lại đệm); và sự nhẹ nhàng "thần tiên": staccato nhanh, sáng, rất ít bàn đạp. Cầu nối tốt giữa Mozart và Chopin.
• Tác phẩm chính: tám tập Lieder ohne Worte (48 bài hát không lời), Rondo capriccioso Op. 14, Variations sérieuses Op. 54, Kinderstücke Op. 72.
• Bắt đầu bằng: Kinderstücke Op. 72 → Lieder ohne Worte Op. 19 số 6 (chặng 5), Op. 30 số 6 → Op. 19 số 1 (Grade 7), Op. 62 số 6 → Rondo capriccioso → Variations sérieuses.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: giọng hát bel canto trên lớp đệm tay trái trải rộng hơn một quãng tám, nên cổ tay trái phải lướt ngang thật mềm. Bàn đạp là một phần của âm thanh. Rubato: giai điệu co giãn, tay trái giữ nhịp. Ngón bấm tự do, ngón cái được đặt lên phím đen. Tiếng tròn, không gắt.
• Tác phẩm chính: 21 nocturne, 24 prélude Op. 28, 27 étude, 4 ballade, 4 scherzo, mazurka, polonaise, valse, ba sonata, Barcarolle Op. 60, hai concerto. Nên dùng bản Wydanie Narodowe (Jan Ekier biên tập) hoặc Henle.
• Bắt đầu bằng: Prélude số 7 La trưởng, số 4 Mi thứ (cả hai chặng 4), số 20 Đô thứ → Valse La thứ (di cảo) (chặng 5), các mazurka dễ (Mazurka Sol thứ Op. 67 số 2: Grade 6) → Nocturne Đô♯ thứ (di cảo), Nocturne Mi thứ Op. 72 số 1 → Valse Si thứ Op. 69 số 2, Nocturne Op. 9 số 2 (cả hai chặng 6), Valse Op. 64 số 2 → Fantaisie-Impromptu (chặng 7), các polonaise → Ballade số 1 (chặng 7), scherzo, étude.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: mỗi bản một nhân vật, tâm trạng đổi rất nhanh. Giai điệu hay ẩn ở bè giữa; chấm dôi và đảo phách làm mờ vạch nhịp; kết cấu dày ở âm vực giữa, dễ đục nếu bàn đạp không khéo. Nhiều chỗ khó tay mà người nghe không nhận ra.
• Tác phẩm chính: Album für die Jugend Op. 68 (1848, 43 bản; khởi đầu là album sinh nhật cho con gái Marie), Kinderszenen Op. 15, Papillons, Carnaval, Kreisleriana, Fantasie Op. 17, Arabeske, Waldszenen, Concerto La thứ.
• Bắt đầu bằng: Album für die Jugend (chặng 2), những bản đầu tập: Melodie (Grade 1), Soldatenmarsch, Wilder Reiter (Grade 3) → các bản về sau trong tập (số 30: Grade 7) → Kinderszenen (số 1: Grade 5; số 12: Grade 7), Träumerei (chặng 5) → Waldszenen (Einsame Blumen: Grade 6), Arabeske → Papillons, Carnaval, Kreisleriana.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: bà viết thuận tay mà vẫn đòi hỏi: hợp âm rải rộng, giai điệu ở bè giữa, kết cấu dày gần với Brahms.
• Tác phẩm chính: Concerto La thứ Op. 7, ba Romance Op. 11, Quatre pièces fugitives Op. 15, ba Prelude và Fugue Op. 16, Tam tấu piano Op. 17, Biến tấu trên một chủ đề của Robert Schumann Op. 20 (1853), ba Romance Op. 21.
• Bắt đầu bằng: các bản trong Op. 15 (Grade 7, Grade 8) và các Romance Op. 11 → các Romance Op. 21 → Biến tấu Op. 20 → Concerto La thứ.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Các nhà soạn nhạc nữ.

• Đặc trưng khi chơi: piano như cả dàn nhạc: quãng tám liên tục, nhảy quãng xa, nốt lặp nhanh, cadenza, giai điệu ở giữa do ngón cái giữ trong khi hai tay rải nốt bao quanh. Dùng trọng lượng cả cánh tay và phải thật thả lỏng (xem Sức khỏe khi chơi đàn). Liszt cũng có những trang trữ tình như opera và những bản cuối đời thưa thớt, lạ lùng.
• Tác phẩm chính: Années de pèlerinage (Những năm hành hương), 12 Études d'exécution transcendante, Grandes études de Paganini (có La campanella), ba Liebesträume, sáu Consolations, 19 Hungarian Rhapsody, Sonata Si thứ, rất nhiều bản chuyển soạn.
• Bắt đầu bằng: những bản cuối đời ít nốt như Nuages gris (1881) → các Consolation (số 5: Grade 7; số 2: Grade 8), số 3 Rê♭ trưởng → Liebestraum số 3 (chặng 7), Un sospiro → Hungarian Rhapsody, các étude → Sonata Si thứ.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: ấm, dày, trầm. Tay trái trải quãng mười, một tay chơi quãng ba và quãng sáu song song, nhịp hai chồng nhịp ba, hemiola làm lệch phách. Giai điệu thường kẹp giữa các lớp hợp âm. Cần bàn tay mở rộng mà thả lỏng, và tư duy phức điệu như Bach.
• Tác phẩm chính: ba sonata thời trẻ, Biến tấu Handel Op. 24, Biến tấu Paganini Op. 35, 16 valse Op. 39 (bản gốc cho bốn tay), hai Rhapsody Op. 79, các tiểu phẩm cuối đời Op. 116–119 (1892–1893), hai concerto.
• Bắt đầu bằng: Valse Op. 39 số 15, trong bản cho piano một người do chính Brahms chuyển soạn (La♭ trưởng) → Intermezzo Op. 117 số 1 → Intermezzo Op. 118 số 2 → các Intermezzo Op. 119 → Rhapsody Op. 79 → Biến tấu Handel, các concerto.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

Nga, Na Uy và Pháp mang giọng nói riêng vào cây đàn: dân ca, màu sắc dàn nhạc, hòa âm tinh tế.

• Đặc trưng khi chơi: viết như cho dàn nhạc: khối hợp âm nặng, âm vực trầm dày, nhịp đổi liên tục (Promenade đầu tiên xen kẽ nhịp 5/4 và 6/4). Nhiều chỗ không thuận tay như Chopin hay Liszt, nên phải tự tìm ngón bấm và cách chia nốt giữa hai tay.
• Tác phẩm chính: Tranh triển lãm (1874; Ravel phối khí cho dàn nhạc) và vài tiểu phẩm như Une larme (Giọt lệ).
• Bắt đầu bằng: Une larme, Promenade đầu tiên → Il vecchio castello, Bydło → trọn Tranh triển lãm (trình độ hòa nhạc).

• Đặc trưng khi chơi: nhà soạn nhạc của giai điệu. Tiểu phẩm piano có kết cấu dễ hiểu (giai điệu, bè trầm, hợp âm đệm) nhưng tư duy như dàn nhạc; khó nhất là làm giai điệu hát và cân bằng các lớp. Concerto thì ngược lại: hợp âm và quãng tám đồ sộ.
• Tác phẩm chính: Album for the Young Op. 39 (24 bản, 1878), Các mùa Op. 37a (1876, mỗi tháng một bản), Dumka Op. 59, Concerto số 1 Op. 23.
• Bắt đầu bằng: Album for the Young: Bài ca Pháp cổ (chặng 2), Búp bê bị ốm, Cầu nguyện buổi sáng (chặng 3) → Các mùa: Tháng Mười (Bài ca mùa thu), Tháng Sáu (Barcarolle) → Tháng Mười một (Troika) → Dumka, Concerto số 1.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: những bức tranh nhỏ đậm chất Na Uy: quãng năm ngân dài ở bè trầm, điệu thức dân gian, nhịp nhảy múa, giai điệu giản dị trên hòa âm cromatic tinh tế. Kết cấu rõ, vừa tay, rất hợp trình độ trung cấp.
• Tác phẩm chính: 66 Lyric Pieces trong 10 tập (1867–1901), Ballade Op. 24, tổ khúc Holberg Op. 40 (bản piano), Concerto La thứ Op. 16.
• Bắt đầu bằng: Arietta Op. 12 số 1, bài đầu tiên trong 66 bài, giai điệu sẽ trở lại ở bài cuối cùng Op. 71 số 7 (chặng 4) → Valse (Grade 4), Elfin Dance trong Op. 12 → Notturno Op. 54 số 4, Butterfly Op. 43 số 1 (Grade 7) → Wedding Day at Troldhaugen Op. 65 số 6 → Ballade Op. 24, Concerto.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: dòng nốt rải liên tục chia giữa hai tay, giai điệu ở bè giữa, giọng chuyển liên tục qua những phép đổi tên nốt (enharmonic), nên bản nhạc dày dấu hóa và khó đọc. Âm nhạc kín đáo; cần legato thật mịn, thay bàn đạp thường xuyên, sắc thái tiết chế.
• Tác phẩm chính: 13 nocturne, 13 barcarolle, 5 impromptu, Thème et variations Op. 73 (1895), 9 prélude Op. 103, Dolly Op. 56 cho bốn tay.
• Bắt đầu bằng: Dolly, chơi bốn tay cùng người khác → Romance sans paroles Op. 17 số 3 → vài bản trong Pièces brèves Op. 84 (số 5: Grade 7) → Nocturne số 1, Barcarolle số 1 → Thème et variations.

Thế kỷ 20 mở rộng vốn từ của đôi tay: màu sắc âm thanh, nhịp lẻ, tiếng gõ, hòa âm mới (xem Kỹ thuật thế kỷ 20). Đừng đợi đến trình độ cao: Bartók, Kabalevsky, Prokofiev và Shostakovich đều viết những bản rất hay cho người mới học.

• Đặc trưng khi chơi: âm thanh là trên hết: nhiều tầng pianissimo, chạm phím bằng phần thịt đầu ngón thay vì gõ, bàn đạp tạo những lớp vang (thay một nửa, giữ ngân qua nhiều hòa âm). Hợp âm song song, gam toàn cung, gam ngũ cung. Dưới lớp sương mờ, nhịp vẫn phải chính xác.
• Tác phẩm chính: Deux Arabesques, Suite bergamasque, Estampes (1903), L'isle joyeuse, hai tập Images, Children's Corner (1906–1908, viết cho con gái), hai tập Préludes (24 bản, tên đặt ở cuối mỗi bản; xem hướng dẫn nghe quyển 1), 12 Études (1915, tưởng nhớ Chopin).
• Bắt đầu bằng: The Little Shepherd trong Children's Corner (Grade 7) → Arabesque số 1 → Clair de lune (chặng 6) → La fille aux cheveux de lin, Rêverie (cả hai Grade 8) → Golliwogg's Cakewalk, Doctor Gradus ad Parnassum (tên gợi tới tập luyện ngón Gradus ad Parnassum của Clementi) → các prelude khác, Estampes, Images → Études.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: ít nốt, chậm, lặp lại: tay trái một nốt trầm rồi một hợp âm, tay phải một giai điệu mảnh. Không khó về ngón, nhưng khó giữ tiếng đều, nhịp tĩnh và không làm điệu. Trong các Gnossienne, những lời dặn kỳ quặc chen giữa các dòng nhạc.
• Tác phẩm chính: ba Gymnopédie (1888), các Gnossienne, valse Je te veux, Sports et divertissements.
• Bắt đầu bằng: Gymnopédie số 1 (chặng 4) → Gnossienne số 1 → Je te veux → Sports et divertissements.

• Đặc trưng khi chơi: nhịp nhảy Tây Ban Nha, tiếng guitar giả bằng nốt lặp và nốt láy ngắn (acciaccatura), giai điệu uốn lượn kiểu hát flamenco. Granados lãng mạn, nhiều rubato; Iberia của Albéniz dày đặc nốt, hai tay chồng lên nhau, rất khó.
• Tác phẩm chính: Albéniz: España Op. 165 (có Tango), Suite española, Iberia (bốn tập, 1905–1908); Asturias (Leyenda) vốn là prelude mở đầu Chants d'Espagne (in khoảng 1892). Granados: 12 Danzas españolas (1890), Goyescas (1911, cảm hứng từ tranh Goya).
• Bắt đầu bằng: Granados, Cuentos de la juventud Op. 1 (Dedicatoria: Grade 4; La huérfana: Grade 5) → Albéniz, Tango Op. 165 số 2 (Grade 6) → Granados, Danza española số 5 Andaluza → Asturias, Valses poéticos → Goyescas, Iberia.

• Đặc trưng khi chơi: thời đầu như Chopin qua lăng kính Nga: tay trái nhảy rộng và rải qua hơn một quãng mười, nhịp chồng nhịp (ba chồng hai, năm chồng ba), bàn đạp dày. Thời cuối, hòa âm rời xa giọng trưởng thứ, âm thanh lung linh và nóng bỏng.
• Tác phẩm chính: 24 Prelude Op. 11 (xếp giọng theo đúng thứ tự Op. 28 của Chopin), Étude Op. 2 số 1, 12 Étude Op. 8, Prelude và Nocturne cho riêng tay trái Op. 9, mười sonata, Vers la flamme Op. 72.
• Bắt đầu bằng: Prelude Op. 11 số 4 Mi thứ, số 9 Mi trưởng → Étude Op. 2 số 1 Đô♯ thứ → các prelude khác → Étude Op. 8 số 12, Sonata số 2 (trình độ hòa nhạc) → các sonata muộn.

• Đặc trưng khi chơi: viết cho bàn tay lớn: hợp âm dày trải rộng, tiếng chuông nhà thờ Nga ở âm vực trầm, giai điệu dài ẩn trong lớp hợp âm, hợp âm rải quét khắp bàn phím. Cần trọng lượng cánh tay để tiếng to mà không gắt, biết làm nổi nốt trên cùng của hợp âm, và sức bền.
• Tác phẩm chính: Morceaux de fantaisie Op. 3 (1892, có Prelude Đô♯ thứ), 24 prelude (Op. 3 số 2, Op. 23, Op. 32), Moments musicaux Op. 16, Études-tableaux Op. 33 và Op. 39, Biến tấu Corelli Op. 42, bốn concerto và Rhapsody on a Theme of Paganini.
• Bắt đầu bằng: xây nền bằng nocturne và étude của Chopin → Élégie Op. 3 số 1, Prelude Op. 3 số 2 → Prelude Op. 23 số 4 Rê trưởng, Op. 32 số 5 Sol trưởng → Moments musicaux (số 5: Grade 8), Études-tableaux → Concerto số 2.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: chính xác như đồng hồ: ký hiệu rất chi tiết, ngón rõ và nhanh, tay chồng tay, nốt lặp nhanh, glissando. Hình thức thường cổ điển (sonatine, minuet, tổ khúc kiểu Baroque) nhưng hòa âm và màu sắc mới. Bàn đạp nhiều hơn Mozart mà đường nét vẫn phải trong.
• Tác phẩm chính: Pavane pour une infante défunte (1899), Jeux d'eau (1901), Sonatine, Miroirs, Gaspard de la nuit (1908), Ma mère l'Oye (bốn tay), Le tombeau de Couperin, hai concerto.
• Bắt đầu bằng: Ma mère l'Oye, chơi bốn tay (số 1, Pavane de la belle au bois dormant: Grade 2) → Menuet sur le nom d'Haydn (1909), Prélude La thứ (1913) → Pavane → Sonatine, Menuet và Forlane trong Le tombeau de Couperin → Jeux d'eau, Miroirs → Gaspard de la nuit.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: piano như nhạc cụ gõ: tiếng chắc, dấu nhấn, staccato khô, ostinato lặp đi lặp lại. Nhịp lẻ từ dân ca Đông Âu (5/8, 7/8), điệu thức cổ, nghịch âm. Ký hiệu cực kỳ chính xác. Không gì rèn độc lập hai tay và nhịp tốt hơn.
• Tác phẩm chính: For Children (dựa trên dân ca Hungary và Slovakia), Mikrokosmos (153 bài trong 6 tập), Allegro barbaro (1911), Romanian Folk Dances (1915), Sonatina, Suite Op. 14, Out of Doors, Sonata (1926), ba concerto.
• Bắt đầu bằng: Mikrokosmos tập 1–2 (ngay từ những tháng đầu) → For Children (Sorrow: Grade 2; Winter Solstice Song: Grade 5) → Mikrokosmos tập 3–4 → Romanian Folk Dances, Sonatina (chương Bagpipers: Grade 7) → Allegro barbaro, Suite Op. 14 → Out of Doors, Sonata.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: "ngón tay thép": nhịp máy chạy đều kiểu toccata, staccato sắc, nhảy quãng rộng, hòa âm rẽ đột ngột sang giọng khác như một cái nháy mắt; bên cạnh là những giai điệu trữ tình nhiều bước nhảy. Cần nhịp không lay chuyển và tiếng gõ không thô.
• Tác phẩm chính: Toccata Op. 11 (1912), Visions fugitives Op. 22, các sonata (như số 3, số 7), Music for Children Op. 65, 10 bản trích ballet Romeo và Juliet Op. 75, 5 concerto.
• Bắt đầu bằng: Music for Children: Morning, Promenade, March (Grade 4), Tarantella (Grade 5) → vài bản trong Visions fugitives → Romeo và Juliet Op. 75, như Montagues and Capulets → Sonata số 3, Toccata → Sonata số 7.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: nhạc cổ điển gặp jazz: đảo phách, nốt "blue", tay trái nhảy kiểu stride (nốt trầm rồi hợp âm ở giữa bàn phím). Nhịp phải "đung đưa" mà vẫn chính xác.
• Tác phẩm chính: Rhapsody in Blue (1924), Concerto Fa trưởng, Three Preludes (1926), Songbook (1932, 18 ca khúc của ông trong bản cho piano).
• Bắt đầu bằng: Prelude số 2 → Prelude số 1 và 3 → Songbook → Rhapsody in Blue bản độc tấu. Đi xa hơn: étude viết bằng ngôn ngữ jazz của Nikolai Kapustin (1937–2020).

• Đặc trưng khi chơi: mỗi bản nhắm một kỹ năng rõ ràng (staccato, luân phiên hai tay, gam, hợp âm rải) mà vẫn là âm nhạc thật, với hòa âm thế kỷ 20 dễ nghe. Người lớn mới học cũng được lợi như trẻ em.
• Tác phẩm chính: 24 bản nhỏ Op. 39, 30 bản cho trẻ em Op. 27 (có Toccatina), các sonatina Op. 13, 24 Prelude Op. 38, ba sonata.
• Bắt đầu bằng: Op. 39 (A Little Scherzo: Initial Grade; Galop: Grade 2) → Op. 27, như Toccatina (Grade 4) → Sonatina Op. 13 số 1 → Prelude Op. 38 → Sonata số 3.

• Đặc trưng khi chơi: gọn và sắc: kết cấu hai bè trong trẻo, giai điệu ngây thơ bị bẻ cong bởi một nốt nghịch, châm biếm xen bi kịch. Cần staccato khô, nhịp chính xác và cảm nhận được sự mỉa mai.
• Tác phẩm chính: 24 Prelude Op. 34 (1932–1933), Children's Notebook Op. 69 (1944–1945, viết cho con gái Galina), Dances of the Dolls, 24 Prelude và Fugue Op. 87 (1950–1951), hai concerto (số 2 viết cho con trai Maxim).
• Bắt đầu bằng: Children's Notebook → Dances of the Dolls → vài prelude Op. 34 → Prelude và Fugue Op. 87, như số 1 Đô trưởng hoặc số 7 La trưởng → Concerto số 2.
• Cuộc đời và các tác phẩm khác: Nhà soạn nhạc.

• Đặc trưng khi chơi: ảo giác nhịp: hai tay chạy những lớp nhịp khác nhau, nhấn lệch nhau, tạo ra những nhịp "thứ ba" mà không tay nào chơi. Sắc thái cực đoan, từ gần như không nghe thấy đến cực mạnh. Đòi hỏi độc lập hai tay và sức bền ở mức cao nhất.
• Tác phẩm chính: Musica ricercata (1951–1953, 11 bản: bản 1 chỉ dùng nốt La, nốt Rê chỉ đến ở cuối; mỗi bản sau thêm một cao độ, đến bản 11 đủ 12 nốt), 18 Études trong ba tập (1985–2001).
• Bắt đầu bằng: Musica ricercata số 1 và 2 → số 7 → Étude số 5 Arc-en-ciel (trình độ hòa nhạc) → Désordre và các étude khác.

Những nhà soạn nhạc dưới đây vẫn còn sống, và nhạc piano của họ có những bản vừa sức người học:

• György Kurtág (sinh 1926): bộ Játékok (Trò chơi), viết từ năm 1973 cho việc dạy đàn, nhưng không phải giáo trình kỹ thuật đi từ dễ đến khó: những bản rất ngắn với chùm nốt bấm bằng cả lòng bàn tay, những cú lướt khắp bàn phím, những khoảng lặng. Chơi được từ những tuần đầu, và bản nào cũng dạy bạn nghe từng âm thanh.
• Arvo Pärt (sinh 1935): Für Alina (1976) và Variationen zur Gesundung von Arinuschka rất ít nốt, nhưng là bài học về độ vang, bàn đạp và sự tĩnh lặng. Nghe thêm Spiegel im Spiegel.
• Philip Glass (sinh 1937): Opening trong album Glassworks, Metamorphosis, 20 Étude. Mẫu hình lặp lại rất lâu; dạy sự đều đặn và sức bền.

Các nhà soạn nhạc đương đại khác: xem Âm nhạc hôm nay. Muốn biết nghe ai chơi những tác phẩm này, xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

• Maurice Hinson, Wesley Roberts, Guide to the Pianist's Repertoire, tái bản lần 4, Indiana University Press, 2014.
• Jane Magrath, The Pianist's Guide to Standard Teaching and Performance Literature, Alfred Publishing, 1995.
• François Couperin, L'art de toucher le clavecin, Paris, 1716; C. P. E. Bach, Versuch über die wahre Art das Clavier zu spielen, 1753 và 1762.
• Mức độ khó: đề cương thi piano của ABRSM, các kỳ 2021–2022, 2023–2024 và 2025–2026.
• Bản nhạc: IMSLP (tìm theo tên tác phẩm và số danh mục); bản Urtext của G. Henle Verlag, Wiener Urtext, Bärenreiter; với Chopin, Wydanie Narodowe (Jan Ekier biên tập).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.

Cùng một bản nhạc, mỗi nghệ sĩ kể một câu chuyện khác: nhanh hay chậm, sáng hay tối, hát hay nói. Trang này giới thiệu các nghệ sĩ piano quan trọng từ thời Liszt đến hôm nay, các cuộc thi lớn, cách so sánh hai bản thu, và 30 tác phẩm piano nên nghe.

Đầu thế kỷ 19, một buổi hòa nhạc thường là chương trình hỗn hợp: ca sĩ, dàn nhạc, nhiều nghệ sĩ thay nhau lên sân khấu. Franz Liszt đảo ngược điều đó. Ngày 9/6/1840, buổi diễn của ông ở Hanover Square Rooms (London) được gọi là recital: lần đầu tiên chữ này, vốn chỉ việc đọc diễn cảm, được dùng cho âm nhạc. Liszt chơi một mình, chơi nhiều bài thuộc lòng (điều khán giả thời ấy chưa quen thấy, dù không phải bài nào ông cũng chơi thuộc), và đặt cây đàn nằm ngang sân khấu để khán giả thấy nghiêng mặt ông và nghe tiếng đàn rõ hơn.

Clara Schumann là một trong những nghệ sĩ đầu tiên biểu diễn thuộc lòng và góp phần biến việc đó thành chuẩn mực. Hình mẫu quen thuộc hôm nay (một người, một cây đàn, cả buổi tối, chơi thuộc lòng) đã thành hình trong thế kỷ 19.

• Cuối thập niên 1880: cậu bé Josef Hofmann, khi ấy khoảng 12 tuổi, có lẽ là nghệ sĩ piano có tiếng đầu tiên thu âm trên máy hát của Edison; các bản thu ấy đã thất lạc.
• 1889: một nhân viên của Edison thu Brahms chơi một đoạn Hungarian Dance số 1 ở Vienna. Bản ghi hư hỏng nặng, gần như không nghe rõ.
• Thời đĩa 78 vòng: mỗi mặt đĩa chỉ chứa khoảng bốn phút nhạc, nên tác phẩm dài bị cắt thành nhiều mặt và nghệ sĩ phải tính trước chỗ ngắt.
• 1932–1935: Artur Schnabel thu trọn 32 sonata Beethoven ở London, lần đầu tiên trong lịch sử; hãng HMV bán theo hình thức đặt mua trước qua "Hội Sonata Beethoven".
• 1933–1936: Edwin Fischer thu trọn Bình quân luật, cũng là lần đầu tiên.
• Sau Thế chiến II: đĩa LP và băng từ cho phép thu những đoạn dài và biên tập. Glenn Gould thôi biểu diễn trước công chúng năm 1964 để chỉ làm việc trong phòng thu.

Nghệ sĩ	Nổi tiếng với	Nghe trước
Ignacy Jan Paderewski (1860–1941)	Thần tượng của các phòng hòa nhạc; năm 1919 làm Thủ tướng Ba Lan	Chopin; Minuet Sol trưởng Op. 14 số 1 của chính ông
Sergei Rachmaninoff (1873–1943)	Một trong những nghệ sĩ piano lớn nhất thời mình: tiếng rõ, nhịp chắc, không ủy mị	Bốn concerto và Rhapsody on a Theme of Paganini do chính ông thu với Dàn nhạc Philadelphia
Josef Hofmann (1876–1957)	Bậc thầy kỹ thuật và sự tiết chế; Rachmaninoff đề tặng ông Concerto số 3, nhưng ông không bao giờ chơi bản này	Bản thu buổi hòa nhạc mừng 50 năm biểu diễn ở Metropolitan Opera, New York (28/11/1937)
Alfred Cortot (1877–1962)	Chopin và Schumann giàu chất thơ; soạn các ấn bản "để học" (Édition de travail) của Chopin	Chopin: 24 Prélude, các Ballade
Artur Schnabel (1882–1951)	Người đầu tiên thu âm trọn 32 sonata Beethoven	Sonata Op. 110, Op. 111
Edwin Fischer (1886–1960)	Bản thu trọn Bình quân luật đầu tiên; chỉ huy concerto Bach và Mozart ngay từ bàn phím	Bình quân luật quyển 1

Nghệ sĩ	Nổi tiếng với	Nghe trước
Arthur Rubinstein (1887–1982)	Chopin tự nhiên, ấm áp, không ủy mị; biểu diễn đến gần 90 tuổi	Nocturne, mazurka, polonaise của Chopin
Wilhelm Kempff (1895–1991)	Beethoven và Schubert hát, tự nhiên; thu trọn 32 sonata Beethoven hai lần (1951–56 và 1964–65)	Sonata Beethoven; sonata Schubert
Clara Haskil (1895–1960)	Mozart giản dị và sâu; cuộc thi mang tên bà (Thụy Sĩ, nay ở Vevey) có từ năm 1963	Concerto số 20 và số 24 của Mozart
Claudio Arrau (1903–1991)	Nghệ sĩ Chile, tiếng đàn sâu, dày, trang nghiêm	Nocturne Chopin; sonata Beethoven
Vladimir Horowitz (1903–1989)	Màu sắc, sức bật và tiếng đàn rực lửa; vắng bóng từ năm 1953, trở lại Carnegie Hall năm 1965, về biểu diễn ở Moskva năm 1986	Scarlatti; Schumann, Kinderszenen; Concerto số 3 của Rachmaninoff
Rudolf Serkin (1903–1991)	Beethoven nghiêm cẩn; cùng Adolf Busch lập Marlboro Music (1951), nơi các thế hệ nghệ sĩ cùng chơi nhạc thính phòng	Sonata và concerto Beethoven; Concerto số 1 của Brahms
Sviatoslav Richter (1915–1997)	Gần như tự học, kho bài khổng lồ; công diễn lần đầu Sonata số 7 của Prokofiev (1943), và Sonata số 9 được đề tặng ông	Tranh triển lãm thu trực tiếp ở Sofia năm 1958; Bình quân luật
Emil Gilels (1916–1985)	Tiếng đàn vàng, vững chãi; thắng cuộc thi Ysaÿe năm 1938, tiền thân của cuộc thi Queen Elisabeth	Lyric Pieces của Grieg; sonata Beethoven
Dinu Lipatti (1917–1950)	Sự trong sáng hiếm có; mất năm 33 tuổi; buổi độc tấu cuối ở Besançon ngày 16/9/1950	Valse Chopin; Concerto Grieg; Partita số 1 của Bach
Arturo Benedetti Michelangeli (1920–1995)	Kiểm soát âm thanh tuyệt đối, cầu toàn đến cả tình trạng cây đàn; giải Nhất Geneva 1939; Pollini học riêng với ông	Debussy, Images và Préludes; Concerto Sol trưởng của Ravel
Glenn Gould (1932–1982)	Bach rõ từng bè, cá tính rất mạnh; từ năm 1964 chỉ thu âm, không biểu diễn trước công chúng	Goldberg năm 1955 và 1981 (xem hướng dẫn nghe)

Nghệ sĩ	Nổi tiếng với	Nghe trước
Alfred Brendel (1931–2025)	Beethoven, Schubert, Haydn, Liszt; người đầu tiên thu âm trọn tác phẩm piano của Beethoven; viết tiểu luận và thơ	Sonata Schubert; sonata Haydn
Vladimir Ashkenazy (sinh 1937)	Giải Nhì Chopin 1955, giải Nhất Queen Elisabeth 1956 và Tchaikovsky 1962 (chung với John Ogdon); kho thu âm khổng lồ; về sau chuyên chỉ huy, thôi biểu diễn năm 2020	Rachmaninoff: prelude, Études-tableaux; Chopin
Martha Argerich (sinh 1941)	Lửa và tốc độ; thắng Busoni và Geneva năm 1957, Chopin năm 1965; ít bản thu độc tấu, chủ yếu concerto và thính phòng	Ravel, Gaspard de la nuit; Prokofiev, Concerto số 3; Schumann
Maurizio Pollini (1942–2024)	Chính xác, kiến trúc rõ; thắng Chopin năm 1960 khi 18 tuổi; bền bỉ bênh vực nhạc thế kỷ 20	Étude Chopin; Petrushka của Stravinsky; sonata cuối của Beethoven
Maria João Pires (sinh 1944)	Mozart, Schubert, Chopin giản dị và sâu; thắng cuộc thi mừng 200 năm ngày sinh Beethoven ở Brussels năm 1970; từ năm 2025 ngừng biểu diễn, và tháng 11/2025 bà thông báo đã kết thúc sự nghiệp biểu diễn	Sonata Mozart; Nocturne Chopin; Impromptu Schubert
Radu Lupu (1945–2022)	Tiếng đàn mềm như hát, rất kín tiếng; thắng Van Cliburn 1966 và Leeds 1969; ngồi ghế tựa thay cho ghế đàn	Schubert; Brahms Op. 117–119
Murray Perahia (sinh 1947)	Giải Nhất Leeds 1972; vừa chơi vừa chỉ huy concerto (như của Beethoven) với Academy of St Martin in the Fields; Bach trong sáng	Concerto Mozart; Partita và Goldberg của Bach
Mitsuko Uchida (sinh 1948)	Mozart và Schubert tinh tế; giải Nhì Chopin 1970 và Leeds 1975	Sonata Mozart; sonata Schubert
Grigory Sokolov (sinh 1950)	Thắng Tchaikovsky năm 1966 lúc 16 tuổi, người trẻ nhất từng thắng; chủ yếu chơi độc tấu; phần lớn đĩa gần đây là bản thu trực tiếp	Các bản thu trực tiếp những buổi độc tấu của ông
András Schiff (sinh 1953)	Bach rõ ràng, không dùng bàn đạp vang (theo bài viết của chính ông); Beethoven, Schubert, Bartók	Bình quân luật; Goldberg
Krystian Zimerman (sinh 1956)	Thắng Chopin năm 1975; cầu toàn; năm 1998 lập Polish Festival Orchestra (dàn nhạc nhạc công trẻ Ba Lan) nhân 150 năm ngày mất của Chopin (1999), lưu diễn và thu hai concerto Chopin với dàn nhạc ấy	Bốn Ballade Chopin; Préludes của Debussy; Sonata D. 959 và D. 960 của Schubert
Angela Hewitt (sinh 1958)	Bach trên piano: thắng cuộc thi piano Bach quốc tế ở Toronto năm 1985, thu các tác phẩm phím đàn lớn của Bach cho hãng Hyperion	Bình quân luật; Goldberg; Couperin
Marc-André Hamelin (sinh 1961)	Kỹ thuật phi thường cho những tác phẩm hiếm (Alkan, Godowsky, Medtner, Kapustin); tự viết 12 étude ở mọi giọng thứ	Medtner; Kapustin; Haydn
Evgeny Kissin (sinh 1971)	Thần đồng: năm 1984, khi 12 tuổi, đã thu hai concerto Chopin	Chopin; Liszt; Schubert

Nghệ sĩ	Nổi tiếng với	Nghe trước
Lang Lang (sinh 1982)	Nghệ sĩ Trung Quốc; biểu diễn ở lễ khai mạc Olympic Bắc Kinh 2008 và với nhiều dàn nhạc hàng đầu thế giới	Chopin; Liszt
Yuja Wang (sinh 1987)	Nổi tiếng với các concerto Nga; năm 2023 chơi trọn bốn concerto của Rachmaninoff trong một buổi ở Carnegie Hall	Rachmaninoff; Prokofiev
Igor Levit (sinh 1987)	Trọn 32 sonata Beethoven; nhiều buổi hòa nhạc phát trực tuyến từ nhà trên Twitter từ tháng 3/2020; chơi trọn Vexations của Satie trong hơn 15 giờ	Goldberg và Diabelli; Shostakovich Op. 87
Daniil Trifonov (sinh 1991)	Giải Ba Chopin 2010; giải Nhất Rubinstein và Tchaikovsky (kèm Grand Prix) năm 2011; Grammy 2018 cho album Transcendental (Liszt)	Étude Liszt; Chopin
Seong-Jin Cho (sinh 1994)	Giải Nhất Chopin 2015	Concerto số 1 và bốn Ballade của Chopin
Jan Lisiecki (sinh 1995)	Nghệ sĩ Canada; thu Chopin (concerto, nocturne, prelude) và Mozart	Chopin
Bruce Liu (sinh 1997)	Giải Nhất Chopin 2021; học với Đặng Thái Sơn	Chopin
Eric Lu (sinh 1997)	Giải Tư Chopin 2015, giải Nhất Leeds 2018, giải Nhất Chopin 2025; từng học riêng với Đặng Thái Sơn	Chopin; Impromptu Schubert
Yunchan Lim (sinh 2004)	Huy chương vàng Van Cliburn 2022 lúc 18 tuổi, người trẻ nhất từng thắng; album Étude Chopin đoạt ba giải của BBC Music Magazine năm 2025	Étude Chopin; Concerto số 3 của Rachmaninoff ở chung kết Cliburn 2022
Aristo Sham (Hồng Kông)	Huy chương vàng Van Cliburn 2025	Các vòng thi Cliburn 2025, phát trên mạng

Đặng Thái Sơn (sinh 1958 ở Hà Nội) học những bài đầu tiên với mẹ, nghệ sĩ piano Thái Thị Liên, giảng viên Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Năm 1974, nghệ sĩ Nga Isaac Katz phát hiện tài năng của ông; ông sang học ở Nhạc viện Tchaikovsky (Moskva) với Vladimir Natanson và Dmitry Bashkirov. Năm 1980 ông giành giải Nhất Cuộc thi Chopin, người châu Á đầu tiên đạt giải này. Ông dạy khoảng 20 năm ở Đại học Montréal, rồi ở Nhạc viện Oberlin (từ 2018) và New England Conservatory (từ 2020); hai học trò của ông, Bruce Liu và Eric Lu, thắng cuộc thi Chopin năm 2021 và 2025. Ông ngồi ghế giám khảo cuộc thi Chopin các năm 2005, 2010, 2015, 2021 và 2025.

• Nghe trước: Chopin của ông, đặc biệt hai concerto thu trên một cây đàn Érard năm 1849 cùng nhạc trưởng Frans Brüggen và dàn nhạc Orchestra of the Eighteenth Century (Viện Fryderyk Chopin phát hành): một dịp nghe âm thanh gần với cây đàn thời Chopin.

Nghiêm Phú Phi (1930–2008) tốt nghiệp hạng ưu ở Paris về piano và hòa âm, từng làm Giám đốc Trường Quốc gia Âm nhạc và Kịch nghệ ở Sài Gòn. Đọc thêm ở Nhạc cổ điển ở Việt Nam.

Cuộc thi	Nơi tổ chức	Từ năm	Chu kỳ	Đáng nhớ và người thắng gần đây
Cuộc thi Piano Quốc tế Chopin	Warsaw, Ba Lan	1927	5 năm một lần (từ 1955)	Chỉ chơi nhạc Chopin. Pollini (1960), Argerich (1965), Zimerman (1975), Đặng Thái Sơn (1980); gần đây Seong-Jin Cho (2015), Bruce Liu (2021, hoãn từ 2020 vì đại dịch), Eric Lu (2025)
Cuộc thi Quốc tế Tchaikovsky	Moskva, Nga	1958	4 năm một lần	Nhiều bộ môn; Van Cliburn thắng phần piano lần đầu tiên (1958). Gần đây Alexandre Kantorow (2019), Sergei Davydchenko (2023). Từ tháng 4/2022, Liên đoàn các Cuộc thi Âm nhạc Quốc tế (WFIMC) loại cuộc thi khỏi danh sách thành viên
Leeds International Piano Competition	Leeds, Anh	1963	3 năm một lần	Lupu (1969), Perahia (1972); gần đây Eric Lu (2018), Alim Beisembayev (2021), Jaeden Izik-Dzurko (2024)
Van Cliburn International Piano Competition	Fort Worth, Texas, Mỹ	1962	4 năm một lần	Lupu (1966); gần đây Yekwon Sunwoo (2017), Yunchan Lim (2022), Aristo Sham (2025)
Queen Elisabeth Competition	Brussels, Bỉ	Piano từ 1938	Luân phiên các bộ môn	Tiền thân là cuộc thi Ysaÿe (Gilels thắng phần piano năm 1938). Leon Fleisher (1952), Ashkenazy (1956); gần đây Jonathan Fournel (2021), Nikola Meeuwsen (2025)

Các cuộc thi khác đáng theo dõi: Geneva (Michelangeli thắng năm 1939, Argerich năm 1957), Busoni ở Bolzano (Argerich 1957), Clara Haskil ở Thụy Sĩ (từ 1963, hai năm một lần; nay ở Vevey), Arthur Rubinstein ở Tel Aviv (Trifonov 2011). Nhiều cuộc thi phát trực tiếp các vòng thi trên mạng (xem Âm nhạc hôm nay): một dịp hiếm để nghe cùng một tác phẩm qua hàng chục cách chơi.

So sánh là cách luyện tai nhanh nhất, và cũng là cách tìm ra cách chơi của chính bạn. Làm theo năm bước:

1. Chọn một đoạn ngắn, 30–90 giây, ở cùng một chỗ trong hai bản: Aria của Goldberg, tám ô nhịp đầu của một nocturne. Ghi lại nghệ sĩ, năm thu, thu trực tiếp hay trong phòng thu (xem Đọc tên tác phẩm và bản thu).
2. Nghe ở cùng âm lượng, để hai bản chỉ khác nhau ở cách chơi. Nghe mỗi bản hai lần: một lần không nhìn bản nhạc, một lần có.
3. So từng mặt một theo bảng dưới. Mỗi lượt nghe chỉ chú ý một hoặc hai mặt.
4. Ghi chép bằng một câu "Bản A…, còn bản B…", cộng một điều bạn muốn mượn cho cách chơi của mình. Có thể dùng mẫu ghi chép.
5. Thử trên đàn: chơi đoạn đó theo cách của A, rồi theo cách của B; thu âm mình và so với hai bản thu.

Mặt	Câu hỏi	Bản A	Bản B
Tốc độ	Nhanh hay chậm? Đo bằng nút "Gõ để đo tốc độ" của máy đếm nhịp	…	…
Dải sắc thái	Chỗ nhỏ nhất nhỏ đến đâu? Đỉnh cao nằm ở đâu?	…	…
Cân bằng bè	Giai điệu nổi bao nhiêu so với lớp đệm? Có nghe thấy bè giữa?	…	…
Bàn đạp	Âm thanh trong hay ngân nhiều? Các hòa âm có lẫn vào nhau?	…	…
Rubato	Co giãn ở đâu: cuối câu, đỉnh câu? Tay trái có giữ nhịp?	…	…
Phát âm	Liền hay tách? Nốt ngắn ngắn đến mức nào?	…	…
Nhắc lại, trang trí	Có chơi các dấu nhắc lại? Lần nhắc lại có khác lần đầu?	…	…
Âm thanh bản thu	Micro gần hay xa, phòng khô hay vang, đàn hiện đại hay đàn cổ?	…	…

Một lưu ý: bản thu cũ (trước khoảng năm 1955 thường là mono) có tiếng rè, đừng chấm điểm tiếng rè; bản thu trực tiếp có thể có nốt sai nhưng có không khí thật.

1. Couperin, Les Barricades mystérieuses: dòng nốt rải so le không dứt, như một tấm vải đang dệt. Nghe: Angela Hewitt trên piano, rồi một bản harpsichord.
2. Bach, Bình quân luật quyển 1: 24 cặp prelude và fugue qua mọi giọng; bắt đầu với Prelude Đô trưởng. Nghe: Edwin Fischer, Sviatoslav Richter, András Schiff.
3. Bach, Partita số 2 Đô thứ BWV 826: từ phần mở đầu trang nghiêm đến Capriccio phóng khoáng. Nghe: Martha Argerich.
4. Bach, Goldberg Variations: hướng dẫn nghe. Nghe: Glenn Gould (1955 và 1981), András Schiff, Igor Levit.
5. Scarlatti, Sonata K. 141 và K. 380: hướng dẫn nghe. Nghe: Vladimir Horowitz (K. 380), Martha Argerich (K. 141).

6. Haydn, Sonata Mi♭ trưởng Hob. XVI:52: một trong những sonata cuối, viết ở London; hợp âm đầy, tương phản mạnh, nhiều bất ngờ. Nghe: Alfred Brendel, Marc-André Hamelin.
7. Mozart, Sonata La trưởng K. 331: hướng dẫn nghe. Nghe: Mitsuko Uchida, Maria João Pires.
8. Mozart, Concerto số 21 Đô trưởng K. 467: hướng dẫn nghe. Nghe: Murray Perahia, Rudolf Serkin.
9. Beethoven, Sonata Pathétique Op. 13: hướng dẫn nghe; bài học chương 2. Nghe: Wilhelm Kempff, Alfred Brendel.
10. Beethoven, Sonata Ánh trăng Op. 27 số 2: hướng dẫn nghe; bài học chương 1. Nghe: Artur Schnabel, Wilhelm Kempff.
11. Beethoven, Sonata số 32 Đô thứ Op. 111: hai chương, một cơn bão rồi một arietta với chuỗi biến tấu dần tan vào những tiếng láy rền. Nghe: Artur Schnabel, Maurizio Pollini, Igor Levit.

12. Schubert, Impromptu D. 899: hướng dẫn nghe; bài học số 3. Nghe: Radu Lupu, Maria João Pires.
13. Schubert, Sonata Si♭ trưởng D. 960: giai điệu dài như bài hát, và một tiếng láy rền trầm, xa xăm ngay trang đầu. Nghe: Sviatoslav Richter, Wilhelm Kempff, Krystian Zimerman.
14. Schumann, Kinderszenen Op. 15: hướng dẫn nghe. Nghe: Martha Argerich, Vladimir Horowitz.
15. Chopin, Nocturne Op. 9 số 2: bài học, có bản đồ nghe. Nghe: Arthur Rubinstein, Maria João Pires.
16. Chopin, Étude Op. 10 và Op. 25: hướng dẫn nghe. Nghe: Maurizio Pollini, Yunchan Lim.
17. Chopin, Ballade số 1 Sol thứ Op. 23: bài học. Nghe: Krystian Zimerman, Arthur Rubinstein.
18. Liszt, Liebestraum số 3: hướng dẫn nghe, có gợi ý bản thu; bài học.
19. Liszt, Sonata Si thứ: một chương dài khoảng nửa giờ, vài chủ đề biến hình liên tục. Nghe: Vladimir Horowitz, Martha Argerich, Krystian Zimerman.
20. Brahms, Intermezzo Op. 117 và Op. 118: hướng dẫn nghe. Nghe: Radu Lupu, Glenn Gould.
21. Grieg, Concerto La thứ Op. 16: hướng dẫn nghe. Nghe: Dinu Lipatti, Sviatoslav Richter, Krystian Zimerman.
22. Mussorgsky, Tranh triển lãm: hướng dẫn nghe. Nghe: Sviatoslav Richter (Sofia, 1958).

23. Satie, Gymnopédies: bài học. Nghe: Aldo Ciccolini, Pascal Rogé.
24. Debussy, Clair de lune, rồi Préludes quyển 1: bài học Clair de lune; hướng dẫn nghe Préludes. Nghe: Walter Gieseking; với Préludes: Arturo Benedetti Michelangeli, Krystian Zimerman.
25. Ravel, Gaspard de la nuit: ba bức tranh theo thơ Aloysius Bertrand: nàng tiên nước Ondine, giá treo cổ Le Gibet, chú lùn Scarbo. Nghe: Martha Argerich, Ivo Pogorelich.
26. Rachmaninoff, Concerto số 2: hướng dẫn nghe. Nghe: chính Rachmaninoff, Sviatoslav Richter.
27. Gershwin, Rhapsody in Blue: hướng dẫn nghe.
28. Bartók, Allegro barbaro: piano như trống, hợp âm dồn dập, nhịp trần trụi. Nghe: Zoltán Kocsis.
29. Prokofiev, Sonata số 7: "sonata chiến tranh", chương cuối dồn dập không ngừng trong nhịp 7/8. Nghe: Sviatoslav Richter, Maurizio Pollini.
30. Ligeti, Études quyển 1: những lớp nhịp chồng lên nhau đến chóng mặt. Nghe: Pierre-Laurent Aimard.

Muốn biết nên chơi gì của từng nhà soạn nhạc, xem Nhà soạn nhạc cho piano; nghe tiếp theo tâm trạng ở Nghe gì tiếp theo?.

• Harold C. Schonberg, The Great Pianists, Simon & Schuster, 1963; bản sửa đổi 1987.
• David Dubal, The Art of the Piano, tái bản lần 3, Amadeus Press, 2004.
• Grove Music Online: các mục về từng nghệ sĩ.
• "1840: Franz Liszt becomes the world's first rock star", BBC Music Magazine, classical-music.com.
• "Josef Hofmann: The historic legacy", International Piano, gramophone.co.uk.
• Liên đoàn các Cuộc thi Âm nhạc Quốc tế: WFIMC; trang chính thức của các cuộc thi: Leeds, Van Cliburn, Queen Elisabeth.
• Xem thêm tài liệu tham khảo.