Tên một tác phẩm cổ điển thường trông như một mật mã: Giao hưởng số 5 cung Đô thứ, Op. 67. Bản thu còn khó hơn: tên nghệ sĩ, nhạc trưởng, dàn nhạc, hãng đĩa, năm thu. Trang này giải mã tất cả, để bạn tìm đúng thứ mình muốn nghe và chọn được bản thu tốt.

Lấy ví dụ: Beethoven: Giao hưởng số 5 cung Đô thứ, Op. 67 "Định mệnh"

Beethoven:nhà soạn nhạcGiao hưởngthể loạisố 5số thứ tựcung Đô thứ,giọngOp. 67số hiệu danh mục“Định mệnh”biệt danh

Phần	Ví dụ	Ý nghĩa
Nhà soạn nhạc	Beethoven
Thể loại	Giao hưởng	Xem Hình thức & thể loại
Số thứ tự	số 5	Thứ tự trong các tác phẩm cùng thể loại của nhà soạn nhạc
Giọng	cung Đô thứ	Giọng chính của tác phẩm (xem bài 8)
Số hiệu danh mục	Op. 67	"Số căn cước" của tác phẩm, xem bên dưới
Biệt danh	"Định mệnh"	Thường không phải do nhà soạn nhạc đặt

Chỉ riêng số hiệu danh mục là đủ để xác định chính xác một tác phẩm. Khi tìm trên YouTube, IMSLP hay ứng dụng nghe nhạc, hãy tìm theo tên nhà soạn nhạc kèm số hiệu: "Beethoven Op. 67", "Mozart K. 550".

Opus (tiếng Latin: "tác phẩm"), viết tắt Op., là số thứ tự tác phẩm, thường do nhà soạn nhạc hoặc nhà xuất bản gán khi xuất bản. Một số điều cần biết:

• Số opus chỉ cho biết gần đúng thứ tự sáng tác, và có khi sai lệch: nhà xuất bản có thể gán số opus muộn cho một tác phẩm viết từ sớm.
• Một opus có thể gồm nhiều tác phẩm nhỏ: Chopin Nocturne Op. 9 số 2 là bản thứ hai trong tập Op. 9.
• Op. posth. (posthumous, di cảo): xuất bản sau khi nhà soạn nhạc mất.
• WoO (Werk ohne Opuszahl, "tác phẩm không có số opus"): dùng cho Beethoven, ví dụ Für Elise là WoO 59.

Với nhiều nhà soạn nhạc, số opus không đầy đủ hoặc không đáng tin, nên các nhà nghiên cứu lập danh mục riêng. Mỗi danh mục đặt theo tên người lập:

Ký hiệu	Nhà soạn nhạc	Danh mục của	Ví dụ
BWV	J. S. Bach	Wolfgang Schmieder (1950); xếp theo thể loại, không theo thời gian	Prelude cung Đô trưởng BWV 846
HWV	Handel	Bernd Baselt	Messiah HWV 56
RV	Vivaldi	Peter Ryom	Mùa xuân RV 269
K. hoặc KV	Mozart	Ludwig von Köchel (1862), xếp gần đúng theo thời gian sáng tác	Giao hưởng số 40, K. 550
Hob.	Haydn	Anthony van Hoboken; chia nhóm theo thể loại (nhóm I là giao hưởng)	Giao hưởng số 94, Hob. I:94
D.	Schubert	Otto Erich Deutsch (1951)	Erlkönig D. 328
S.	Liszt	Humphrey Searle	Liebestraum số 3, S. 541
B.	Dvořák	Jarmil Burghauser
L. hoặc K.	Domenico Scarlatti	Longo; về sau Ralph Kirkpatrick	555 sonata cho harpsichord
Sz. hoặc BB	Bartók	András Szőllősy; về sau László Somfai (BB)	Vũ khúc dân gian Romania Sz. 56

Mẹo: số K. càng lớn thì tác phẩm Mozart càng muộn. K. 1 là tác phẩm thời thơ ấu; K. 626 (Requiem) là tác phẩm cuối cùng, dang dở.

Biệt danh không phải của tác giả. Tên "Ánh trăng" của Sonata piano Op. 27 số 2 có lẽ bắt nguồn từ hình ảnh mặt hồ dưới trăng mà nhà phê bình Ludwig Rellstab dùng để tả chương 1, trong truyện ngắn Theodor đăng năm 1824; bản in đầu tiên (1802) chỉ ghi Sonata quasi una fantasia. "Định mệnh" của Giao hưởng số 5 cũng không phải tên Beethoven đặt. Biệt danh giúp dễ nhớ, nhưng đừng coi đó là ý đồ của nhà soạn nhạc.

Số thứ tự đã thay đổi. Giao hưởng Từ Thế giới mới của Dvořák ngày nay là số 9, nhưng trong các ấn bản cũ từng được đánh số 5. Giao hưởng "Lớn" cung Đô trưởng của Schubert có lúc được gọi là số 7, số 8 hoặc số 9. Khi thấy số lạ, hãy tra số hiệu danh mục.

Tác phẩm bị gán nhầm tác giả. Minuet cung Sol trưởng trong sổ tay Anna Magdalena Bach (BWV Anh. 114) thực ra của Christian Petzold. Chữ Anh. (Anhang, "phụ lục") trong BWV đánh dấu những tác phẩm còn nghi vấn hoặc không phải của Bach.

Cùng tên, khác bản. Nhiều tác phẩm có nhiều phiên bản: Mozart Giao hưởng số 40 có bản có và không có clarinet; Spiegel im Spiegel của Pärt có bản cho violin, cello, viola. Ghi chú bản thu thường nói rõ.

Một dòng thông tin bản thu điển hình:

Beethoven: Symphony No. 5 · Wiener Philharmoniker · Carlos Kleiber · Deutsche Grammophon · 1974

Thông tin	Ví dụ	Vì sao quan trọng
Nghệ sĩ độc tấu	(nếu có) Martha Argerich, piano	Với concerto, sonata, độc tấu, đây là người quyết định cách diễn giải
Dàn nhạc / nhóm nhạc	Wiener Philharmoniker	Mỗi dàn nhạc có âm sắc riêng
Nhạc trưởng	Carlos Kleiber	Người quyết định tốc độ, cân bằng, tính cách của bản giao hưởng
Hãng đĩa	Deutsche Grammophon	Một số hãng đĩa nhạc cổ điển: Deutsche Grammophon, Decca, Sony Classical, Warner Classics, Harmonia Mundi, Hyperion, BIS, ECM New Series
Năm thu	1974 (phát hành năm 1975)	Bản thu trước khoảng 1955 thường là mono; bản cũ có thể nghe rè nhưng có giá trị lịch sử
Thu trực tiếp / phòng thu	live	Bản live có không khí và đôi khi tiếng khán giả
Remaster	remastered 2020	Bản thu cũ được xử lý lại âm thanh

Từ khoảng những năm 1970, phong trào biểu diễn theo phong cách lịch sử (historically informed performance, HIP) chơi nhạc Baroque và Cổ điển bằng nhạc cụ thời đó hoặc bản sao: violin dây ruột, kèn không có van, harpsichord thay piano, lên dây thấp hơn (thường A = 415 Hz cho nhạc Baroque, xem Âm học). Âm sắc khác hẳn, cách chọn tốc độ cũng khác, và ít rung (vibrato) hơn.

Không bên nào "đúng" hơn. Hãy nghe cùng một tác phẩm Bach hoặc Vivaldi ở cả hai cách và tự chọn. Gợi ý tên nghệ sĩ và nhóm HIP để tìm: Nikolaus Harnoncourt, Christopher Hogwood, Roger Norrington, John Eliot Gardiner với English Baroque Soloists.

• Building a Library trong chương trình Record Review của BBC Radio 3 (nghe trên BBC Sounds hoặc dạng podcast): mỗi kỳ một chuyên gia so sánh nhiều bản thu của một tác phẩm và chọn bản nên có.
• Gramophone: tạp chí và giải thưởng Gramophone Awards hằng năm.
• Ghi chú trên trang hướng dẫn nghe của site này: nhiều trang có gợi ý bản thu hoặc phần so sánh bản thu, và nhiều trang có sẵn một bản thu mở trong công cụ nghe.
• Thử nhiều bản: nghe 1–2 phút đầu của 3–4 bản thu khác nhau, chọn bản làm bạn muốn nghe tiếp. Đó cũng là một bài luyện tai rất tốt.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Domenico Scarlatti (1685–1757)
Tác phẩm	Sonata Mi trưởng K. 380 (L. 23); Sonata Rê thứ K. 141 (L. 422); Sonata Fa thứ K. 466 (L. 118)
Sáng tác	Những năm Scarlatti phục vụ triều đình Bồ Đào Nha rồi Tây Ban Nha; phần lớn được biết qua các tập chép tay thập niên 1740–1750
Thời kỳ	Baroque muộn
Thể loại	Sonata một chương cho đàn phím (chủ yếu harpsichord)
Độ dài	Mỗi bản khoảng 3–6 phút

Domenico Scarlatti sinh năm 1685 ở Naples, cùng năm với Bach và Handel. Năm 1719 ông tới Lisbon và dạy nhạc cho công chúa Bồ Đào Nha Maria Magdalena Barbara. Khi bà về làm dâu hoàng gia Tây Ban Nha (về sau trở thành hoàng hậu), Scarlatti theo sang, sống ở Seville rồi Madrid đến cuối đời. Ông để lại 555 bản sonata cho đàn phím; 30 bản đầu tiên được in năm 1738 với cái tên khiêm tốn Essercizi ("Bài tập").

Chữ K. trước số hiệu là của Ralph Kirkpatrick, nghệ sĩ harpsichord đã lập danh mục năm 1953, cố gắng xếp các sonata theo thứ tự thời gian; đừng nhầm với K. của Köchel trong nhạc Mozart. Các ấn bản cũ dùng số L. của Alessandro Longo (ấn bản 1906–1910). Xem cách đọc tên tác phẩm.

Mỗi sonata chỉ có một chương, phần lớn ở hình thức hai đoạn. Nửa đầu đi từ giọng chính sang một giọng mới; nửa sau đi xa hơn rồi trở về; mỗi nửa có dấu nhắc lại. Chìa khóa để nghe: phần cuối nửa đầu xuất hiện lại ở cuối nửa sau, nhưng ở giọng chính, như hai câu thơ gieo vần với nhau. Điểm ở nửa sau mà từ đó đoạn "vần" bắt đầu gọi là crux. Xem thêm hình thức nhỏ.

Vũ điệu và tiếng guitar. Nhiều bản bắt chước bước nhảy của vũ điệu; những nốt lặp lại nhanh và hợp âm gõ mạnh gợi tiếng gảy guitar. Scarlatti cũng là bậc thầy của kỹ thuật bắt chéo tay: một tay vắt qua tay kia để chơi nốt ở xa.

Nghe bằng tai người chơi piano. Đây là nhạc viết chủ yếu cho harpsichord. Trên piano hiện đại, nghệ sĩ phải chơi nhẹ, gọn, rõ, rất ít dùng bàn đạp, và giữ những nốt lặp lại thật đều bằng cách đổi ngón trên cùng một phím. Hãy để ý cách mỗi người tạo ra "tiếng kèn" hay "tiếng guitar" chỉ bằng đầu ngón tay.

Ba bản trong trang này có ba tính cách khác hẳn nhau:

• K. 380, Mi trưởng (Andante commodo, nhịp 3/4): có biệt danh Cortège (đoàn rước); mở đầu bằng những hình nốt như lời gọi kèn, đáp qua đáp lại.
• K. 141, Rê thứ (Allegro, nhịp 3/8): nốt lặp lại cực nhanh gần như suốt bài, bắt chéo tay. Một bản trình diễn kỹ thuật thật sự: Henle xếp mức 7 (khó) trên thang 1–9.
• K. 466, Fa thứ (Andante moderato): chậm, buồn, hát như một aria; mặt trữ tình của Scarlatti.

‖: Nửa đầugiọng chính → giọng mới

chất liệu kết :‖ở giọng mới

‖: Nửa sauđi xa hơn

chất liệu kết :‖về giọng chính

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình. Nếu bản thu bạn chọn chỉ có một sonata, hãy ghi mốc cho các dòng của bản đó.

Thời điểm	Sự kiện
…	K. 380: lời gọi kèn ở mở đầu, như hai nhóm kèn đồng đáp nhau, một gần một xa
…	K. 380: một môtip mới, trang trọng và kiêu hãnh hơn, có trill; nửa đầu khép lại ở giọng mới
…	K. 380: nửa đầu được nhắc lại (nghệ sĩ có trang trí khác đi không?)
…	K. 380: nửa sau rời giọng chính, rồi đoạn "vần" trở lại ở Mi trưởng
…	K. 141: nốt lặp lại dồn dập trên cùng một phím, như tiếng gảy guitar
…	K. 141: hai tay bắt chéo, tay trái vắt lên chơi nốt cao
…	K. 141: nửa sau trở về giọng chính để kết
…	K. 466: giai điệu chậm, buồn ở Fa thứ, hát như một aria
…	K. 466: nửa sau trở về giọng chính để khép lại

• Ở mỗi sonata, bạn có nghe ra lúc nửa đầu được nhắc lại không? Lần nhắc lại có khác lần đầu?
• Tìm đoạn "vần": phần cuối nửa đầu trở lại ở cuối nửa sau. Bạn nhận ra nó nhờ giai điệu hay nhờ nhịp điệu?
• Nghe K. 380, bạn tưởng tượng ra những nhạc cụ nào?
• So sánh K. 141 trên piano và trên harpsichord: nốt lặp lại nghe khác nhau thế nào?
• Ba sonata, ba tính cách. Nếu được chọn một bản để học, bạn chọn bản nào, vì sao?

• Vladimir Horowitz: thu âm K. 380 nhiều lần; bản này mở đầu đĩa Horowitz in Moscow (Deutsche Grammophon), ghi buổi hòa nhạc ở Moscow năm 1986.
• Martha Argerich: có bản thu trực tiếp K. 141 (Live from the Concertgebouw 1978 & 1979). Angela Hewitt cũng thu K. 141 (Hyperion, 2016) để so sánh.
• Scott Ross (harpsichord): thu trọn 555 bản sonata cho hãng Erato (1984–1985). Nghe để biết âm thanh của cây đàn Scarlatti viết cho.

Sonata Scarlatti vừa là bài kỹ thuật vừa là nhạc để nghe, hợp với người chơi piano trung cấp trở lên. K. 380 ở khoảng chặng 6 (ABRSM Grade 7 theo trang của Henle, mức 5 trên thang 1–9; xem Nhà soạn nhạc cho piano); K. 141 khó hơn (Henle mức 7) vì nốt lặp lại nhanh và bắt chéo tay. Hãy bắt đầu bằng những bản ngắn, chậm như K. 32 (Rê thứ, Aria) hoặc K. 34 (Rê thứ, Larghetto), đồng thời tập nốt hoa mỹ, phối hợp và bắt chéo hai tay và staccato nhẹ. Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Scarlatti Keyboard Sonata K.380", "K.141", "K.466"); ảnh chép tay K. 380 (Parma), K. 141 (Worgan), K. 466 (Venice) trên Wikimedia Commons.
• G. Henle Verlag: lời tựa và mức khó của K. 380 (HN 574) và K. 141 (HN 1221).
• Cristina Fernandes, "Scarlatti, Domenico", Dizionario Biografico degli Italiani (Treccani).
• Bản thu K. 380 của Raymond Smullyan: Wikimedia Commons, từ bộ sưu tập Al Goldstein (Pandora Music).
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Johann Sebastian Bach (1685–1750)
Tên đầy đủ	Aria mit verschiedenen Veränderungen (Aria với nhiều biến tấu), BWV 988
Sáng tác	In năm 1741 ở Nuremberg (nhà xuất bản Balthasar Schmid), là phần thứ tư của loạt sách Clavier-Übung của Bach
Thời kỳ	Baroque
Thể loại	Chủ đề và biến tấu cho harpsichord hai bàn phím
Độ dài	Khoảng 40–80 phút, tùy tốc độ và việc nghệ sĩ có chơi các dấu nhắc lại hay không (Glenn Gould năm 1955: khoảng 38 phút; bản Kimiko Ishizaka trên trang này: khoảng 82 phút)

Trang bìa bản in năm 1741 ghi rõ: một aria với nhiều biến tấu, cho harpsichord có hai bàn phím, soạn để làm vui tâm hồn những người yêu nhạc. Đây là phần thứ tư của Clavier-Übung ("Bài tập cho đàn phím"), loạt tác phẩm cho đàn phím mà Bach cho in khi còn sống.

Cái tên "Goldberg" đến từ một giai thoại. Năm 1802, nhà viết tiểu sử Johann Nikolaus Forkel kể rằng bá tước Keyserlingk, cựu đại sứ Nga ở triều đình Saxony, hay mất ngủ và nhờ Bach viết nhạc để nhạc công trẻ Johann Gottlieb Goldberg chơi cho ông nghe trong những đêm dài. Chuyện này chưa chắc chắn: trang bìa không có lời đề tặng, Forkel viết sau hơn 60 năm, và khi bản nhạc ra đời Goldberg mới khoảng 14 tuổi. Hãy coi đó là một câu chuyện đẹp, chưa phải sự thật đã được chứng minh.

Cấu trúc rất chặt chẽ. Mở đầu là Aria, một giai điệu chậm nhịp 3/4 dài 32 ô nhịp, chia hai nửa, mỗi nửa có dấu nhắc lại. Tiếp theo là 30 biến tấu, và cuối cùng Aria được chơi lại nguyên vẹn (da capo). Điều bất ngờ: các biến tấu không giữ giai điệu của Aria mà giữ bè trầm và đường đi hòa âm của nó (xem lại Chủ đề và biến tấu). Vì vậy đừng chờ nghe lại giai điệu; hãy nghe "bộ xương" nằm bên dưới.

Cứ ba biến tấu có một canon. Biến tấu 3, 6, 9… đến 27 là những canon: một bè nhắc lại y nguyên bè kia, và khoảng cách giữa hai bè tăng dần, từ đồng âm (biến tấu 3), quãng 2 (biến tấu 6)… đến quãng 9 (biến tấu 27). Xen giữa là các điệu nhảy, một fughetta, những bản kỹ thuật bắt chéo tay. Biến tấu 16, mở đầu nửa sau, là một khúc mở màn kiểu Pháp (ouverture). Chỉ ba biến tấu ở giọng Sol thứ: 15, 21 và 25. Biến tấu 30 là một quodlibet, ghép những giai điệu dân ca quen thuộc thời đó vào khung hòa âm, một kiểu liên khúc vui.

Nghe bằng tai người chơi piano. Bach viết cho harpsichord hai bàn phím, nên ở nhiều biến tấu (như 14, 20, 23, 26, 28) mỗi tay chạy trên một bàn phím riêng và có thể chồng lên nhau thoải mái. Trên piano chỉ có một bàn phím: hai tay phải đan vào nhau, nhường chỗ cho nhau từng nốt. Nghệ sĩ piano cũng phải tự làm rõ từng bè bằng cách nhấn phím và cân bằng âm lượng, vì gần như không dùng bàn đạp để "che" các đường nét.

Một chi tiết thú vị: khoảng năm 1974–1975, người ta tìm thấy ở Strasbourg bản in riêng của Bach, trong đó ông viết thêm 14 canon trên tám nốt trầm đầu tiên của Aria (BWV 1087). Tám nốt ấy đây:

Sol – Fa♯ – Mi – Rê – Si – Đô – Rê – Sol: hát thầm chuỗi này vài lần, rồi nghe xem nó ẩn dưới mỗi biến tấu ra sao.

Aria3/4 · 32 ô

BT 1–15canon ở 3, 6, 9, 12, 15 · BT 15 Sol thứ

BT 16ouverture · mở nửa sau

BT 17–24canon ở 18, 21, 24 · BT 21 Sol thứ

BT 25Sol thứ · Adagio

BT 26–29canon ở 27 · rực rỡ

BT 30quodlibet

Aria da capo

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Aria: giai điệu chậm, nhiều nốt hoa mỹ, nhịp 3/4
…	Biến tấu 1: hai bè sôi nổi; giai điệu Aria biến mất nhưng đường hòa âm vẫn còn
…	Biến tấu 3: canon đồng âm, hai bè trên đuổi nhau ở cùng cao độ, bè trầm đi riêng
…	Biến tấu 10: fughetta, chủ đề vào lần lượt ở từng bè
…	Biến tấu 13: giai điệu nhiều trang trí ở bè trên, hai bè dưới đệm
…	Biến tấu 15: canon ở quãng 5, bè sau đi ngược chiều bè trước; lần đầu nghe giọng Sol thứ
…	Biến tấu 16: mở nửa sau bằng khúc mở màn kiểu Pháp: phần chậm nhịp 2/2 trang trọng, rồi phần nhanh nhịp 3/8
…	Biến tấu 25: Adagio giọng Sol thứ, nhiều nửa cung
…	Biến tấu 26–29: bùng nổ kỹ thuật: nốt chạy liên tục, hai tay bắt chéo, hợp âm dồn dập ở biến tấu 29
…	Biến tấu 30: quodlibet, các giai điệu dân ca chồng lên khung hòa âm
…	Aria da capo: Aria trở lại nguyên vẹn, khép vòng tròn

• Ở đầu mỗi biến tấu, bạn có nhận ra bè trầm Sol – Fa♯ – Mi – Rê không? Biến tấu nào giấu nó kỹ nhất?
• Trong một canon, thử chỉ theo dõi bè vào sau: nó cách bè đầu bao lâu, ở cao độ nào?
• Ba biến tấu giọng Sol thứ nằm ở đâu trong tác phẩm? Chúng tạo cảm giác gì giữa một "biển" Sol trưởng?
• Khi Aria trở lại ở cuối, các nốt y hệt lần đầu. Bạn có nghe nó khác đi không? Vì sao?
• Nghe một biến tấu bắt chéo tay trên harpsichord rồi trên piano: điều gì mất đi, điều gì có thêm?

• Glenn Gould, 1955 và 1981 (Sony Classical): hai bản thu của cùng một nghệ sĩ cách nhau 26 năm. Bản 1955 dài khoảng 38 phút, bản 1981 khoảng 51 phút; riêng Aria, bản 1955 chừng 1 phút 53 giây, bản 1981 chừng 3 phút 5 giây. Nghe Aria của hai bản để so sánh.
• András Schiff (piano; Decca, rồi ECM năm 2003): để ý cách nghệ sĩ dùng bàn đạp và làm rõ từng bè.
• Một bản harpsichord, ví dụ Pierre Hantaï (Opus 111, Mirare) hoặc Trevor Pinnock (Archiv Produktion): nghe âm thanh Bach đã nghĩ tới, với hai bàn phím có màu âm khác nhau.

Muốn biết cách chọn và so sánh bản thu, xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Henle xếp cả bộ ở mức 9 (khó nhất) trên thang 1–9. Aria thì nốt không nhanh: cái khó là giữ nhịp chậm mà vẫn trôi, và chơi gọn các nốt hoa mỹ. Một con đường hợp lý: Minuet Sol trưởng → Invention số 1 và các Invention khác → các Sinfonia ba bè → Aria. Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tên và chỉ dẫn từng biến tấu); Aria trên Mutopia (Bach-Gesellschaft); trang bìa bản in 1741 trên Wikimedia Commons.
• G. Henle Verlag, Goldberg Variations BWV 988 (HN 1159): lời tựa, mức khó.
• Johann Nikolaus Forkel, Über Johann Sebastian Bachs Leben, Kunst und Kunstwerke (1802): nguồn của giai thoại Goldberg; bản dịch tiếng Anh của C. S. Terry (1920) trên Project Gutenberg.
• Netherlands Bach Society, Goldberg Variations, BWV 988. Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tên đầy đủ	Sonata piano số 11 cung La trưởng, K. 331 (300i)
Sáng tác	Chưa rõ năm: Neue Mozart-Ausgabe đoán năm 1783 (ở Vienna hay Salzburg), Henle (2021) cho là sớm hơn, ở Vienna; in tháng 8 năm 1784 (nhà Artaria, Vienna) cùng hai sonata K. 330 và K. 332
Thời kỳ	Cổ điển
Thể loại	Sonata piano
Độ dài	Khoảng 20–25 phút

Ai cũng biết chương cuối, Rondo alla turca. Nhưng cả bản sonata là một trường hợp lạ: không chương nào ở hình thức sonata. Thay cho chương nhanh mở đầu như thường lệ, Mozart viết một bộ chủ đề và biến tấu; tiếp theo là một minuet; cuối cùng là một bản "nhạc Thổ Nhĩ Kỳ". Nghe nó như ba bức tranh tương phản thì dễ theo dõi hơn là chờ đợi một "sonata" theo sách.

Chương 1, Andante grazioso (nhịp 6/8): chủ đề dịu dàng, nhịp đung đưa, gồm hai nửa (8 và 10 ô nhịp), mỗi nửa nhắc lại. Sau đó là sáu biến tấu giữ nguyên khung hòa âm và hình dáng câu nhạc: biến tấu 1 và 2 trang trí giai điệu (biến tấu 2 trên nền chùm ba nốt móc kép); biến tấu 3 chuyển sang La thứ; ở biến tấu 4, tay trái vắt qua tay phải, đảm nhận cả bè trầm lẫn giai điệu; biến tấu 5 là Adagio, chậm và trang trí như một aria; biến tấu 6 đổi sang Allegro nhịp 4/4, sáng rực. Xem lại Chủ đề và biến tấu.

Chương 2, Menuetto: một minuet và trio ở La trưởng. Trio chuyển sang Rê trưởng, mềm mại hơn, với những chuỗi quãng 3 và quãng 6 song song.

Chương 3, Alla turca: tên gọi có từ bản in đầu năm 1784; theo Henle, nó được thêm vào lúc in, do Mozart hay nhà xuất bản. Vienna những năm 1780 đang mê "nhạc Thổ": âm thanh của ban nhạc quân đội Janissary với trống, chũm chọe, kẻng tam giác. Mozart cũng vừa viết vở opera Die Entführung aus dem Serail (Vụ bắt cóc khỏi hậu cung, 1782) đầy màu sắc ấy. Trên piano, ông "bắt chước" ban nhạc bằng những đoạn hành khúc La trưởng mạnh mẽ, với hợp âm tay trái rải thật nhanh như tiếng trống và chũm chọe. Chương này là một rondo không đều đặn: đoạn La thứ, hành khúc La trưởng, đoạn Fa♯ thứ, rồi các đoạn quay lại, khép bằng một coda rộn ràng.

Nghe bằng tai người chơi piano. Mọi thứ phải nhẹ và rõ: nhịp 6/8 không được nặng nề, các nốt trang trí phải "nói" chứ không "chạy". Hãy để ý tốc độ của chương cuối: bản in đầu ghi Allegrino, nhiều ấn bản về sau (như bản gõ lại trên Mutopia) ghi Allegretto (hơi nhanh), đều không phải Presto. Gần như không cần bàn đạp; tiếng trống của hành khúc đến từ cách nhấn phím và độ gọn của hợp âm rải.

Một chi tiết mới: tháng 9 năm 2014, một phần bản thảo của Mozart, từ biến tấu 3 của chương 1 tới ô 10 của trio chương 2, được tìm thấy ở Thư viện Quốc gia Széchényi, Budapest. Trước đó người ta chỉ biết một tờ có các ô cuối của chương 3.

I. Chủ đềLa trưởng · 6/8

BT 1

BT 2chùm ba

BT 3La thứ

BT 4vắt tay

BT 5Adagio

BT 6Allegro 4/4

II. Menuettotrio Rê trưởng

III. Alla turcaLa thứ ↔ La trưởng · coda

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chương 1, chủ đề: giai điệu 6/8 đung đưa; hai nửa, mỗi nửa nhắc lại
…	Biến tấu 1–2: giai điệu được trang trí; ở biến tấu 2, phần đệm chạy bằng chùm ba nốt
…	Biến tấu 3: chuyển sang La thứ, nốt chạy lên xuống liên tục
…	Biến tấu 4: La trưởng trở lại; tay trái vắt qua tay phải
…	Biến tấu 5: Adagio, chậm lại lần đầu tiên, trang trí rất tinh
…	Biến tấu 6: Allegro, nhịp 4/4, sáng rực, khép chương 1
…	Chương 2, Menuetto: điệu minuet trang nhã ở La trưởng
…	Trio: Rê trưởng, quãng 3 và quãng 6 song song; sau đó Menuetto trở lại
…	Chương 3, đoạn La thứ: giai điệu xoay quanh một nốt, nhẹ nhàng, có lúc sáng lên ở Đô trưởng
…	Hành khúc La trưởng: mạnh, quãng tám, tay trái rải hợp âm như tiếng trống
…	Đoạn Fa♯ thứ: dòng nốt móc kép chạy liên tục; rồi hành khúc và đoạn La thứ lần lượt trở lại
…	Coda: La trưởng, hợp âm mạnh dồn dập, như cả ban nhạc cùng gõ

• Ở mỗi biến tấu, bạn có còn nhận ra chủ đề không? Bạn nhận ra nhờ giai điệu, nhịp điệu hay hòa âm?
• Biến tấu La thứ và biến tấu Adagio đổi "màu" của chủ đề thế nào?
• Trong chương 3, đếm xem hành khúc La trưởng xuất hiện bao nhiêu lần.
• Tay trái "giả tiếng trống" bằng cách nào? Nếu không nhìn, bạn có nghe ra hợp âm được rải không?
• So sánh hai bản thu chương 3: một bản nhanh, một bản thong thả. Bản nào "giống nhạc Thổ" hơn?

• Mitsuko Uchida, Daniel Barenboim hay András Schiff (piano hiện đại): cả ba đều có bản thu K. 331; nghe Adagio của biến tấu 5 ở hai bản để so sánh cách trang trí.
• Một bản trên fortepiano (đàn piano thời Mozart; tìm "K. 331 fortepiano"): tiếng nhẹ, tắt nhanh, hành khúc "Thổ" nghe giòn và gần với ban nhạc Janissary hơn. Đọc thêm lịch sử cây đàn piano.

Chương 1 và chương 3 ở khoảng chặng 6 (Henle xếp cả bản ở mức 6 trên thang 1–9 và ghi ABRSM Grade 8; xem Nhà soạn nhạc cho piano); chủ đề chương 1 có thể tập sớm hơn để làm quen với nhịp 6/8 và cách trang trí kiểu Mozart. Chuẩn bị bằng Sonata K. 545 và Sonatina Clementi, luyện gam và hợp âm rải thật đều tay (xem lộ trình piano), và đọc nốt hoa mỹ. Ở chương 3, tập hợp âm rải tay trái thật nhẹ trước rồi mới tăng tốc.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Sonata No.11, K.331").
• Bản nhạc gõ lại trên Mutopia (theo Breitkopf & Härtel; chương 3 theo một bản trên IMSLP).
• G. Henle Verlag, Piano Sonata A major K. 331 (HN 1300): lời tựa của Wolf-Dieter Seiffert (2021) về năm sáng tác, bản in 1784, bản thảo tìm thấy năm 2014 ở Budapest, chỉ dẫn "Alla turca" và "Allegrino".
• Bản thu Luis Kolodin: IMSLP, ba file cho ba chương.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tên đầy đủ	Concerto cho piano và dàn nhạc số 21 cung Đô trưởng, K. 467
Sáng tác	Vienna, đầu năm 1785; Mozart ghi vào danh mục tác phẩm của mình ngày 9/3/1785 và tự chơi phần độc tấu buổi ra mắt ở nhà hát Burgtheater hôm sau
Thời kỳ	Cổ điển
Thể loại	Concerto piano, 3 chương
Độ dài	Khoảng 26–30 phút; riêng chương 2 (Andante) khoảng 6–7 phút

Mozart viết concerto trước hết để tự mình biểu diễn trong các buổi hòa nhạc do chính ông tổ chức ở Vienna. K. 467 ra đời chỉ bốn tuần sau Concerto Rê thứ K. 466: bản kia u tối, giông bão; bản này rạng rỡ, với kèn trumpet và trống timpani làm giọng Đô trưởng càng thêm sáng.

Biệt danh "Elvira Madigan" không phải của Mozart. Năm 1967, đạo diễn Thụy Điển Bo Widerberg lấy chương Andante, qua bản thu của nghệ sĩ piano Géza Anda, làm nhạc nền cho bộ phim Elvira Madigan; từ đó cả bản concerto hay bị gọi theo tên phim. Xem cách đọc tên tác phẩm.

Ba chương theo khuôn mẫu nhanh – chậm – nhanh của concerto Cổ điển:

• Chương 1, Allegro maestoso (bản thảo không ghi chỉ dẫn tốc độ; chữ Allegro maestoso lấy từ danh mục tác phẩm do Mozart tự ghi). Dàn nhạc trình bày trước; sau đó piano mới vào, với phần trình bày của riêng mình, kể cả một chủ đề mới ở Sol thứ. Theo PTNA, một môtip trong phần piano của chương này về sau xuất hiện lại trong Giao hưởng số 40.
• Chương 2, Andante (Fa trưởng): trọng tâm của trang này.
• Chương 3, Allegro vivace assai: một rondo nhanh, tinh nghịch.

Andante: một aria không lời. Mở đầu chỉ có dàn nhạc. Violin và viola gắn sordino (miếng chặn kẹp trên ngựa đàn) nên tiếng mờ và mềm như qua một lớp sương. Violin 1 hát một giai điệu dài; violin 2 và viola lặp lại các nốt theo chùm ba đều đặn, gần như không dứt; cello và contrabass gảy dây (pizzicato). Rồi piano bước vào, hát lại giai điệu ấy như một giọng soprano đứng trước dàn nhạc. Giai điệu có những bước nhảy quãng rộng và những chỗ nghịch tai thoáng qua; giữa chương, nhạc nhiều lần tối lại ở các giọng thứ, trước khi trở về Fa trưởng và tắt dần trong một coda ngắn.

Cadenza và những chỗ "để trống". Thời Mozart, gần cuối một chương nhanh, dàn nhạc dừng trên một hợp âm có dấu ngân (fermata); nghệ sĩ độc tấu chơi một mình rồi kết bằng một láy rền dài, làm hiệu cho dàn nhạc vào lại. Ở vài dấu ngân khác, người chơi còn ứng tác một đoạn nối ngắn gọi là Eingang ("lối vào"). Mozart thường tự ứng tác cadenza khi chơi; ông viết ra giấy nhiều cadenza cho chị gái và học trò, nhưng không có cadenza nào của ông cho K. 467 còn lại. Mỗi nghệ sĩ vì thế phải tự chọn: chơi cadenza của người đời sau, tự viết, hoặc ứng tác ngay trên sân khấu như nghệ sĩ kiêm học giả Robert Levin.

Nghe bằng tai người chơi piano. Trong Andante, piano không có gì để khoe: chỉ một giai điệu dài trên nền chùm ba. Cái khó là giữ cho từng nốt dài vẫn hát khi tiếng đàn tắt dần, và trang trí mà không làm lệch nhịp đi đều đặn bên dưới. Ở Vienna, Mozart chơi một cây fortepiano của Anton Walter trong các buổi hòa nhạc; đàn kiểu Walter có âm vực hơn năm quãng tám một chút, từ FF đến g''' (xem lịch sử cây đàn piano); trên đàn hiện đại, người chơi phải tiết chế bàn đạp và cách nhấn phím để hòa vào tiếng dây gắn sordino.

Dàn nhạc trình bàyI · Đô trưởng · hành khúc

Piano trình bàyrẽ sang Sol thứ → Sol trưởng

Phát triển

Tái hiệnĐô trưởng

Cadenzapiano một mình

Coda

II. AndanteFa trưởng · violin, viola gắn sordino; chùm ba

III. Allegro vivace assaiĐô trưởng · rondo, có chỗ cadenza

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chương 1, mở đầu: bộ dây chơi nhỏ môtip hành khúc, kèn gỗ đáp; rồi cả dàn nhạc bừng lên
…	Piano vào: kèn gỗ dẫn đường; piano dạo một đoạn ngắn rồi láy rền dài trên nốt Sol trong khi dàn nhạc chơi lại hành khúc
…	Rẽ sang Sol thứ: chủ đề mới, u buồn; sau đó mới đến chủ đề thứ hai ở Sol trưởng
…	Cadenza chương 1: dàn nhạc dừng; piano chơi một mình; láy rền cuối cùng gọi dàn nhạc vào lại
…	Chương 2, mở đầu: dây gắn sordino; violin 1 hát, chùm ba đều đặn, cello và contrabass gảy dây
…	Piano vào: hát lại giai điệu trên nền chùm ba
…	Bóng tối: các giọng thứ, những hòa âm nghịch tai thoáng qua
…	Trở về: giai điệu quay lại, đi qua một giọng xa rồi về Fa trưởng; coda tắt dần
…	Chương 3: chủ đề nhảy nhót; piano và dàn nhạc thay nhau hỏi đáp
…	Cadenza ngắn gần cuối chương 3; chủ đề trở lại, kết rộn ràng

• Ở chương 1, piano "xin phép" bước vào hay "giành lời"? Trong lúc piano láy rền, dàn nhạc làm gì?
• Trong Andante, dòng chùm ba có lúc nào dừng không? Bỏ nó đi, giai điệu sẽ nghe thế nào?
• Ai đang giữ giai điệu: violin, piano hay kèn gỗ? Ghi lại mỗi lần giai điệu "đổi chủ".
• So sánh cadenza chương 1 của hai bản thu: bản nào giống "giọng" Mozart hơn, bản nào phô diễn hơn?

• Géza Anda, vừa độc tấu vừa chỉ huy dàn nhạc Camerata Academica Salzburg (Deutsche Grammophon, thu năm 1961): chương Andante của bản thu này là nhạc nền phim Elvira Madigan.
• Murray Perahia, cũng vừa chơi vừa chỉ huy, với English Chamber Orchestra (CBS, 1978): nghe xem piano và dàn nhạc trao lời cho nhau thế nào khi không có nhạc trưởng riêng.
• Malcolm Bilson (fortepiano) với John Eliot Gardiner và English Baroque Soloists, dàn nhạc chơi nhạc cụ thời kỳ (Archiv Produktion, 1987): so tiếng fortepiano với tiếng đàn hiện đại.

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Henle xếp phần piano của concerto này ở mức 6 (trung bình) trên thang 1–9. Chương 2 không dày nốt, nhưng hát một giai điệu dài với tiếng đều và trang trí tự nhiên là điều khó; chương 1 và 3 nhiều nốt hơn hẳn. Lộ trình hợp lý: Sonata K. 545, Sonata K. 331, một sonata Mozart lớn hơn, rồi mới đến concerto. Khi tập, dùng bản rút gọn cho hai piano (piano thứ hai chơi phần dàn nhạc) và tìm một người cùng chơi: concerto là âm nhạc của đối thoại. Đọc thêm nốt hoa mỹ và Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Concerto No.21, K.467").
• Danh mục Köchel trực tuyến của Mozarteum Salzburg (kv.mozarteum.at): ngày hoàn thành, buổi ra mắt, biên chế; Mozart thường ứng tác cadenza.
• Neue Mozart-Ausgabe V/15/6 (1961), bản trực tuyến của Mozarteum: tổng phổ, chú thích về chỉ dẫn tốc độ chương 1.
• Norbert Gertsch, lời tựa ấn bản Henle HN 766 (2006): ngày 9 và 10/3/1785; bản thảo lưu ở Thư viện Morgan, New York.
• Bản thu chương 3 của Giorgi Latsabidze: Wikimedia Commons.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Ludwig van Beethoven (1770–1827)
Tên đầy đủ	Sonata piano số 8 cung Đô thứ, Op. 13, Grande Sonate pathétique
Sáng tác	Chủ yếu năm 1798 (phác thảo từ khoảng 1797); in cuối năm 1799 ở Vienna (nhà Hoffmeister); đề tặng hoàng thân Karl von Lichnowsky
Thời kỳ	Cổ điển, giai đoạn đầu của Beethoven
Thể loại	Sonata piano, 3 chương
Độ dài	Khoảng 17–20 phút

Năm 1798, Beethoven 27 tuổi, đã nổi tiếng ở Vienna như một nghệ sĩ piano, nhất là tài ứng tác. Sonata này nhanh chóng được yêu thích: Ignaz Moscheles kể rằng năm 1804, lúc mới 10 tuổi, ông phải chép tay bản nhạc ở thư viện vì không đủ tiền mua.

Ai đặt tên Pathétique? Trang bìa bản in đầu tiên ghi Grande Sonate pathétique. Theo Beethoven-Haus Bonn và ấn bản Urtext của Henle, chính Beethoven chọn tên này; cùng với Les Adieux Op. 81a, đây là một trong hai sonata piano có tên gọi từ tác giả. Pathétique ở đây không có nghĩa "thảm hại" mà là "đầy bi cảm", gốc từ chữ Hy Lạp pathos. Khác hẳn Ánh trăng: biệt danh ấy do người khác gợi ra, có lẽ từ truyện Theodor của Ludwig Rellstab, đăng năm 1824 (hướng dẫn nghe).

Chương 1, Grave – Allegro di molto e con brio. Mở đầu là một phần chậm (Grave): hợp âm Đô thứ nặng nề, tương phản đột ngột giữa mạnh và nhỏ (fp), nhịp chấm dôi và những tiếng thở dài. Một chuỗi nốt chạy xuống rất nhanh lao vào phần Allegro: chủ đề tay phải vút lên qua hai quãng tám, trên tiếng rung quãng tám rải không ngừng của tay trái, như tremolo của bộ dây. Chủ đề thứ hai bất ngờ ở Mi♭ thứ chứ không phải Mi♭ trưởng như thường lệ; giai điệu nhảy qua lại giữa âm vực trầm và những nốt láy ở âm vực cao, vượt qua phần đệm ở giữa, nên hai tay liên tục vắt chéo nhau. Phần trình bày khép lại ở Mi♭ trưởng. Điều mới mẻ nhất: phần Grave quay lại hai lần, ở đầu phần phát triển và trong coda, nên lời mở đầu chậm trở thành một nhân vật của câu chuyện. Xem lại hình thức sonata.

Chương 2, Adagio cantabile (La♭ trưởng, nhịp 2/4). Lần đầu, giai điệu hát ở âm vực trầm ấm quanh Đô giữa (C4), trên một dòng móc kép êm ở bè giữa và bè trầm bên dưới: ba lớp âm thanh trong hai bàn tay. Rồi nó được nhắc lại cao hơn một quãng tám. Chương có dạng rondo A–B–A–C–A: đoạn xen thứ nhất ở giọng thứ, như lời than; đoạn xen thứ hai ở La♭ thứ, phần đệm chuyển sang nhịp chùm ba, rồi trượt bất ngờ sang Mi trưởng. Lần trở lại cuối cùng, phần đệm giữ nhịp chùm ba ấy, dày và ấm hơn.

Chương 3, Rondo: Allegro (Đô thứ). Bốn nốt đầu của chủ đề rondo đi y như chủ đề thứ hai của chương 1, chỉ khác giọng: một sợi chỉ nối hai chương. Các đoạn xen đi qua Mi♭ trưởng và La♭ trưởng (đoạn này viết kiểu đối âm, các bè đuổi nhau). Gần cuối, giọng La♭ trưởng thoáng hiện, nhẹ như một lời hồi tưởng, rồi bản nhạc đóng sập ở Đô thứ bằng một chuỗi nốt đổ xuống.

Nghe bằng tai người chơi piano. Đàn kiểu Vienna thời ấy chỉ có âm vực khoảng năm quãng tám (xem lịch sử cây đàn piano). Trên đàn hiện đại, cái khó là giữ tremolo tay trái nhẹ và đều suốt nhiều trang mà không cứng cổ tay, và trong Adagio, cân bằng ba lớp để giai điệu luôn nổi trên dòng móc kép (xem tạo tiếng đàn).

Gravemở đầu chậm · Đô thứ

Trình bàyAllegro · chủ đề 2 ở Mi♭ thứ

Gravevài ô nhịp

Phát triển

Tái hiệnĐô thứ

CodaGrave thoáng qua

II. Adagio cantabileLa♭ trưởng · rondo A B A C A

III. Rondo: AllegroĐô thứ · các đoạn xen ở Mi♭ và La♭ trưởng

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Grave: hợp âm Đô thứ nặng, mạnh – nhỏ đột ngột; chuỗi nốt chạy xuống dẫn vào Allegro
…	Allegro, chủ đề 1: tay phải vút lên trên tiếng rung quãng tám không ngừng của tay trái
…	Chủ đề 2: Mi♭ thứ, hai tay vắt chéo, giai điệu có những nốt láy; rồi phần trình bày khép lại ở Mi♭ trưởng
…	Nhắc lại phần trình bày (nếu có): nghệ sĩ quay về đầu Allegro, hay về tận phần Grave?
…	Phát triển: vài ô nhịp Grave trở lại, rồi Allegro lao đi qua nhiều giọng
…	Tái hiện và coda: chủ đề trở lại ở Đô thứ; Grave thoáng qua lần cuối, rồi kết nhanh, dứt khoát
…	Adagio cantabile: giai điệu La♭ trưởng ở âm vực trầm ấm; rồi nhắc lại cao hơn một quãng tám
…	Đoạn xen 1: giọng thứ, như lời than; giai điệu chính trở lại
…	Đoạn xen 2: La♭ thứ, đệm chùm ba; bất ngờ trượt sang Mi trưởng
…	Lần cuối: giai điệu trên nền chùm ba; coda ngắn, lặng
…	Rondo: chủ đề Đô thứ; các đoạn xen ở Mi♭ trưởng và La♭ trưởng
…	Coda: La♭ trưởng thoáng hiện; rồi kết mạnh ở Đô thứ bằng một chuỗi nốt đổ xuống

• Phần Grave quay lại mấy lần? Mỗi lần quay lại, nó dài hơn hay ngắn hơn lần đầu?
• Tiếng rung quãng tám của tay trái có lúc nào dừng không? Nó tạo cảm giác gì?
• Ở Adagio, bạn nghe được mấy lớp âm thanh? Lớp nào to nhất, lớp nào nhỏ nhất?
• Chỗ trượt sang Mi trưởng trong Adagio gây cảm giác gì?
• Hát bốn nốt đầu của chủ đề rondo, rồi nghe lại chủ đề thứ hai của chương 1. Có giống không?

• Emil Gilels: nghe phần Grave: nặng và chậm đến đâu, các hợp âm fp tương phản thế nào?
• Angela Hewitt: khi nhắc lại phần trình bày, bà quay về tận phần Grave, vì Beethoven không hề ghi rằng chỉ nhắc lại phần Allegro (theo bà, chỗ ấy do một nhà xuất bản thêm về sau); Rudolf Serkin cũng làm vậy.
• Ronald Brautigam (fortepiano, loại đàn thời Beethoven): tremolo và hợp âm fp nghe khác đàn hiện đại thế nào?

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Adagio cantabile, khoảng Grade 7–8 (ABRSM xếp chương này ở Grade 8), là cửa ngõ tuyệt vời vào Beethoven: ít nốt nhanh, nhưng đòi hỏi legato, cân bằng các bè và bàn đạp sạch. Bắt đầu từ bài học Adagio. Rondo cũng được ABRSM xếp ở Grade 8. Chương 1 đòi tremolo quãng tám bền bỉ, vắt tay và tốc độ; hãy để sau cùng. Một chương chậm khác để tập: chương 1 Ánh trăng. Xem Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Sonata No.8, Op.13"); ấn bản Urtext của G. Henle Verlag (biên tập Norbert Gertsch và Murray Perahia, 2018), có lời tựa về niên đại, bản in đầu tiên và tên gọi.
• Beethoven-Haus Bonn: thư mục tác phẩm Op. 13.
• Angela Hewitt, lời giới thiệu đĩa Beethoven Piano Sonatas, Vol. 2 (Hyperion, 2007): tên gọi, việc nhắc lại phần trình bày từ Grave.
• Ignaz Moscheles, lời kể trong bản dịch Life of Beethoven của Anton Schindler do ông biên tập (Project Gutenberg).
• Đề cương thi piano của ABRSM 2027 & 2028 (PDF): chương 2 và chương 3 ở Grade 8.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Ludwig van Beethoven (1770–1827)
Tên đầy đủ	Sonata piano số 14 cung Đô♯ thứ, Op. 27 số 2 Sonata quasi una fantasia
Sáng tác	1801, xuất bản 1802; đề tặng nữ bá tước Giulietta Guicciardi
Thời kỳ	Cổ điển
Thể loại	Sonata piano
Độ dài chương 1	Khoảng 5–6 phút

Biệt danh "Ánh trăng" không phải của Beethoven đặt. Nhà thơ, nhà phê bình Ludwig Rellstab đã tả chương 1 như một mặt hồ lặng dưới ánh trăng mờ trong truyện ngắn Theodor, đăng năm 1824 trên một tạp chí âm nhạc ở Berlin, khi Beethoven còn sống. Đến khoảng năm 1840, tên Mondscheinsonate (Sonata ánh trăng) đã quen thuộc ở Đức. Chuyện thường được kể rằng năm 1832 Rellstab ví bài với con thuyền dưới trăng trên hồ Lucerne bắt nguồn từ một cuốn sách in năm 1852 của Wilhelm von Lenz; con số 1832 chỉ là suy đoán của người đời sau.

Tên gốc Beethoven đặt là Sonata quasi una fantasia ("sonata gần như một fantasia"): thay vì chương 1 nhanh như thông lệ, ông mở bằng một chương chậm (Adagio sostenuto). Toàn chương là một dòng chùm ba (liên ba móc đơn) chảy đều gần như không ngừng ở tay phải, trên đó giai điệu cất lên từng nốt dài, thưa thớt.

Nghe kỹ tay trái: các quãng tám trầm (mở đầu là Đô♯ – Si – La – Fa♯ – Sol♯) chính là bè trầm của tiến trình hòa âm. Chương nhạc ở giọng Đô♯ thứ; giai điệu có lúc đi qua những giọng khác (Mi trưởng, Mi thứ, Fa♯ thứ), nhưng cả chương giữ ở mức nhỏ: bản Winterberger chỉ ghi pp, p và những lần to dần, nhỏ dần, không có chữ f nào.

Muốn tự chơi chương này? Xem bài học tác phẩm Ánh trăng, chương 1: cấu trúc từng đoạn, cách tập ba lớp âm thanh và chỉ dẫn bàn đạp senza sordino.

Mở đầuô 1–4 · chùm ba rất nhỏ

Giai điệu chínhô 5–22 · từng nốt dài, thưa

Fa♯ thứô 23–27 · cao hơn lần đầu

Sol♯ ngânô 28–41 · chùm ba leo cao rồi đổ xuống

Tái hiệnô 42–59 · như ô 5

Codaô 60–69 · nhịp chấm dôi xuống bè trầm

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu (ô 1–4): dòng chùm ba tay phải chảy đều, rất nhỏ (pianissimo)
…	Giai điệu chính cất lên (tay phải, nốt cao; nhịp lấy đà cuối ô 5): từng nốt dài, thưa
…	Giai điệu ở Fa♯ thứ (ô 23–27): cao hơn lần đầu, to dần rồi nhỏ lại
…	Trên nốt Sol♯ ngân ở bè trầm (ô 28–41), chùm ba leo lên cao nhất (ô 32–35) rồi đổ xuống
…	Tái hiện (ô 42): giai điệu và chùm ba trở lại như ô 5
…	Coda (ô 60–69): nhịp chấm dôi xuống bè trầm; hai hợp âm pp khép lại

• Dòng chùm ba có bao giờ dừng không? Tác dụng của việc "chảy mãi" là gì?
• Giai điệu chính nằm ở âm vực nào so với dòng đệm? Thử hát theo giai điệu.
• So sánh với chương 3 (Presto agitato): cùng một sonata mà hai chương đối lập thế nào? (Ba chương nối liền nhau, nên bản sonata là một khối, quasi una fantasia.)

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm "Op.27 No.2").
• Bối cảnh lịch sử: lời tựa của ấn bản G. Henle Verlag, HN 1062 (Norbert Gertsch, Murray Perahia): năm sáng tác và xuất bản, người được đề tặng, truyện Theodor của Rellstab. Xem tài liệu tham khảo.
• Nguồn gốc biệt danh: bài viết về tên Moonlight trên crumey.co.uk (truyện Theodor của Rellstab năm 1824, sách Beethoven et ses trois styles của Wilhelm von Lenz năm 1852, tên Mondscheinsonate quanh năm 1840).

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Franz Schubert (1797–1828)
Tên đầy đủ	Impromptu cung Sol♭ trưởng, D. 899 số 3 (Op. 90 số 3), Andante
Sáng tác	Năm 1827, có lẽ vào mùa hè. Hai bản đầu của tập được in tháng 12/1827; bản số 3 và số 4 đến năm 1857 mới được in
Thời kỳ	Đầu Lãng mạn
Thể loại	Tiểu phẩm piano (impromptu)
Độ dài	Khoảng 5–7 phút

Năm 1827 là năm trọn vẹn cuối cùng trong đời Schubert; ông mất tháng 11 năm sau, mới 31 tuổi. Trong năm ấy ông viết hai tập, mỗi tập bốn bản ngắn cho piano: D. 899 và D. 935. Cái tên Impromptu ("ngẫu hứng") có lẽ do nhà xuất bản Tobias Haslinger đặt cho tập đầu (chính ông ghi tên này lên bản thảo bài số 1); ở bản thảo tập thứ hai, Schubert đánh số các bản từ 5 đến 8, như thể nối tiếp. Tên gọi nghe tùy hứng, nhưng đây là những bản nhạc được xây rất cẩn thận. Xem các thể loại nhạc piano.

Câu chuyện bản in. Haslinger in hai bản đầu (Đô thứ và Mi♭ trưởng) ngay cuối năm 1827, nhưng bản số 3 và số 4 phải chờ đến năm 1857, gần ba mươi năm sau khi Schubert mất, mới được con trai ông, Carl Haslinger, in ra. Khi ấy bản số 3 bị dịch giọng sang Sol trưởng, và mỗi ô nhịp 4/2 dài bị cắt đôi, để bài dễ chơi hơn. Suốt nhiều thập kỷ, bài thường chỉ được in ở Sol trưởng. Các ấn bản Urtext ngày nay đã trả lại giọng gốc, và người chơi piano hiểu vì sao Schubert chọn nó: ở Sol♭ trưởng, năm trong bảy nốt của gam là phím đen, bàn tay nằm tự nhiên và mềm mại; bản Sol trưởng dễ đọc hơn nhưng khó chơi mượt hơn.

Gam Sol♭ trưởng: năm phím đen, cộng hai phím trắng là Đô♭ (chính là phím Si) và Fa.

Một bài hát không lời. Schubert viết khoảng 600 ca khúc, và bản Impromptu này hát như một ca khúc của ông: giai điệu dài, rộng, nhiều nốt ngân. Bên dưới là một dòng hợp âm rải chảy đều như tiếng đàn hạc, gần như không dừng suốt bài; tay trái giữ bè trầm sâu. Điều đặc biệt: giai điệu và dòng đệm nằm trong cùng tay phải. Các ngón ngoài (chủ yếu ngón 4 và 5) hát giai điệu ở trên, ngón cái và các ngón trong rải hợp âm nhẹ như hơi thở. Tai ta nghe thấy một ca sĩ và một người đệm đàn, nhưng thực ra là một bàn tay.

Câu nhạc dài, hòa âm đổi màu. Nhịp 4/2 nghĩa là mỗi ô nhịp có bốn phách nốt trắng: âm nhạc thở theo những hơi rất dài, và Andante nên được hiểu là "đi" chứ không phải "đứng". Hãy để ý những chỗ Schubert bất ngờ đổi màu hòa âm, đi sang một giọng xa rồi quay về như không có gì xảy ra. Đoạn giữa bắt đầu ở Mi♭ thứ: tối và căng hơn, những nốt trầm nhấn mạnh, giọng thay đổi liên tục. Gần cuối đoạn có một tiếng láy rền ở âm vực rất trầm, như sấm xa, trước khi giai điệu Sol♭ trưởng trở lại.

Bàn đạp. Dòng hợp âm rải cần bàn đạp vang để hòa thành một làn sóng, nhưng giai điệu phải luôn trong. Nghệ sĩ thay bàn đạp theo bè trầm và hòa âm, có khi chỉ nhấc nửa chừng. Khi nghe, hãy chú ý xem tiếng đàn có bị nhòe ở chỗ đổi hòa âm không, và giai điệu có luôn nổi lên trên không.

Các "anh em". Trong tập D. 899, số 1 (Đô thứ) mở bằng nốt Sol quãng tám đánh mạnh, rồi một giai điệu một bè được các hợp âm đáp lại; số 2 (Mi♭ trưởng) là dòng chùm ba chạy không nghỉ của tay phải; số 4 (La♭ trưởng, mở đầu ở La♭ thứ) chạy những chuỗi hợp âm rải ở tay phải. Tập D. 935 đến tháng 4 năm 1839 mới được Diabelli in; bản số 3 của tập là một chủ đề và biến tấu ở Si♭ trưởng.

ASol♭ trưởng · giai điệu hát trên dòng đệm chảy đều

Bbắt đầu ở Mi♭ thứ · bè trầm nhấn, chuyển giọng liên tục

A'Sol♭ trưởng · khép lại rất nhỏ

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu: dòng hợp âm rải chảy đều, bè trầm sâu; giai điệu cất lên chậm rãi ở bè trên, từng nốt ngân dài
…	Giai điệu phát triển: vươn cao hơn, câu nhạc dài hơn; hòa âm đổi màu
…	Phần đầu khép lại ở Sol♭ trưởng; mọi thứ lắng xuống
…	Đoạn giữa: Mi♭ thứ; nốt trầm nhấn mạnh, nhạc tối và căng hơn, dòng đệm vẫn không dừng
…	Đi xa: chuyển giọng liên tục, cao trào của đoạn giữa
…	Láy rền ở âm vực trầm: nhạc dịu dần, chuẩn bị quay về
…	Phần đầu trở lại: giai điệu Sol♭ trưởng, giờ nghe như một lời an ủi
…	Kết: giai điệu tan dần, những hợp âm cuối rất nhỏ

• Bạn nghe ra mấy lớp âm thanh? Thử chỉ nghe dòng đệm, rồi chỉ nghe giai điệu.
• Dòng đệm có lúc nào dừng không? Điều đó tạo cảm giác gì?
• Hát theo giai điệu: bạn phải lấy hơi ở đâu? Nghệ sĩ có "thở" ở cùng chỗ không?
• Đoạn giữa khác phần đầu ở điểm nào: âm vực, sắc thái hay bè trầm?
• Khi phần đầu trở lại, nó có giống hệt lần đầu, hay đã mang theo "ký ức" của đoạn giữa?
• So sánh tốc độ hai bản thu: một bản trầm tư, một bản trôi theo nhịp nốt trắng. Bạn thích bản nào?

Ba bản thu trọn hai tập Impromptu D. 899 và D. 935 để so sánh:

• Radu Lupu (Decca).
• Alfred Brendel (Philips, phát hành năm 1989).
• Krystian Zimerman (Deutsche Grammophon, phát hành năm 1991).

Nghe cùng một đoạn trong ba bản: ai chơi nhỏ nhất mà giai điệu vẫn hát, ai để dòng đệm mỏng nhất, ai giữ câu nhạc rộng và liền nhất?

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Bản này ở mức sau Grade 8 (ABRSM đưa bài vào danh sách tác phẩm của bằng ARSM): không nhanh, nhưng tay phải phải làm hai việc cùng lúc, bàn tay nhỏ sẽ vất vả với những quãng rộng, và bàn đạp phải rất tinh. Chuẩn bị bằng các bài tập cân bằng trong cùng một tay ở trang Tạo tiếng đàn, rồi Träumerei và Nocturne Op. 9 số 2 của Chopin. Muốn một Impromptu Schubert dễ tiếp cận hơn, hãy thử D. 935 số 2 (La♭ trưởng). Khi đã sẵn sàng, bài học tác phẩm Impromptu Sol♭ trưởng hướng dẫn tập từng lớp âm thanh, bàn đạp và các câu nhạc dài. Xem Tác phẩm theo cấp độ; nghe thêm Schubert trong Ngũ tấu Con cá hồi.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "4 Impromptus, D.899"); ấn bản Urtext: G. Henle Verlag, Wiener Urtext, Bärenreiter (Neue Schubert-Ausgabe).
• Otto Erich Deutsch, Franz Schubert: Thematisches Verzeichnis seiner Werke (danh mục "D.").
• PTNA Piano Encyclopedia, mục D 899: niên đại, bản in năm 1857, nhịp 4/2 gốc.
• G. Henle Verlag, Impromptu G flat major op. 90 no. 3 D 899, HN 488: mức độ khó, nhận xét về bản Sol trưởng.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Frédéric Chopin (1810–1849)
Tên đầy đủ	12 Étude, Op. 10; trọng tâm: số 3 cung Mi trưởng (Lento ma non troppo) và số 12 cung Đô thứ (Allegro con fuoco)
Sáng tác	Op. 10 viết trong các năm 1829–1832 (bản thảo nháp của số 3 đề ngày 25/8/1832); in năm 1833 ở Paris và Leipzig, rồi ở London, đề tặng Franz Liszt
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Étude cho piano
Độ dài	Số 3 khoảng 3,5–4,5 phút; số 12 khoảng 2,5–3 phút; cả Op. 10 khoảng 27–30 phút

Étude nghĩa là "bài luyện". Trước Chopin, étude của Czerny, Cramer hay Clementi chủ yếu là bài luyện ngón cho người học. Chopin, từ năm 19 đến 22 tuổi, viết 12 étude Op. 10, mỗi bản giải một bài toán kỹ thuật nhưng đồng thời là một tác phẩm trọn vẹn, có giai điệu, hòa âm và kịch tính. Chúng được viết để chơi cả trên sân khấu hòa nhạc, không chỉ trong phòng tập. Xem Bài tập ngón và étude và các thể loại nhạc piano.

Liszt, người được đề tặng. Op. 10 được đề tặng "người bạn Franz Liszt". Năm 1833, Chopin viết cho Ferdinand Hiller rằng ông không biết ngòi bút mình đang viết gì, vì đúng lúc ấy Liszt đang chơi các étude của ông, và ông chỉ muốn "đánh cắp" cách Liszt chơi chính những bản étude ấy. Tập thứ hai, Op. 25 (12 bản), in năm 1837, đề tặng bá tước phu nhân Marie d'Agoult, người bạn đời của Liszt. Năm 1839 ông viết thêm ba étude không số hiệu, Trois nouvelles études.

Biệt danh không phải của Chopin. Ông chỉ đánh số và ghi tốc độ. "Tristesse" (Nỗi buồn) cho số 3, "Cách mạng" cho số 12, "Phím đen" cho Op. 10 số 5, "Gió mùa đông" cho Op. 25 số 11 đều do người đời sau đặt.

Số 3, Mi trưởng: dạy tay phải hát. Bản thảo đầu tiên ghi Vivace (nhanh), rồi Vivace ma non troppo; đến bản in Chopin mới đổi thành Lento ma non troppo (chậm, nhưng không quá), kèm một số máy đếm nhịp. Theo nhà viết tiểu sử Frederick Niecks, Chopin nói với học trò Adolf Gutmann rằng ông chưa từng viết được giai điệu nào đẹp như thế; có lần nghe Gutmann tập bản này, ông giơ hai tay lên và kêu: "Ôi, quê hương tôi!". Bài toán kỹ thuật: giai điệu và phần đệm trong cùng một tay. Ngón 4 và 5, hai ngón yếu nhất, hát giai điệu legato ở bè trên, trong khi ngón 1 và 2 chơi bè đệm móc kép thật nhẹ bên dưới. Đoạn giữa (poco più animato) đổi hẳn tính chất: giai điệu và đệm hòa thành những chuỗi nốt kép lắc lư, đi qua một loạt hợp âm bảy giảm căng thẳng, lên đỉnh ở đoạn con bravura với những quãng sáu kép, rồi một hợp âm bảy át kéo dài dẫn về giai điệu, lần này ngắn hơn.

Số 12, Đô thứ: dạy tay trái chạy. Năm 1831, cuộc khởi nghĩa của Ba Lan chống Nga thất bại và Warsaw rơi vào tay quân Nga, khi Chopin đã rời quê hương. Theo một truyền thuyết, ông viết bản này đúng lúc tin ấy lan tới, tháng 9 năm 1831, nhưng không có tài liệu nào chứng minh; bản chép sạch còn lại được viết trong khoảng 1832–1833. Mở đầu là một hợp âm nghịch tai đánh mạnh, rồi tay trái đổ xuống; sau đó tay phải hô vang chủ đề bằng quãng tám và hợp âm, trong khi tay trái chạy móc kép không nghỉ lên xuống khắp bàn phím. Bài toán: giữ tay trái đều, nhanh, rõ mà không căng cứng, và không lấn át tay phải. Gần cuối, nhạc lắng xuống trong giây lát, rồi hai tay cùng đổ xuống lần cuối và bản nhạc kết bằng hợp âm Đô trưởng.

Nghe bằng tai người chơi piano. Ở số 3, legato của giai điệu đến từ cách nối phím và giữ phím, không phải từ cú đánh mạnh; Chopin có ghi bàn đạp, nhưng trên đàn ngày nay người chơi phải thay bàn đạp thường hơn chỗ ông ghi, theo bè trầm và hòa âm. Ở số 12, hãy nghe xem "cơn bão" tay trái có che mất tiếng hô của tay phải không.

Số 3 · AMi trưởng · giai điệu và đệm trong một tay

Bpoco più animato · nốt kép

Hợp âm bảy giảm

Con bravuraquãng sáu kép

Bảy át kéo dàidẫn về chủ đề

A'rút gọn · tắt dần

Số 12 · Mở đầutay trái đổ xuống

AĐô thứ · quãng tám tay phải

Bchuyển giọng

A'

Codalắng xuống · kết Đô trưởng

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Số 3, mở đầu: giai điệu Mi trưởng hát chậm ở bè trên, bè đệm móc kép rất nhẹ bên dưới, cùng một tay; câu nhạc dâng lên một đỉnh nhỏ rồi khép lại
…	Poco più animato: nhạc chuyển động hơn; giai điệu và đệm hòa thành nốt kép lắc lư
…	Chuỗi hợp âm bảy giảm: nghịch tai, căng dần
…	Con bravura: quãng sáu kép dồn dập, đỉnh điểm của bản nhạc
…	Hợp âm bảy át kéo dài: lắng dần, chờ giai điệu trở về
…	Giai điệu trở lại, ngắn hơn; kết rất nhỏ
…	Số 12, mở đầu: hợp âm mạnh; tay trái đổ xuống
…	Chủ đề chính: quãng tám tay phải trên dòng móc kép tay trái không nghỉ
…	Đoạn giữa: chuyển giọng, dồn dập hơn; rồi chủ đề trở lại
…	Coda: lắng xuống giây lát; hai tay đổ xuống lần cuối, kết bằng hợp âm Đô trưởng

• Ở số 3, thử chỉ nghe bè đệm bên dưới giai điệu: nó có đều không? Có lúc nào to hơn giai điệu không?
• Chopin ghi "chậm, nhưng không quá". Nghệ sĩ bạn nghe chọn tốc độ nào? Nghe một bản khác để so sánh.
• Ở đoạn giữa số 3, lúc nào bạn thấy căng nhất? Lúc nào nhạc bắt đầu "về nhà"?
• Ở số 12, tay nào là "cơn bão", tay nào là "tiếng nói"? Bạn có nghe rõ từng nốt tay trái không?
• Hợp âm Đô trưởng cuối số 12 nghe như chiến thắng hay như kiệt sức? Nếu không biết biệt danh "Cách mạng", bạn sẽ đặt tên gì?

• Maurizio Pollini: thu trọn hai tập Op. 10 và Op. 25 cho Deutsche Grammophon; nghe độ rõ và độ đều của từng nốt.
• Alfred Cortot: thu Op. 10 năm 1933; ông còn soạn một ấn bản "để tập" có lời bình (édition de travail, Paris, 1915).
• Murray Perahia: thu trọn Op. 10 và Op. 25 (phát hành năm 2002); nghe cách giai điệu hát trên phần đệm.

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Étude Op. 10 và Op. 25 thuộc chặng 7 (sau Grade 8): Henle ghi cả 24 bài ở mức bằng LRSM của ABRSM, độ khó 6–9 trên thang 9. Phần đầu của số 3 (khoảng 20 ô nhịp) chậm, có thể tập sớm hơn để luyện cân bằng trong một tay; đoạn giữa khó hơn nhiều. Số 12 cần một tay trái đã được rèn kỹ bằng gam và hợp âm rải nhanh. Trước đó, hãy học Nocturne Op. 9 số 2 (bài học có sẵn bản thu và bản đồ nghe) và các étude của Czerny, Cramer. Trois nouvelles études nhẹ hơn một chút (Henle: mức 6–7), là cửa vào hợp lý cho étude Chopin. Xem Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Études, Op.10 (Chopin)"); G. Henle Verlag, Etudes, HN 124: lời tựa (năm sáng tác) và ghi chú (các chỉ dẫn tốc độ trong bản thảo số 3).
• Viện Fryderyk Chopin (Warsaw), mUltimate Chopin: mô tả bản thảo và các bản in đầu ở Paris, Leipzig (1833) và London.
• Frederick Niecks, Frederick Chopin as a Man and Musician (1888), bản trên Project Gutenberg: giai thoại về Gutmann, thư gửi Hiller năm 1833.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Robert Schumann (1810–1856)
Tên đầy đủ	Kinderszenen (Cảnh tuổi thơ), Op. 15: 13 tiểu phẩm cho piano
Sáng tác	Tháng 2–3 năm 1838 (hai bản, số 6 và số 9, có thể đã xong từ mùa thu 1837); in cuối tháng 2 năm 1839 (Breitkopf & Härtel)
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Chu trình tiểu phẩm cho piano
Độ dài	Khoảng 17–22 phút (bản thu Musopen trên trang này: khoảng 22 phút)

Năm 1838, Schumann 27 tuổi, đã đính hôn với nghệ sĩ piano trẻ Clara Wieck, giữa lúc cuộc đính hôn vấp phải tranh cãi ngày càng gay gắt. Ngày 17/3/1838, ông viết cho Clara: có lần cô bảo ông "đôi khi giống như một đứa trẻ", và từ ý ấy ông đã viết khoảng ba mươi bản nhỏ ngộ nghĩnh, chọn ra chừng mười hai và đặt tên Kinderscenen. "Em sẽ thích chúng," ông viết, "nhưng em phải quên mình là một nghệ sĩ bậc thầy." Bản in cuối cùng có 13 bản; một số bản bị loại có lẽ về sau nằm trong Bunte Blätter Op. 99 và Albumblätter Op. 124.

Không phải nhạc cho trẻ con. Đây là tuổi thơ nhìn lại qua đôi mắt người lớn; Schumann gọi chúng là "hồi tưởng của một người lớn, dành cho người lớn". Nhạc cho trẻ con tập đàn, ông viết mười năm sau: Album für die Jugend (xem bài học).

Tên gọi đến sau. Năm 1839, nhà phê bình Ludwig Rellstab (người có lẽ đã khởi nguồn biệt danh của sonata Ánh trăng) viết bài phê bình tập nhạc. Schumann bực bội: Rellstab hẳn tưởng rằng ông đặt một đứa trẻ đang khóc trước mặt rồi đi tìm nốt nhạc cho nó, trong khi sự thật ngược lại. Các tiêu đề "dĩ nhiên ra đời sau", và chỉ là "những gợi ý tinh tế cho cách chơi và cách hiểu". Vì vậy, hãy nghe nhạc trước, rồi mới xem tên có hợp không.

Nghe bằng tai người chơi piano. Rất ít nốt, nhưng mỗi bản đòi hỏi phân bè rõ (thường hai, ba bè trong một tay), rubato mềm mà không mất nhịp, bàn đạp trong và một tiếng đàn biết hát ở mức rất nhỏ: dễ đọc, khó chơi.

1Xứ lạ · Sol trưởng

2Chuyện kỳ lạ · Rê trưởng

3Bịt mắt bắt dê · Si thứ

4Nài nỉ · Rê trưởng

5Đủ hạnh phúc · Rê trưởng

6Sự kiện quan trọng · La trưởng

7Träumerei · Fa trưởng

8Bên lò sưởi · Fa trưởng

9Ngựa gỗ · Đô trưởng

10Quá nghiêm trang · Sol♯ thứ

11Dọa ma · Mi thứ / Sol trưởng

12Thiu thiu ngủ · Mi thứ

13Nhà thơ cất lời · Sol trưởng

Số	Tên gốc	Nghĩa	Giọng	Nghe gì
1	Von fremden Ländern und Menschen	Về những xứ sở và con người xa lạ	Sol trưởng	Giai điệu kể chuyện giản dị; môtip mở đầu sẽ quay lại nhiều lần
2	Kuriose Geschichte	Một câu chuyện kỳ lạ	Rê trưởng	Nhịp 3/4 nảy, nhấn mạnh, xen một câu mềm mại
3	Hasche-Mann	Trò bịt mắt bắt dê	Si thứ	Nhanh, nốt nảy, như đuổi bắt
4	Bittendes Kind	Đứa trẻ nài nỉ	Rê trưởng	Một lời xin nhắc đi nhắc lại; kết lửng trên hợp âm bảy át
5	Glückes genug	Thế là đủ hạnh phúc	Rê trưởng	"Câu trả lời" cho số 4; hai tay bắt chước nhau
6	Wichtige Begebenheit	Một sự kiện quan trọng	La trưởng	Hợp âm dày, trang trọng như một buổi lễ
7	Träumerei	Mơ màng	Fa trưởng	Một câu nhạc đi lên rồi buông xuống, trở lại nhiều lần với hòa âm khác
8	Am Kamin	Bên lò sưởi	Fa trưởng	Ấm cúng; mở đầu bằng bước nhảy Đô–Fa như Träumerei
9	Ritter vom Steckenpferd	Hiệp sĩ cưỡi ngựa gỗ	Đô trưởng	Nhịp 3/4 với trọng âm lệch, như ngựa gỗ bập bênh
10	Fast zu ernst	Gần như quá nghiêm trang	Sol♯ thứ	Giai điệu đảo phách, ngập ngừng
11	Fürchtenmachen	Dọa ma	Mi thứ / Sol trưởng	Đoạn chậm hiền lành bị cắt ngang bởi những đoạn nhanh đột ngột
12	Kind im Einschlummern	Đứa trẻ thiu thiu ngủ	Mi thứ	Đoạn giữa sáng lên ở Mi trưởng; kết lửng, không về hợp âm chủ
13	Der Dichter spricht	Nhà thơ cất lời	Sol trưởng	Như một bài thánh ca; ở giữa là một đoạn tự do như lời kể (recitative)

Mười ba bản nhỏ thành một tác phẩm nhờ đâu?

• Giọng: mở và khép ở Sol trưởng; phần lớn các bản ở những giọng gần Sol (Rê, La, Si thứ, Mi thứ). Ở giữa, chu trình rẽ sang Fa trưởng và Đô trưởng (số 7–9), rồi nhảy tới Sol♯ thứ, giọng xa nhất (số 10), trước khi trở về.
• Môtip chung: năm nốt mở đầu số 1, một bước nhảy lên quãng 6 rồi bốn nốt đi xuống; số 4 có liên hệ rõ với chủ đề này.
• Các bản nối nhau: số 4 hỏi, số 5 đáp; Träumerei và Am Kamin cùng mở bằng Đô–Fa; số 12 dừng lửng, số 13 tiếp lời và khép lại ở Sol trưởng.
• Thứ tự: Träumerei là số 7 trong 13, nằm đúng giữa. Số 13 là lời kết: người kể chuyện, giờ đã lớn, bước ra nói với ta.

Hãy nghe cả tập liền một mạch: khoảng lặng giữa các bản cũng là âm nhạc. Xem thêm hình thức nhỏ.

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Số 1: giai điệu kể chuyện, Sol trưởng
…	Số 2–3: nhịp nảy; rồi trò đuổi bắt rất nhanh
…	Số 4: kết lửng, như câu hỏi chưa được trả lời
…	Số 5: Rê trưởng "trả lời"; hai tay đuổi nhau
…	Số 6: hợp âm dày, trang trọng
…	Số 7, Träumerei: thời gian như chậm lại
…	Số 8–9: bên lò sưởi; rồi ngựa gỗ bập bênh
…	Số 10: Sol♯ thứ, đảo phách, nghiêm hẳn lại
…	Số 11: hiền lành, rồi bị "dọa" bởi những đoạn nhanh
…	Số 12: đung đưa như ru; đoạn Mi trưởng sáng lên; kết lửng
…	Số 13: hợp âm như thánh ca, đoạn tự do như lời kể, kết rất nhỏ ở Sol trưởng

• Nghe số 1 trước khi đọc tên: bạn sẽ đặt tên gì cho nó?
• Số 4 kết thế nào? Số 5 có "trả lời" thật không?
• Bạn có nghe ra môtip của số 1 trong bản nào khác không?
• Trong Träumerei, đếm số lần câu nhạc mở đầu xuất hiện. Lần nào hòa âm làm bạn bất ngờ nhất?
• Ở số 13, ai đang nói: đứa trẻ hay người lớn? Vì sao Schumann đặt nó cuối cùng?

• Vladimir Horowitz: chơi Träumerei ở cuối buổi hòa nhạc trở lại Carnegie Hall năm 1965 và trong buổi diễn ở Moskva năm 1986 (cả hai có đĩa thu trực tiếp); nghe cách ông giữ tiếng đàn rất nhỏ mà vẫn hát.
• Martha Argerich: thu trọn tập, cùng Kreisleriana (Deutsche Grammophon). So tốc độ của bà với số máy đếm nhịp in trong bản in đầu, như ♩ = 100 của Träumerei.

Xem thêm Nghệ sĩ piano và bản thu.

Phần lớn các bản ở khoảng chặng 4–6 (≈ Grade 5–7); khó ở phân bè, tiếng đàn và rubato hơn là ở tốc độ. Bắt đầu với số 1 và Träumerei; chuẩn bị bằng vài bản trong Album für die Jugend. Nếu chơi cả tập, hãy tập cả những chỗ nối giữa các bản. Xem Tác phẩm theo cấp độ và các thể loại nhạc piano.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Kinderszenen, Op.15"); ấn bản Urtext: G. Henle Verlag, Wiener Urtext.
• G. Henle Verlag, Scenes from Childhood op. 15, HN 44: lời tựa của Ernst Herttrich (2007), trích thư Schumann gửi Clara ngày 17/3/1838, thư gửi Carl Reinecke (1848) và gửi Heinrich Dorn về bài phê bình của Rellstab (1839).
• Từ điển piano PTNA, Kinderszenen Op. 15: thư gửi Clara ("giống như một đứa trẻ", "quên mình là một nghệ sĩ bậc thầy"), niên đại số 6 và số 9.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Franz Liszt (1811–1886)
Tên đầy đủ	Liebesträume (Những giấc mơ tình yêu), ba notturno cho piano, S. 541; số 3 cung La♭ trưởng, O lieb, so lang du lieben kannst
Sáng tác	Ca khúc gốc viết năm 1843, in năm 1847; bản cho piano in năm 1850
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Notturno (nocturne) cho piano, chuyển soạn từ một ca khúc của chính Liszt
Độ dài	Khoảng 4–5 phút

Franz Liszt là một trong những nghệ sĩ piano lừng lẫy nhất thế kỷ 19 và là người khai sinh thơ giao hưởng. Thế nhưng một trong những bản nhạc được yêu thích nhất của ông lại là một bài hát không lời.

Bản nhạc này vốn là một ca khúc. Năm 1843, Liszt phổ nhạc bài thơ O lieb, so lang du lieben kannst ("Hãy yêu, khi bạn còn có thể yêu") của nhà thơ Đức Ferdinand Freiligrath cho giọng hát và piano. Năm 1850, ông in ba bản Liebesträume cho piano, mỗi bản là một notturno chuyển soạn từ một ca khúc của mình: hai bản đầu theo thơ Ludwig Uhland, bản thứ ba theo thơ Freiligrath. Henle gọi bản số 3 là một trong những bản nhạc piano được chơi nhiều nhất.

Đừng để cái tên đánh lừa. Bài thơ không kể một giấc mơ ngọt ngào. Nó là một lời nhắc: hãy yêu thương khi còn có thể, vì sẽ đến lúc ta đứng bên nấm mồ mà than khóc; hãy giữ gìn lời nói: một lời cay nghiệt dù không cố ý vẫn khiến người kia bỏ đi trong nước mắt. Liszt ghi tốc độ Poco allegro, con affetto (hơi nhanh, trìu mến), nhịp 6/4 với hai phách lớn mỗi ô nhịp. Hãy nghe xem bản thu bạn chọn có "trôi" như một bài hát không.

Giai điệu nằm ở giữa. Trong nocturne của Chopin, giai điệu hát ở trên cùng. Ở đây, phần mở đầu đặt giai điệu ở âm vực giữa, như một giọng nam cao (tenor): bên dưới là nốt trầm, bên trên là những hợp âm rải nhẹ chia cho hai tay. Giai điệu chuyền qua lại giữa hai tay và phần lớn do ngón cái của hai tay đảm nhận. Người chơi phải để ngón cái "hát" trong khi các ngón khác chỉ thì thầm, và thay bàn đạp vang theo từng hợp âm để nốt trầm ngân dài mà giai điệu không bị nhòe.

Ba lần hát, hai cadenza. Giai điệu xuất hiện ba lần, mỗi lần một cách "phối" khác, ngăn cách bởi hai cadenza: những chuỗi nốt chạy liền không chia vạch nhịp, cho người chơi tự do co giãn. Sau cadenza thứ nhất, giai điệu trở lại ở Si trưởng, một giọng khá xa La♭ trưởng nên màu sắc đổi hẳn, với chỉ dẫn più animato con passione (sôi nổi hơn, say mê). Rồi nhạc dồn dập (sempre stringendo), chuyển giọng liên tục để lên cao trào: giai điệu vang bằng quãng tám rồi tan thành hợp âm rải. Cadenza thứ hai, những chuỗi nốt nhẹ (leggiero) trôi xuống, đưa nhạc về La♭ trưởng cho lần hát cuối, dịu dàng (dolce armonioso).

ALa♭ trưởng · giai điệu ở âm vực giữa

Cadenza 1nốt chạy liền, không vạch nhịp

A'Si trưởng · più animato con passione

Dồn lên cao tràosempre stringendo · quãng tám

Cadenza 2leggiero, trôi xuống

A''La♭ trưởng · lắng dần đến kết

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu, La♭ trưởng: giai điệu ở âm vực giữa, rất êm; dưới là nốt trầm, trên là hợp âm rải nhẹ
…	Câu tiếp theo: giai điệu phát triển, dâng lên rồi lắng xuống, chuẩn bị cho cadenza
…	Cadenza thứ nhất: chuỗi nốt chạy liền, nhẹ, không chia vạch nhịp, như bước vào giấc mơ
…	Giai điệu ở Si trưởng: sáng hơn, say mê hơn (più animato con passione)
…	Dồn lên: nhạc nhanh dần, chuyển giọng liên tục; hai tay nhảy những bước xa
…	Cao trào: giai điệu vang bằng quãng tám, rồi tan ra thành hợp âm rải
…	Lắng xuống; cadenza thứ hai: những chuỗi nốt nhẹ (leggiero) trôi xuống
…	Trở về La♭ trưởng: giai điệu lại ở âm vực giữa; tay trái vắt qua tay phải để chạm những hợp âm cao, mỏng
…	Kết: giai điệu tan dần, khép lại thật khẽ

• Ở phần mở đầu, giai điệu nằm ở đâu trong lớp âm thanh: trên cùng, dưới cùng hay ở giữa? Thử hát theo: bạn hát nó ở quãng giọng nào?
• Hai cadenza khác nhau thế nào về hướng đi, độ nhanh và tâm trạng?
• Khi giai điệu chuyển sang Si trưởng, "ánh sáng" của bản nhạc thay đổi ra sao?
• Ở cao trào, giai điệu có còn nổi rõ trên lớp quãng tám và hợp âm rải không?
• Vừa nghe vừa đếm hai phách lớn mỗi ô nhịp. Bản thu của bạn giữ được bước "đi" của Poco allegro, hay chậm như một khúc ru?

• Jorge Bolet: bản thu cho hãng Decca, nằm cạnh nhiều bản Liszt khác trong bộ đĩa Decca của ông. Nghe xem ông giữ tốc độ Poco allegro hay chậm hơn.
• Đàn của chính Liszt: cây đàn Bechstein Liszt nhận khoảng năm 1881–1882, đặt tại Nhà Liszt ở Weimar, được phục chế và chơi lại từ tháng 10/2024. Nếu tìm được bản thu trên cây đàn này, nghe xem tiếng đàn thế kỷ 19 khác đàn hiện đại ở đâu (đọc thêm lịch sử cây đàn piano).
• Leslie Howard: người thu âm toàn bộ nhạc piano độc tấu của Liszt cho hãng Hyperion; tập 19 đặt Liebesträume cạnh hai tập ca khúc Liszt tự chuyển soạn cho piano.
• Đừng quên ca khúc gốc (S. 298), do giọng nữ cao hoặc nam cao hát: biết lời rồi, bạn sẽ nghe bản piano khác đi.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Liebestraum số 3 thuộc chặng 7; Henle xếp bài ở mức 7 trên thang 9 ("khó"). Cái khó không nằm ở tốc độ mà ở sự cân bằng: ngón cái hát giai điệu trong khi các ngón khác rải hợp âm thật nhẹ, rồi hai cadenza và đoạn cao trào với quãng tám ở cả hai tay. Lộ trình chuẩn bị và cách tập từng phần có ở bài học tác phẩm Liebestraum số 3.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Liebesträume, S.541" và ca khúc "O lieb so lang du lieben kannst, S.298"); bản Urtext: G. Henle Verlag.
• G. Henle Verlag, Liebesträume, 3 Notturnos, HN 634 và lời tựa (Ernst-Günter Heinemann, 1998): niên đại, lời thơ in trước mỗi bài.
• PTNA Piano Encyclopedia, Liebesträume – 3 notturnos No. 3: niên đại, nội dung bài thơ, các đoạn.
• Bản in đầu (Kistner, Leipzig, [1850]), bản số hóa của Thư viện Quốc gia Bayern.
• Lời thơ Freiligrath và bản dịch tiếng Anh (Richard Stokes): Oxford Song. Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Edvard Grieg (1843–1907)
Tên đầy đủ	Concerto cho piano và dàn nhạc cung La thứ, Op. 16
Sáng tác	1868 ở Søllerød (Đan Mạch); công diễn ngày 3/4/1869 tại Copenhagen, Edmund Neupert độc tấu; in năm 1872 ở Leipzig; Grieg còn sửa đến cuối đời
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Concerto piano
Độ dài	Khoảng 28–31 phút

Nếu bạn biết Grieg qua Buổi sáng trong Peer Gynt, concerto này cho thấy một Grieg khác: trẻ trung, bốc lửa, viết cho piano với tất cả sức vóc của cây đàn. Đây là concerto duy nhất ông hoàn thành.

Lịch sử. Grieg viết tác phẩm năm 1868 ở Søllerød, một làng trên đảo Sjælland (Đan Mạch). Buổi công diễn ngày 3/4/1869 do Edmund Neupert, người được đề tặng tác phẩm, chơi piano, Holger Simon Paulli chỉ huy; chính Grieg không có mặt. Năm 1870, ở Rome, Liszt chơi thị tấu concerto này từ bản viết tay trước các vị khách và khen ngợi nhiệt thành. Grieg sửa bản nhạc nhiều lần; những chỗ sửa cuối cùng ông gửi nhà xuất bản vào mùa hè năm 1907, chỉ vài tuần trước khi mất (4/9/1907).

Họ hàng với concerto của Schumann. Hai concerto cùng giọng La thứ, cùng mở đầu bằng một cú "đổ" của piano từ trên cao xuống, và thường được thu chung một đĩa. Mối liên hệ có thật: Grieg học ở Nhạc viện Leipzig, thầy dạy piano của ông là Ernst Ferdinand Wenzel, bạn của Robert Schumann, và trong những năm học ở đây ông được nghe Clara Schumann chơi concerto của chồng tại Gewandhaus. Nhưng giọng nói của Grieg thì rất riêng: rất Na Uy.

Chất Na Uy. Cú "đổ" mở đầu được dựng từ một mô-típ ba nốt: xuống nửa cung rồi xuống một quãng ba trưởng (La – Sol♯ – Mi), một nét rất quen trong dân ca Na Uy. Ba nốt ấy trên bàn phím:

Chương cuối mang nhịp điệu halling, điệu nhảy dân gian Na Uy nhịp hai, xưa thường do nam giới nhảy, với những động tác nhào lộn như cú đá văng chiếc mũ treo trên cao. Xem thêm về các trường phái dân tộc ở Thời kỳ Lãng mạn.

Nghe bằng tai người chơi piano. Grieg viết cho piano rất dày: hợp âm đầy, quãng tám chạy khắp bàn phím, những chuỗi nốt đổ xuống như thác. Hãy nghe cách nghệ sĩ giữ tiếng đàn vang mà không gắt khi đối đầu với cả dàn nhạc (xem tiếng đàn). Cadenza ở cuối chương 1 do Grieg viết sẵn: piano một mình đi từ trầm lắng đến những hợp âm vang khắp bàn phím. Ở chương 2, piano lại nhẹ như sương, với những nét trang trí ở âm vực cao cần bàn đạp thật tinh. Xem lại khuôn mẫu chung của thể loại ở Concerto và ritornello.

I. Trình bàyLa thứ → Đô trưởng

Phát triển

Tái hiệnchủ đề 2 ở La trưởng

Cadenzapiano một mình

Coda

II. AdagioRê♭ trưởng

III. HallingLa thứ, 2/4

Chủ đề sáoFa trưởng

Halling trở lại

Quasi presto3/4

Andante maestosochủ đề sáo, La trưởng

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	I. Mở đầu: trống timpani vê to dần, rồi piano đổ ào xuống từ trên cao bằng mô-típ La – Sol♯ – Mi
…	Chủ đề chính (La thứ): dàn nhạc giới thiệu một giai điệu nhẹ, nhịp nhàng; piano tiếp lời
…	Chủ đề thứ hai (Đô trưởng): trữ tình, đàn cello hát trước, rồi đến piano
…	Phát triển: chủ đề chính chuyền qua lại giữa piano và dàn nhạc, căng thẳng hơn
…	Tái hiện: chủ đề thứ hai trở lại, lần này ở La trưởng
…	Cadenza: piano một mình, từ trầm lắng đến bùng nổ; dàn nhạc vào lại, chương khép bằng cú "đổ" như lúc mở đầu
…	II. Adagio (Rê♭ trưởng): đàn dây câm tiếng hát giai điệu; piano bước vào với những nét trang trí ở âm vực cao
…	Chủ đề chương 2 trở lại trên piano với những hợp âm đầy và mạnh; rồi nhạc nối thẳng sang chương 3
…	III. Halling: sau phần dẫn của dàn nhạc và một đoạn piano tự do ngắn, piano vào điệu nhảy nhịp 2/4, La thứ
…	Chủ đề sáo (Fa trưởng): sáo độc tấu hát một giai điệu đồng quê, piano tiếp lời
…	Halling trở lại, rồi biến thành nhịp 3/4 rất nhanh (Quasi presto)
…	Andante maestoso: chủ đề sáo trở lại ở La trưởng, cả dàn nhạc và piano, hoành tráng đến hợp âm cuối

• Trong cú "đổ" mở đầu, mô-típ La – Sol♯ – Mi lặp lại mấy lần? Tìm lại nó ở cuối chương 1.
• Nghe liền mở đầu concerto của Schumann rồi của Grieg: giống nhau ở đâu, khác nhau ở đâu?
• Trong cadenza, piano làm thế nào để nghe to và đầy như cả một dàn nhạc?
• Ở chương 2, ai hát giai điệu trước, dàn nhạc hay piano? Khi piano hát lại, nó khác đi thế nào?
• Chủ đề sáo trở lại ở đoạn kết trong hình dạng nào? So với Concerto số 2 của Rachmaninoff, cách khép lại có gì giống nhau?

• Dinu Lipatti (với nhạc trưởng Alceo Galliera và Philharmonia Orchestra): bản thu năm 1947 cho EMI.
• Krystian Zimerman (với Herbert von Karajan và Berliner Philharmoniker, Deutsche Grammophon): đĩa ghép cùng concerto của Schumann, rất tiện để so sánh hai tác phẩm.
• Leif Ove Andsnes: nghệ sĩ Na Uy, đã thu cả concerto lẫn nhiều Lyric Pieces; nghe cách anh nhấn nhịp điệu halling ở chương cuối.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Concerto này thuộc trình độ biểu diễn chuyên nghiệp (Nhạc viện Hoàng gia Canada, RCM, đưa nó vào danh sách concerto của bằng LRCM dành cho người biểu diễn): hợp âm và quãng tám nặng, sức bền, và khả năng chơi cùng dàn nhạc. Con đường đến với nó đi qua các Lyric Pieces (Tiểu phẩm trữ tình) của chính Grieg (xem các thể loại nhạc piano): Arietta Op. 12 số 1 (chặng 4), Notturno Op. 54 số 4 (RCM xếp ở Level 9, đề cương 2022), rồi Ngày cưới ở Troldhaugen Op. 65 số 6, với hợp âm và quãng tám mang dáng dấp concerto. Khi đã sẵn sàng, concerto được học cùng một người chơi đàn piano thứ hai, đảm nhận phần dàn nhạc rút gọn. Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Piano Concerto, Op.16 (Grieg, Edvard)"), có cả bản rút gọn cho hai đàn piano.
• Lời tựa ấn bản Urtext của Henle (HN 719) về lịch sử sáng tác, công diễn, xuất bản và các lần sửa: G. Henle Verlag.
• Finn Benestad và Dag Schjelderup-Ebbe, Edvard Grieg: The Man and the Artist (1988).
• Bản thu Neal O'Doan và University of Washington Symphony: Wikimedia Commons, từ bộ sưu tập Al Goldstein (Pandora Music).
• Xem Concerto và ritornello và tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Modest Mussorgsky (1839–1881)
Tên đầy đủ	Kartinki s vystavki (Картинки с выставки, Những bức tranh ở phòng triển lãm), tổ khúc cho piano
Sáng tác	2–22/6/1874, tưởng nhớ Viktor Hartmann; đề tặng Vladimir Stasov; in năm 1886, sau khi tác giả mất, qua bản biên tập của Rimsky-Korsakov
Thời kỳ	Lãng mạn (trường phái dân tộc Nga)
Thể loại	Tổ khúc piano, âm nhạc chương trình
Độ dài	Khoảng 30–35 phút
Phối khí nổi tiếng nhất	Maurice Ravel (1922)

Một cuộc dạo xem tranh. Viktor Hartmann, kiến trúc sư, họa sĩ và bạn thân của Mussorgsky, qua đời năm 1873, mới 39 tuổi. Đầu năm 1874, nhà phê bình Vladimir Stasov góp phần tổ chức một triển lãm tưởng niệm các bản vẽ và tranh màu nước của Hartmann ở Viện Hàn lâm Nghệ thuật, Saint Petersburg. Chỉ trong ba tuần tháng 6/1874, Mussorgsky, thành viên "Nhóm Năm người", viết một tổ khúc piano gồm mười "bức tranh": một ví dụ kinh điển của âm nhạc chương trình (so sánh với thơ giao hưởng). Không phải bức nào Mussorgsky nhắc tới cũng còn tìm được; trong số những bản còn lại có phác thảo trang phục gà con trong vỏ trứng, chiếc đồng hồ hình túp lều của mụ phù thủy Baba Yaga và thiết kế một cổng thành cho Kiev (Kyiv) chưa bao giờ được xây.

Promenade: chính người xem tranh. Tổ khúc mở đầu bằng Promenade (dạo bước): một giọng hát đơn độc, rồi cả khối hợp âm đáp lại, nhịp 5/4 và 6/4 xen kẽ như những bước chân không đều. Promenade trở lại giữa các bức tranh, mỗi lần một tâm trạng; theo Stasov, qua những đoạn ấy Mussorgsky vẽ chính mình đang dạo qua phòng tranh, lúc vui lúc buồn khi nhớ người bạn đã mất. Về sau, nó còn "bước vào" tranh: thành lời than ở giọng thứ trong Cum mortuis, và vang lên giữa tiếng chuông ở Cổng lớn thành Kiev.

Bản piano gốc và bản Ravel. Bản in năm 1886 của Rimsky-Korsakov sửa nhiều chỗ và có cả lỗi đọc nhầm. Bản phối khí nổi tiếng nhất, của Maurice Ravel, do nhạc trưởng Serge Koussevitzky đặt hàng và công diễn ở Paris tháng 10/1922; Ravel dựa vào bản Rimsky-Korsakov và bỏ Promenade thứ năm. Nếu bạn chỉ biết tác phẩm qua bản Ravel, hãy chuẩn bị cho một âm thanh khác hẳn.

Nghe bằng tai người chơi piano. Ví dụ rõ nhất là Bydło (cỗ xe bò): trong bản thảo của Mussorgsky, xe bò bắt đầu rất mạnh (ff), như ở ngay trước mặt, tay trái nện những hợp âm nặng như bánh xe lăn, rồi xa dần đến ppp; bản in năm 1886 của Rimsky-Korsakov bỏ chữ ff ở đầu bài và chỉ ghi to dần (cresc.) ở giữa, còn bản Ravel bắt đầu nhỏ rồi to dần. Ravel tô màu bằng nhạc cụ: trumpet cho Promenade đầu tiên, saxophone alto cho bài ca trong Lâu đài cổ, tuba cho cỗ xe bò, trumpet câm tiếng cho Schmuÿle. Trên piano, mọi màu sắc ấy phải đến từ cách nhấn phím và bàn đạp. Trong Catacombae, mỗi hợp âm piano tắt dần ngay khi vừa vang lên, và khoảng lặng giữa chúng thành một phần của âm nhạc; kèn đồng của Ravel thì giữ âm thanh đều đặn. Đọc thêm về nghệ thuật phối khí của Ravel ở Boléro.

PromenadeSi♭ trưởng

1. Gnomus

Promenade

2. Lâu đài cổ

Promenade

3. Tuileries

4. Bydło

Promenade

5. Gà con

6. Goldenberg và Schmuÿle

PromenadeRavel bỏ

7. Limoges

8. Catacombae

Cum mortuisPromenade, giọng thứ

9. Baba Yaga

10. Cổng lớn KievPromenade trở lại

Số	Tên gốc	Nghĩa	Giọng
	Promenade	Dạo bước	Si♭ trưởng
1	Gnomus	Chú lùn	Mi♭ thứ
	Promenade
2	Il vecchio castello	Lâu đài cổ	Sol♯ thứ
	Promenade
3	Tuileries (Dispute d'enfants après jeux)	Vườn Tuileries (trẻ con cãi nhau sau giờ chơi)	Si trưởng
4	Bydło	Gia súc (tiếng Ba Lan): cỗ xe bò	Sol♯ thứ
	Promenade
5	Балет невылупившихся птенцов	Vũ khúc của những chú gà con chưa nở	Fa trưởng
6	"Samuel" Goldenberg und "Schmuÿle"	Hai người Do Thái, một giàu một nghèo (có người đọc bài này như một bức biếm họa bài Do Thái; cách đọc ấy còn tranh cãi)	Si♭ thứ
	Promenade (Ravel bỏ)
7	Limoges. Le marché (La grande nouvelle)	Chợ Limoges (Tin lớn)	Mi♭ trưởng
8	Catacombae (Sepulcrum romanum) rồi Cum mortuis in lingua mortua	Hầm mộ (Mộ La Mã); Cùng người chết, bằng một ngôn ngữ đã chết	Si thứ
9	Избушка на курьих ножках (Баба-Яга)	Túp lều trên chân gà (Baba Yaga)	không ghi hóa biểu
10	Богатырские ворота (В стольном городе во Киеве)	Cổng các tráng sĩ (ở kinh đô Kiev), thường gọi là Cổng lớn thành Kiev	Mi♭ trưởng

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Promenade: giọng hát đơn độc, khối hợp âm đáp lại; nhịp 5/4 và 6/4 xen kẽ
…	Gnomus: giật cục, dừng đột ngột, như một chú lùn bước khập khiễng
…	Promenade êm dịu; Lâu đài cổ: nốt trầm Sol♯ lặp lại gần như suốt bài, bên trên là bài ca buồn của người hát rong
…	Promenade ngắn; Tuileries: nhanh, nhẹ, trẻ con trêu chọc nhau
…	Bydło: hợp âm tay trái nặng nề như bánh xe; bắt đầu mạnh hay nhỏ? Rồi xa dần, tắt hẳn
…	Promenade lặng lẽ; Vũ khúc gà con: âm vực cao, nốt hoa mỹ lích chích
…	Goldenberg và Schmuÿle: giọng trầm, nặng, hai tay đồng âm; giọng the thé, nốt lặp nhanh ở âm vực cao; rồi hai giọng chồng lên nhau
…	Promenade (gần giống lần đầu); Limoges: chợ ồn ào, nốt nhanh không ngừng, kết bằng một cú lao xuống
…	Catacombae: hợp âm dài, lúc rất mạnh lúc rất nhỏ; rồi Cum mortuis: chủ đề Promenade ở giọng thứ, dưới tiếng rung (tremolo) cao vút
…	Baba Yaga: quãng tám dữ dội, bước nhảy xa; đoạn giữa rờn rợn; rồi lao thẳng vào bản cuối
…	Cổng lớn thành Kiev: hợp âm trang nghiêm, những đoạn thánh ca lặng lẽ xen vào, tiếng chuông, Promenade vang lại lần cuối

• Mỗi lần Promenade trở lại, nó sáng hơn hay tối hơn, vội hơn hay chậm hơn? Người xem tranh đang nghĩ gì?
• Trong Lâu đài cổ, nốt trầm lặp lại không ngừng tạo cảm giác gì?
• Bydło trong bản piano bạn nghe bắt đầu gần hay xa? So sánh với bản Ravel.
• Mussorgsky vẽ hai nhân vật của Goldenberg và Schmuÿle bằng âm vực và tiết tấu như thế nào?
• Ở Cổng lớn thành Kiev, nghệ sĩ piano tạo "tiếng chuông" bằng cách nào?

• Sviatoslav Richter, bản thu trực tiếp ở Sofia năm 1958 (nay hãng Decca phát hành, The Sofia Recital 1958): chơi đúng bản nhạc của Mussorgsky; tiếng thu cũ, nghe rõ cả khán phòng.
• Vladimir Horowitz: chơi bản do chính ông soạn lại (1939), thêm nốt và mở rộng âm vực để piano "to" như dàn nhạc (bản thu trực tiếp ở Carnegie Hall năm 1948, hãng RCA); nghe để biết nghệ sĩ có thể can thiệp vào bản nhạc đến đâu.
• Bản phối khí của Ravel (dàn nhạc nào cũng được): nghe ngay sau bản piano, nhất là Bydło, Lâu đài cổ và Cổng lớn thành Kiev.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Trọn tổ khúc thuộc trình độ biểu diễn: cần sức bền, hợp âm và quãng tám nặng (Bydło, Baba Yaga, Cổng lớn thành Kiev). Nhưng vài bản có thể tập sớm hơn nhiều: Promenade đầu tiên để luyện hợp âm dày và đổi nhịp; Il vecchio castello (nhà Henle xếp mức 5 trên thang 1–9) để giữ nốt trầm lặp thật đều dưới một giai điệu hát dài; Vũ khúc gà con chưa nở (Henle mức 7) để luyện nốt hoa mỹ nhẹ và nhanh ở âm vực cao. Hãy chơi hợp âm nặng bằng sức nặng của cả cánh tay, không gồng cổ tay (xem sức khỏe người chơi đàn). Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP (tìm "Pictures at an Exhibition (Mussorgsky, Modest)"); nên dùng bản Urtext theo bản thảo gốc (ví dụ của G. Henle Verlag) thay vì bản Rimsky-Korsakov.
• Michael Russ, Musorgsky: Pictures at an Exhibition (Cambridge University Press, 1992).
• Richard Taruskin, Musorgsky: Eight Essays and an Epilogue (Princeton University Press, 1993).
• Bản thu Chiara Bertoglio: IMSLP, trang tác phẩm, mục Recordings (file PMLP03722-Quadri.mp3).
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Johannes Brahms (1833–1897)
Tên đầy đủ	Intermezzo cung La trưởng, Op. 118 số 2 (Andante teneramente), trong Sechs Klavierstücke (Sáu tiểu phẩm cho piano), Op. 118
Sáng tác	Mùa hè năm 1893 ở Bad Ischl (Áo); in cuối năm đó ở nhà Simrock (Berlin)
Thời kỳ	Cuối Lãng mạn
Thể loại	Intermezzo, tiểu phẩm trữ tình cho piano
Độ dài	Khoảng 5–6 phút

Âm nhạc của tuổi sáu mươi. Trong hai năm 1892–1893, Brahms viết bốn tập tiểu phẩm piano cuối cùng, từ Op. 116 đến Op. 119. Tập Op. 118 hoàn thành vào mùa hè 1893 ở thị trấn nghỉ dưỡng Bad Ischl, gồm bốn intermezzo, một ballade và một romance. Từ nơi nghỉ hè ấy, Brahms gửi bản chép tay cho Clara Schumann, nghệ sĩ piano lừng danh và người bạn thân thiết của ông suốt hơn bốn mươi năm (xem các nhà soạn nhạc nữ). Clara là một trong những người đầu tiên được biết các bản mới, và bà khen chúng chứa cả một kho cảm xúc trong khuôn khổ nhỏ bé.

Intermezzo nghĩa đen là "khúc chen giữa", nhưng ở Brahms cuối đời, nó chẳng chen giữa cái gì cả: đó là tên ông đặt cho những bản nhạc ngắn, trầm tư, như nói thầm với chính mình (xem các thể loại nhạc piano). Bản số 2 ghi Andante teneramente: vừa phải như bước đi, dịu dàng. Ba nốt đầu tiên như một hạt giống: trong đoạn A, nhóm nốt ấy trở lại nhiều lần, mỗi lần trên một hòa âm khác.

Ba đoạn: A – B – A. Đoạn A ở La trưởng, gồm những câu nhạc bốn ô nhịp cân đối như một bài hát ru, có một quãng giữa bấp bênh hơn trước khi giai điệu đầu quay về. Đoạn B chuyển sang Fa♯ thứ, giọng thứ song song của La trưởng: tối hơn, khắc khoải hơn. Ở chính giữa đoạn B là một khúc hợp xướng (chorale) ở Fa♯ trưởng, chậm và rất nhỏ, như một bài thánh ca vọng ra từ nhà thờ. Rồi Fa♯ thứ trở lại, và cuối cùng đoạn A trở về, giờ nghe như một kỷ niệm.

Nghe bằng tai người chơi piano. Bí mật của bản nhạc nằm ở các bè giữa. Phần đệm không phải kiểu "bùm-chát" mà là một mạng lưới những giọng nhỏ chuyển động chậm; nhiều chỗ mỗi tay phải chơi hai bè cùng lúc, ngón 4–5 hát giai điệu còn các ngón phía trong chơi nhẹ hơn. Trong đoạn Fa♯ thứ có ba lớp rõ rệt: bè trên như một cây clarinet, bè giữa như viola, bè trầm chạy bằng chùm ba nốt như cello. Bè giữa đáp lại bè trên theo lối canon: nhắc lại bốn nốt mở đầu của bè trên (Đô♯ – Fa♯ – Mi – Rê) ở quãng tám dưới, chậm hơn hai phách (xem đối âm). Khi Fa♯ thứ trở lại, hai bè trên đổi vai để bè giữa dẫn dắt. Brahms giấu đối âm trong một khúc nhạc êm như bài hát ru. Ở khúc hợp xướng, Brahms ghi una corda (viết tắt u.c.: bàn đạp trái) và legato, rồi ghi tre corde khi Fa♯ thứ trở lại; thay bàn đạp phải muộn, để các hợp âm nối liền mà không nhòe.

ALa trưởng · ô 1–48

BFa♯ thứ · canon · ô 49–56

Hợp xướngFa♯ trưởng · ô 57–64

B'Fa♯ thứ trở lại · ô 65–76

A'La trưởng · ô 77–116

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu, La trưởng: giai điệu dịu dàng mọc lên từ ba nốt đầu; bên dưới, các bè giữa chuyển động chậm
…	Câu trả lời: bắt đầu giống câu đầu nhưng rẽ sang Mi trưởng
…	Quãng giữa của đoạn A: hòa âm bấp bênh, đổi màu liên tục
…	Giai điệu đầu trở lại, khép đoạn A thật nhẹ
…	Đoạn B, Fa♯ thứ: ba lớp âm thanh; bè giữa bắt chước bè trên, bè trầm chạy chùm ba nốt
…	Khúc hợp xướng, Fa♯ trưởng: chậm lại, rất nhỏ, như một bài thánh ca
…	Fa♯ thứ trở lại: chất liệu đầu đoạn B quay về; nhạc dâng lên cao trào rồi lắng xuống, mở đường cho đoạn A
…	Đoạn A trở về, La trưởng: giai điệu quen thuộc, giờ như một kỷ niệm
…	Kết: nhạc lắng dần vào hợp âm La trưởng cuối cùng

• Ba nốt đầu tiên xuất hiện lại bao nhiêu lần trong đoạn A? Có lúc nào chúng nằm ở bè giữa hay bè trầm không?
• Trong đoạn Fa♯ thứ, thử chỉ nghe bè giữa: nó bắt chước bè trên sau bao lâu?
• Khúc hợp xướng Fa♯ trưởng khác phần còn lại thế nào về âm lượng, âm vực và tốc độ?
• Khi đoạn A trở về, phần mở đầu được rút ngắn (16 ô còn 8 ô, viết khác đi); từ đó đến hết, các nốt gần như không đổi. Vì sao nó nghe khác lần đầu?
• Nghe hai bản thu: bản nào để các bè giữa "nói" rõ hơn? Bản nào co giãn nhịp (rubato) nhiều hơn?

• Radu Lupu: đĩa Decca các tiểu phẩm cuối đời của Brahms (Op. 79, Op. 117–119; CD 1987); Op. 118 số 2 dài khoảng 5:56.
• Glenn Gould: đĩa 10 Intermezzi for Piano (Columbia Masterworks, 1961), có Op. 118 số 2, dài khoảng 5:48.
• Emanuel Ax: đĩa Sony Classical năm 1992 (Biến tấu Handel, Op. 118, Op. 79); Op. 118 số 2 dài khoảng 6:24. So tốc độ ba bản để thấy tốc độ thay đổi tính cách bài nhạc thế nào.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

Op. 118 số 2 là một trong những bản Brahms dễ tiếp cận nhất: nhà Henle xếp ở mức 6 (trung bình) trên thang 1–9, còn ABRSM đưa bài vào danh sách bằng ARSM, trên Grade 8; trên site, bài thuộc chặng 6. Nốt không nhanh; cái khó là cân bằng các bè trong cùng một bàn tay, giữ legato bằng ngón và bàn đạp, và chơi chùm ba nốt ở bè trầm thật đều. Một số hợp âm trải rộng; tay nhỏ có thể chia lại nốt giữa hai tay hoặc để bàn đạp giữ một nốt.

Chuẩn bị: Träumerei của Schumann (nhiều bè trong một tay), Prélude Mi thứ của Chopin (hợp âm chậm, làm nổi giai điệu) và Valse Op. 39 số 15 của chính Brahms. Đọc tiếng đàn về cách làm nổi một bè. Cùng chặng có Intermezzo Op. 117 số 1 (Mi♭ trưởng) của Brahms. Xem thêm Tác phẩm theo cấp độ.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP, gồm bản in đầu tiên của Simrock (Berlin, 1893); bản Urtext: G. Henle Verlag có bản in riêng Op. 118 số 2, kèm lời tựa về thư từ giữa Brahms và Clara Schumann năm 1893.
• PTNA Piano Encyclopedia: phân tích hình thức Op. 118 số 2.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Sergei Rachmaninoff (1873–1943)
Tên đầy đủ	Concerto piano số 2 cung Đô thứ, Op. 18
Sáng tác	1900–1901
Công diễn trọn vẹn	27/10/1901 (lịch Nga cũ; 9/11/1901 theo lịch hiện nay), Moskva, tác giả chơi piano, Alexander Siloti chỉ huy
Thời kỳ	Cuối Lãng mạn
Độ dài	Khoảng 33–35 phút

Năm 1897, Giao hưởng số 1 của Rachmaninoff công diễn thất bại nặng nề. Ông rơi vào trầm cảm và gần như không sáng tác được trong ba năm. Sau một thời gian điều trị với bác sĩ Nikolai Dahl, ông lấy lại cảm hứng và viết Concerto số 2, đề tặng chính bác sĩ Dahl. Concerto thành công vang dội và đến nay vẫn là một trong những concerto piano nổi tiếng và được biểu diễn nhiều nhất.

I. ModeratoĐô thứ · 8 hợp âm chuông

II. Adagio sostenutoMi trưởng

III. Allegro scherzandoĐô thứ → Đô trưởng

Thời điểm	Chương / phần	Sự kiện
…	1. Moderato	Piano độc tấu mở đầu: 8 hợp âm to dần, ngân như tiếng chuông, xen với nốt trầm Fa lặp lại
…	1. Chủ đề 1	Đàn dây hát chủ đề chính rộng lớn ở Đô thứ; piano đệm bằng những hợp âm rải cuồn cuộn
…	1. Chủ đề 2	Piano hát chủ đề 2 trữ tình ở Mi♭ trưởng
…	1. Tái hiện	Cao trào: chủ đề 1 trở lại dưới dạng hành khúc mạnh mẽ
…	2. Adagio sostenuto	Mi trưởng; sáo rồi clarinet hát giai điệu chính trên nền hợp âm rải của piano
…	3. Allegro scherzando	Nhanh, nhiều tiết tấu; rồi đàn viola và oboe giới thiệu một giai điệu lớn trữ tình
…	3. Kết	Giai điệu lớn trở lại ở cả dàn nhạc và piano, hoành tráng, kết ở Đô trưởng

• 8 hợp âm mở đầu tạo cảm giác gì? Nghe kỹ nốt trầm lặp lại bên dưới.
• Ở chương 2, piano đóng vai trò gì khi sáo và clarinet đang hát?
• Giai điệu lớn của chương 3 từng được chuyển thành ca khúc pop Full Moon and Empty Arms. Nhạc của concerto còn vang lên trong nhiều phim, như Brief Encounter (1945) và The Seven Year Itch (1955).

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: IMSLP (tìm "Rachmaninoff Op.18").
• Lịch sử sáng tác và công diễn: lời tựa ấn bản Urtext của G. Henle Verlag (HN 1214).
• Về thể loại: Concerto và ritornello.
• Bản thu Musopen: Wikimedia Commons; tên dàn nhạc và nhạc trưởng theo trang tác phẩm trên IMSLP, nơi đăng cùng bản thu này.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Claude Debussy (1862–1918)
Tên đầy đủ	Préludes, quyển 1 (Premier livre): mười hai prélude cho piano
Sáng tác	Từ tháng 12/1909 đến tháng 2/1910; nhà Durand (Paris) in năm 1910
Biểu diễn lần đầu	Debussy tự chơi ra mắt bốn bản (I, II, X và XI) tháng 5/1910 ở Paris; phần lớn các bản còn lại được Ricardo Viñes, Franz Liebich và chính Debussy chơi lần đầu ở Paris trong năm 1911
Thời kỳ	Đầu thế kỷ 20, chủ nghĩa ấn tượng
Thể loại	Prélude, tiểu phẩm cho piano
Độ dài	Khoảng 35–40 phút cả quyển; mỗi bản từ hai đến sáu phút

Prélude không còn là khúc dạo đầu. Ở Bach, prelude dẫn vào một fugue (xem Prelude Đô trưởng). Chopin biến nó thành một bản nhạc đứng riêng, ngắn, chỉ một ý: 24 prélude Op. 28 của ông đi qua đủ 24 giọng (xem Prélude Mi thứ). Debussy cũng viết 24 prélude, chia làm hai quyển, mỗi quyển mười hai bản (quyển 2 in năm 1913), nhưng không theo vòng giọng nào: mỗi bản là một bức tranh âm thanh. Theo ngày Debussy ghi trên bản thảo, quyển 1 được viết xong trong chưa đầy hai tháng, từ tháng 12/1909 đến đầu tháng 2/1910, dù vài bản đã có phác thảo từ những năm 1907–1908.

Tên ở cuối bài. Mỗi bản có một cái tên gợi hình, nhưng Debussy cho in tên ấy ở cuối bản nhạc, trong ngoặc đơn và sau dấu ba chấm, như (...Voiles). Người chơi và người nghe gặp âm nhạc trước rồi mới biết bức tranh: cái tên là một lời gợi ý, không phải câu chuyện bắt buộc phải theo. Nguồn cảm hứng đến từ khắp nơi: ba vũ nữ chạm trên một cột đá cổ ở Delphi, một câu thơ của Baudelaire, một truyền thuyết xứ Bretagne, tinh linh Puck của Shakespeare, phong cảnh miền Nam nước Ý, những gánh hát giải trí của Mỹ.

Màu thay cho đường đi. Ở Mozart hay Beethoven, hòa âm là một con đường: rời nhà, căng thẳng, rồi trở về. Ở đây, mỗi hợp âm được nghe như một màu. Debussy dùng gam toàn cung, gam không có nốt chủ để "về nhà" (Voiles); gam ngũ cung, rất quen tai với người nghe nhạc Việt (La fille aux cheveux de lin); những chuỗi hợp âm trượt song song như thánh ca thời Trung cổ (La cathédrale engloutie); và những nốt trầm ngân dài làm nền cho cả một đoạn. Giới phê bình gọi lối viết này là "ấn tượng", theo tên trường phái hội họa của Monet; chính Debussy thì không ưa cái nhãn ấy.

Một cây đàn như không có búa. Tiếng đàn ở đây phụ thuộc rất nhiều vào bàn đạp và cách chạm phím: nốt trầm được giữ ngân trong khi hòa âm bên trên đổi màu, các tầng âm thanh trải từ đáy đến đỉnh bàn phím, phần lớn ở sắc thái rất nhỏ. Theo hồi ức của nghệ sĩ piano Marguerite Long, một câu Debussy hay nói là phải quên rằng cây đàn piano có búa.

IVũ nữ Delphi

IIVoiles · gam toàn cung

IIIGió trên đồng

IVÂm thanh và hương thơm

VĐồi Anacapri

VIBước chân trên tuyết

VIIĐiều gió tây đã thấy

VIIICô gái tóc lanh

IXDạ ca bị cắt ngang

XNhà thờ chìm

XIĐiệu múa của Puck

XIIMinstrels

Ghi lại thời điểm (phút:giây) mỗi bản bắt đầu trong bản thu của bạn, rồi nghe điều được gợi ý ở từng dòng.

Thời điểm	Sự kiện
…	I. Danseuses de Delphes (Vũ nữ Delphi), Lent et grave: hợp âm chậm, nặng và trang nghiêm như một điệu múa nghi lễ; gợi hứng từ ba vũ nữ trên đỉnh một cột đá cổ tìm thấy ở Delphi (Hy Lạp); bản đúc của cột được bày ở bảo tàng Louvre (Paris)
…	II. Voiles (Cánh buồm, hay Tấm voan: chữ Pháp mang cả hai nghĩa): gần như cả bài trên gam toàn cung, không có "nhà" để về; nốt Si♭ ở bè trầm ngân gần suốt bài; một đoạn ngắn ở giữa chỉ dùng phím đen (ngũ cung), rồi gam toàn cung trở lại
…	III. Le vent dans la plaine (Gió trên đồng), Animé: một hình nốt lăn tăn rất nhanh và rất nhỏ gần như không dứt; vài cơn gió mạnh bất chợt bùng lên rồi tắt
…	IV. « Les sons et les parfums tournent dans l'air du soir » (Âm thanh và hương thơm quẩn quanh trong khí trời chiều): một câu trong bài thơ Harmonie du soir của Baudelaire; nhịp ba uể oải như một điệu valse chậm, hòa âm dày và mềm; gần cuối, những tiếng như tù và vọng lại từ xa
…	V. Les collines d'Anacapri (Những ngọn đồi ở Anacapri, trên đảo Capri): mở đầu bằng những nốt để ngân vang (Debussy ghi quittez, en laissant vibrer: buông phím, để ngân), rồi một điệu nhảy nhanh, nhẹ (Vif) chen với một giai điệu kiểu dân ca (avec la liberté d'une chanson populaire), gợi không khí miền Nam nước Ý
…	VI. Des pas sur la neige (Những bước chân trên tuyết), Triste et lent: một hình hai nốt lặp lại gần như suốt bài, như những bước chân nặng nề; Debussy ghi ngay ô đầu: Ce rythme doit avoir la valeur sonore d'un fond de paysage triste et glacé (nhịp điệu này phải có giá trị âm thanh của nền một phong cảnh buồn và giá lạnh)
…	VII. Ce qu'a vu le vent d'ouest (Điều gió tây đã thấy), Animé et tumultueux: bản dữ dội nhất quyển; những đợt hợp âm rải và nốt chạy cuộn lên như sóng dữ, những cao trào rất mạnh
…	VIII. La fille aux cheveux de lin (Cô gái tóc lanh), Sol♭ trưởng: giai điệu mở đầu vang một mình, không đệm, gần như chỉ dùng các nốt của gam ngũ cung; tên lấy từ một bài thơ của Leconte de Lisle; kết rất nhỏ
…	IX. La sérénade interrompue (Bản dạ ca bị cắt ngang), Modérément animé: tiếng guitar gảy dạo kiểu Tây Ban Nha, một giai điệu như chàng trai hát dưới cửa sổ người yêu, bị cắt ngang mấy lần bởi những âm thanh khác hẳn
…	X. La cathédrale engloutie (Nhà thờ chìm), Profondément calme: những hợp âm quãng năm song song hiện ra như từ sương mù, tiếng chuông; nhà thờ dần nhô khỏi mặt nước và vang lên như đàn organ, rất mạnh, ở Đô trưởng; rồi chìm xuống, giai điệu ấy trở lại rất nhỏ như một tiếng vọng
…	XI. La danse de Puck (Điệu múa của Puck), Capricieux et léger: tinh linh tinh nghịch trong Giấc mộng đêm hè của Shakespeare; nhịp chấm dôi nhảy nhót, nhẹ như không
…	XII. Minstrels: nhại không khí của những gánh hát giải trí kiểu Mỹ, Nerveux et avec humour (bồn chồn và hài hước): những nốt gảy giật cục, tiếng trống (Debussy ghi quasi Tambouro), những câu đùa bất ngờ, một giai điệu trữ tình nửa đùa nửa thật

La cathédrale engloutie dựa trên truyền thuyết xứ Bretagne về thành Ys bị biển nhấn chìm. Trong bản nhạc, nhà thờ của thành nhô lên khỏi mặt nước giữa tiếng chuông và tiếng hát của các tu sĩ, rồi lại chìm xuống. Minstrel show là loại hình giải trí ra đời ở Mỹ thế kỷ 19, trong đó diễn viên (thường là người da trắng) bôi đen mặt để nhại người da đen; ngày nay nó được nhìn nhận là một hình thức phân biệt chủng tộc.

• Che cột tên trong bảng, nghe một bản rồi tự đặt tên cho nó. So với tên của Debussy, bạn gần đến đâu? Đó cũng là cách Debussy muốn bạn nghe.
• Ở Voiles, có nốt nào nghe như "nhà" không? Khi đoạn phím đen đến, màu nhạc đổi thế nào?
• Ở Des pas sur la neige, hình hai nốt có lúc nào ngừng không? Nó khiến bạn thấy lạnh, buồn hay cô đơn?
• Ở La cathédrale engloutie, lúc nào nhà thờ "nhô lên khỏi mặt nước"? Khi giai điệu ấy trở lại lần cuối, nó vang to hay nhỏ, gần hay xa?
• Nghe liền La fille aux cheveux de lin và Clair de lune, bản Debussy bắt đầu viết khoảng hai mươi năm trước: cùng êm ả, nhưng khác nhau ở đâu?
• Nghe liền từ bản III đến bản VIII: bạn có nhận ra quy luật trong cách Debussy xếp các bản nhanh và chậm không?

• Marcelle Meyer (1956): bản thu gợi ý ở trang này (link tới Wikimedia Commons), của một nghệ sĩ Pháp thuộc thế hệ sau Debussy.
• Walter Gieseking (EMI): quyển 1 thu năm 1953, trong loạt thu nhạc piano solo của Debussy những năm 1950.
• Arturo Benedetti Michelangeli (Deutsche Grammophon, 1978): quyển 1.
• Krystian Zimerman (Deutsche Grammophon, 1994): trọn hai quyển.
• Chính Debussy: mùa hè năm 1912, ông thu mười bốn tác phẩm piano của mình cho hãng Welte-Mignon (các cuộn piano được phát hành năm 1913), trong đó có La cathédrale engloutie. Trên cuộn piano ấy, ông chơi nhanh gấp đôi so với cách đọc thông thường bản nhạc in ở hai đoạn dài, từ ô 7 đến ô 12 và từ ô 22 đến ô 83; bản nhạc in không hề ghi những chỗ đổi tốc độ này. Nghe một bản phát lại cuộn piano rồi so với một bản thu hiện đại.

Cách chọn và so sánh bản thu: xem Nghệ sĩ piano và bản thu.

La fille aux cheveux de lin là cửa vào dễ nhất của quyển, xếp ở chặng 6 trong Tác phẩm theo cấp độ: ít nốt, nhưng hợp âm phải cân bằng, bàn đạp phải sạch và câu nhạc phải thở tự nhiên. Những bản còn lại thuộc chặng 7 (sau Grade 8). Des pas sur la neige ít nốt mà khó theo cách khác: giữ hình hai nốt thật đều và thật nhỏ trong khi giai điệu bên trên tự do. Voiles và La cathédrale engloutie đòi bàn đạp tinh và một đôi tai nghe được từng tầng âm thanh; hợp âm của La cathédrale engloutie trải rộng, tay nhỏ cần rải hoặc chia nốt cho tay kia. Le vent dans la plaine, Ce qu'a vu le vent d'ouest, La danse de Puck và Minstrels cần ngón nhanh và nhẹ.

Trước đó, học Clair de lune để quen với sắc thái pp, bàn đạp nửa và nhịp mơ hồ; đọc Bàn đạp và Tạo tiếng đàn. Thứ tự gợi ý các bài Debussy khác ở Nhà soạn nhạc cho piano.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: IMSLP, gồm bản in đầu tiên của Durand (Paris, 1910).
• Ngày sáng tác, các buổi biểu diễn đầu tiên và nguồn gốc tên từng bản: lời tựa của François Lesure (1986) cho ấn bản Urtext G. Henle Verlag HN 383; phân tích từng bản: PTNA Piano Encyclopedia.
• Cuộn piano của Debussy: Roy Howat, "Between and beyond the perforations in Debussy's Welte rolls", trong Claude Debussy: die Klavieraufnahmen (Wolke Verlag, 2023); các ô chơi nhanh gấp đôi theo ghi chú của ấn bản Henle HN 643, như lời điểm sách của Music Teacher Magazine mà Henle dẫn.
• Bản thu Marcelle Meyer: Wikimedia Commons, từ bộ sưu tập Les Discophiles Français của Médiathèque musicale Mahler.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	George Gershwin (1898–1937)
Tên đầy đủ	Rhapsody in Blue cho piano và dàn nhạc
Sáng tác	1924; công diễn 12/2/1924 tại Aeolian Hall, New York
Thời kỳ	Thế kỷ 20
Thể loại	Rhapsody cho piano độc tấu và dàn nhạc
Độ dài	Khoảng 15 phút

Rhapsody in Blue ra đời từ một "cuộc thí nghiệm": buổi hòa nhạc An Experiment in Modern Music của Paul Whiteman đặt câu hỏi liệu jazz có thể bước vào phòng hòa nhạc cổ điển không. Gershwin — khi đó mới 25 tuổi và đã nổi tiếng với những ca khúc trong các vở diễn Broadway — viết tác phẩm trong vài tuần.

Ngay tiếng đầu tiên đã rất đặc biệt: một nốt clarinet vuốt lên (glissando) dài, từ trầm vút lên cao. Gershwin viết một tiếng láy rền ở âm vực trầm rồi một chuỗi 17 nốt đi lên; chuyện kể rằng trong buổi tập, nghệ sĩ clarinet Ross Gorman (có lẽ để đùa) vuốt liền các nốt ấy thành một đường trượt, và từ đó tác phẩm luôn mở đầu như vậy — thành một âm thanh tiêu biểu của nhạc Mỹ.

Tác phẩm là một dòng chảy liền mạch (đúng nghĩa "rhapsody": một chương liền mạch, thường dựa trên những giai điệu đại chúng), hòa trộn giai điệu blues, tiết tấu jazz syncopation và hòa âm cổ điển. Phần dàn nhạc do Ferde Grofé phối: bản gốc năm 1924 cho ban nhạc jazz của Paul Whiteman, một bản năm 1926 cho dàn nhạc nhà hát, và bản năm 1942 cho dàn nhạc giao hưởng đầy đủ, lâu nay được chơi và thu âm nhiều nhất.

Glissandoclarinet vuốt từ trầm lên cao

Chủ đề chínhclarinet, cả ban nhạc · piano độc tấu lần đầu

Ban nhạc và piano

Đoạn chậmAndantino moderato · Mi trưởng

Piano độc tấuchạy ngón tốc độ cao

Chủ đề chính trở lạidồn dập về kết

Kếtcả dàn nhạc và piano

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Clarinet glissando mở đầu: vuốt từ trầm lên cao
…	Chủ đề chính đầu tiên: clarinet chơi tiếp, cả ban nhạc nhắc lại; rồi piano mới vào, độc tấu lần đầu
…	Ban nhạc trở lại, chơi cùng piano
…	Đoạn chậm, trữ tình ở giữa (Andantino moderato, Mi trưởng)
…	Piano độc tấu virtuoso: chạy ngón tốc độ cao
…	Trở lại chủ đề chính, dồn dập về kết
…	Kết hoành tráng: cả dàn nhạc và piano

• Tiếng clarinet mở đầu dài bao lâu? Thử hát theo đường vuốt lên đó.
• Tìm các đoạn syncopation (đảo phách): nốt nhấn rơi vào đâu so với phách?
• Đoạn chậm ở giữa khác các đoạn nhanh ở những gì (tốc độ, nhạc cụ, cảm xúc)?
• Bạn nghe ra chất "Mỹ" (jazz, blues) và chất "châu Âu" (giao hưởng) hòa vào nhau ở đâu?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm "Rhapsody in Blue").
• Bản thu năm 1924: Library of Congress, National Jukebox (Victor 55225, thu ngày 10/6/1924; mặt thứ hai); file trên Wikimedia Commons.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Antonio Vivaldi (1678–1741)
Tên đầy đủ	Concerto cung Mi trưởng, Op. 8 số 1, RV 269 La primavera
Xuất bản	1725, trong tập Il cimento dell'armonia e dell'inventione
Thời kỳ	Baroque
Thể loại	Concerto cho violin độc tấu, dàn dây và bè trầm liên tục
Độ dài chương 1	Khoảng 3–4 phút

Mỗi concerto trong Bốn Mùa đi kèm một bài thơ sonnet mô tả cảnh vật, có lẽ do chính Vivaldi viết. Âm nhạc "vẽ" lại từng câu thơ: đây là một ví dụ nổi tiếng của âm nhạc miêu tả.

Chương 1 viết theo hình thức ritornello, hình thức đặc trưng của concerto Baroque: một đoạn nhạc chính do cả dàn nhạc chơi (ritornello, tiếng Ý: "lần quay lại nhỏ") quay lại nhiều lần, xen giữa là các đoạn độc tấu của violin.

R

Chim hótsolo

R

Suối chảy

R

Bãochuyển sang giọng thứ

Rgiọng thứ

Chim trở lại

R

Độc tấuviolin

R

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện	Câu thơ tương ứng
…	Ritornello: cả dàn nhạc, giai điệu vui tươi, mỗi câu nhắc lại nhỏ như tiếng vọng	Mùa xuân đã đến
…	Violin độc tấu và hai violin khác láy rền, hót líu lo	Chim chóc chào xuân bằng tiếng hót
…	Ritornello trở lại
…	Dàn dây chơi nhỏ, chuyển động đều đặn, lăn tăn	Suối chảy rì rào trong gió nhẹ
…	Ritornello trở lại
…	Tremolo nhanh và các chuỗi nốt đi lên vụt qua, giọng chuyển sang thứ	Sấm sét kéo đến, mây đen phủ trời
…	Ritornello trở lại, giọng thứ
…	Tiếng chim hót trở lại	Bão tan, chim lại cất tiếng hót
…	Ritornello trở lại: cả dàn nhạc nhắc nhịp điệu của câu mở đầu
…	Violin độc tấu thêm một đoạn ngắn: chuỗi nốt nhanh, chỉ có bè trầm liên tục đệm
…	Ritornello cuối cùng; câu cuối nhắc lại nhỏ như tiếng vọng

• Ritornello quay lại bao nhiêu lần? Lần nào nó ngắn hơn hoặc ở giọng khác?
• Phần "bão" khác các phần khác ở tốc độ, cường độ hay màu sắc?
• So sánh một bản thu dùng nhạc cụ hiện đại với một bản thu dùng nhạc cụ thời Baroque (ví dụ của các nhóm chuyên nhạc cổ như Il Giardino Armonico hay Europa Galante). Tốc độ và âm sắc khác nhau thế nào?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm theo tên nhà soạn nhạc và số hiệu danh mục).
• Thứ tự các đoạn trong bảng theo dõi, nhất là phần cuối (Tutti ở ô 66, Solo từ giữa ô 70, Tutti ở ô 76): tổng phổ chép bằng LilyPond của Mutopia Project (Mutopia-2010/02/08-301, theo bản in chụp lại của Performers' Facsimiles, giấy phép CC BY-SA 3.0).
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Antonio Vivaldi (1678–1741)
Tên đầy đủ	Concerto cung Fa thứ, Op. 8 số 4, RV 297 L'inverno
Sáng tác	Trước năm 1725 (IMSLP ghi năm 1723); in năm 1725 ở Amsterdam (Michel-Charles Le Cène) trong tập Il cimento dell'armonia e dell'inventione, Op. 8
Thời kỳ	Baroque
Thể loại	Concerto cho violin độc tấu, dàn dây và bè trầm liên tục
Độ dài chương 1	Khoảng 3–4 phút

Mùa đông là concerto cuối cùng trong Bốn Mùa, đối nghịch hoàn toàn với Mùa xuân: giọng Fa thứ lạnh lẽo thay vì Mi trưởng rực rỡ. Bài thơ sonnet in kèm bản nhạc tả cả ba chương: chương 1 là run rẩy trong tuyết, gió buốt, giậm chân cho đỡ rét, răng va lập cập; chương 2 là ngồi bên lò sưởi khi ngoài trời mưa; chương 3 là bước đi rón rén trên băng, trượt ngã, gió nổi.

Ở chương 1, Vivaldi "vẽ" cái rét bằng thủ pháp dàn nhạc rất trực quan: những nốt lặp lại đều đều của từng bè lần lượt vào, chồng lên nhau thành hợp âm chói tai như người run cầm cập; những chuỗi nốt chạy rất nhanh của violin độc tấu như gió buốt; những nốt lặp dồn dập như chân giậm và răng va lập cập. Chương 1 cũng viết theo hình thức ritornello như Mùa xuân — hãy so sánh hai chương 1 với nhau.

Đã nghe Mùa xuân? Hai concerto này là một cặp đối xứng: xuân–đông, trưởng–thứ, ấm–lạnh.

Mở đầucả dàn nhạc · nốt lặp chồng lên nhau

Gió buốtviolin độc tấu · chạy rất nhanh

Giậm chândàn nhạc · nốt lặp dồn dập

Thay phiênđộc tấu và dàn nhạc · mở đầu trở lại

Răng va lập cậpviolin độc tấu · nốt kép rung nhanh

Kếtcả dàn nhạc · kết trọn ở Fa thứ

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện	Câu thơ tương ứng
…	Mở đầu, cả dàn nhạc: những nốt lặp lại đều đều, các bè lần lượt vào và chồng lên nhau thành hợp âm chói tai; violin độc tấu thêm những nốt láy rền	Run cầm cập giữa tuyết giá
…	Violin độc tấu: những chuỗi nốt chạy rất nhanh, mỗi đợt lên cao hơn đợt trước	Gió dữ thổi buốt
…	Dàn nhạc: những nốt lặp lại dồn dập, hợp âm đổi liên tục	Chạy, giậm chân liên hồi
…	Violin độc tấu và dàn nhạc thay phiên nhau, rồi những nốt lặp chồng lên nhau của đoạn mở đầu trở lại
…	Những nốt lặp dồn dập của violin độc tấu (nốt kép rung nhanh), dàn nhạc đệm nhỏ	Rét quá, răng va lập cập
…	Kết: cả dàn nhạc trở lại những nốt lặp dồn dập của đoạn "giậm chân", rồi hai lần kết trọn dứt khoát ở Fa thứ

• So sánh ritornello của Mùa đông với Mùa xuân: tốc độ, cường độ, cảm xúc khác nhau thế nào?
• Ở đoạn mở đầu, những nốt lặp lại đều đều chồng lên nhau gợi cho bạn cảm giác gì? Hợp âm nghe êm hay chói?
• Đoạn "răng va lập cập" nằm ở khoảng nào của chương? Muốn nghe cảnh trượt ngã trên băng, hãy tìm chương 3 và so sánh.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm theo tên nhà soạn nhạc và số hiệu danh mục).
• Thứ tự các đoạn và câu thơ in trong bản nhạc: tổng phổ chép bằng LilyPond của Mutopia Project (Mutopia-2010/02/08-351, theo bản in chụp lại của Performers' Facsimiles, giấy phép CC BY-SA 3.0).
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Johann Sebastian Bach (1685–1750)
Tên đầy đủ	Tổ khúc cho cello độc tấu số 1 cung Sol trưởng, BWV 1007
Sáng tác	Theo nhận định chung khoảng 1720, ở Köthen
Thời kỳ	Baroque
Thể loại	Tổ khúc: Prelude và 5 điệu nhảy
Độ dài Prelude	Khoảng 2–3 phút
Bản thu gợi ý	Pablo Casals (HMV, thu 1936–1939; Prelude số 1 thu ở Paris năm 1938); Yo-Yo Ma (CBS Masterworks, thu 1982; Sony Classical, 1997)

Bản viết tay của Bach đã mất; sáu tổ khúc cho cello còn lại qua bốn bản chép tay thế kỷ 18, trong đó bản của vợ ông, Anna Magdalena (chép trong khoảng 1727–1731), được coi là gần bản gốc nhất. Bản in đầu tiên ra ở Paris năm 1824. Năm 1890, cậu bé 13 tuổi Pablo Casals tìm thấy một ấn bản (do Friedrich Grützmacher biên tập) ở Barcelona; về sau, từ khoảng năm 1902, ông đưa trọn từng tổ khúc vào chương trình hòa nhạc, rồi thu âm cả sáu bản trong các năm 1936–1939 ở London và Paris, lần đầu cả bộ được thu âm. Từ Casals, các tổ khúc này có chỗ thường trực trong tiết mục của mọi nghệ sĩ cello.

Thử thách của Bach: viết hòa âm cho một nhạc cụ chủ yếu chỉ chơi được một nốt mỗi lúc. Lời giải là hợp âm rải: các nốt của hợp âm vang lên lần lượt, tai người nghe tự ghép chúng lại. Giống Prelude cung Đô trưởng cho đàn phím, nhưng trên một cây đàn dây.

Tổ khúc theo trật tự quen thuộc: Prelude – Allemande – Courante – Sarabande – Menuet I và II – Gigue.

Mở đầuhợp âm rải trên dây Sol buông · I – IV – V – I

Đi xa dầnsang vùng Rê trưởng (giọng át)

Fermatadừng trên Rê, âm át

Bariolagenốt La lặp lại xen các nốt khác

Dồn lênRê lặp lại, các nốt đi lên nửa cung · nốt cao nhất

Kếtnhững hợp âm cuối · Sol trưởng

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu: dây Sol buông ở bè trầm, các nốt rải đi lên rồi quay về, như những làn sóng; nghe ra vòng hợp âm I – IV – V – I
…	Hòa âm đi xa dần, chuyển sang vùng giọng Rê trưởng (giọng át)
…	Nhạc dừng lại (dấu fermata) trên nốt Rê, âm át của Sol trưởng, như lấy hơi
…	Đoạn bariolage: nốt La lặp lại (đúng cao độ dây La buông của cello) xen kẽ liên tục với các nốt khác
…	Nốt Rê lặp lại xen kẽ với các nốt đi lên theo nửa cung, căng thẳng dần đến nốt cao nhất của bài
…	Những hợp âm cuối cùng, kết về Sol trưởng

• Dù chỉ có một cây đàn, bạn có nghe ra bè trầm và hợp âm không?
• So sánh Casals (thu những năm 1930) với một bản thu hiện đại: tốc độ, độ tự do (rubato), âm thanh khác nhau thế nào?
• Nghe tiếp Sarabande của cùng tổ khúc: một điệu nhảy chậm, nhịp 3/4.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: Mutopia Project, Suite 1 for Cello Solo, BWV 1007 (theo ấn bản Schirmer 1916); danh sách chương và bản in đầu trên IMSLP.
• Năm sáng tác và các bản chép tay: lời tựa ấn bản Urtext Henle HN 666.
• Pablo Casals và các tổ khúc: niên biểu của Fundació Pau Casals; bản thu: MusicBrainz.
• Về thời kỳ: Baroque.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Johann Sebastian Bach (1685–1750)
Tên đầy đủ	Tổ khúc cho dàn nhạc số 3 cung Rê trưởng, BWV 1068 — chương 2: Air
Sáng tác	Có lẽ khoảng 1729–1731 ở Leipzig; nguồn chính còn lại là một bộ phần bè chép khoảng 1730–1731, một phần do chính Bach chép
Thời kỳ	Baroque
Thể loại	Tổ khúc cho dàn nhạc (ouverture)
Độ dài chương Air	Khoảng 4–5 phút

Air (nghĩa là "giai điệu") là chương 2 của Tổ khúc số 3. Tổ khúc gồm 6 chương: Ouverture (mở đầu), Air, hai Gavotte, Bourrée và Gigue. Cả tổ khúc có oboe, trumpet và timpani, nhưng Air chỉ có đàn dây (violin 1, violin 2, viola) và bè continuo.

Cái tên "Air on the G String" (Air trên dây Sol) đến từ bản chuyển soạn năm 1871 của nghệ sĩ violin August Wilhelmj cho violin và piano: ông dịch giai điệu từ Rê trưởng xuống Đô trưởng để người chơi kéo cả giai điệu trên một dây, dây Sol, dây trầm nhất của violin. Vì vậy bạn sẽ gặp hai phiên bản: bản gốc Rê trưởng cho dàn nhạc, và bản Wilhelmj Đô trưởng cho violin.

Chương nhạc chia hai nửa, mỗi nửa nhắc lại: nửa đầu 6 ô nhịp, nửa sau 12 ô. Giai điệu violin 1 mở đầu bằng một nốt Fa♯ ngân dài hơn một ô nhịp rồi mới uốn lượn đi xuống. Nghe kỹ đường bass: nó đi đều bằng nốt móc đơn, phần lớn nhảy quãng tám, suốt cả chương.

Nửa đầu6 ô · Rê trưởng, kết ở La trưởng (giọng át) · nhắc lại

Nửa sau12 ô · qua Si thứ, La trưởng, về Rê trưởng · nhắc lại

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Dàn dây vào: violin 1 ngân dài nốt Fa♯ trên nền bè trầm đi đều bằng nốt móc đơn
…	Nửa đầu kết ở La trưởng (giọng át), rồi nhắc lại
…	Nửa sau: giai điệu đi qua Si thứ (giọng thứ song song), rồi La trưởng
…	Về lại Rê trưởng
…	Kết: giai điệu hạ xuống nốt chủ Rê, bè trầm khép lại; nửa sau nhắc lại

• Giai điệu chính do nhạc cụ nào chơi? Bè đệm bên dưới gồm những gì?
• So sánh bản gốc (dàn nhạc, Rê trưởng) với bản Wilhelmj (violin, Đô trưởng): âm sắc và cảm xúc khác nhau thế nào?
• Thử đếm theo bè trầm: nó đi đều đặn thế nào trong suốt chương nhạc?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: Mutopia Project, Air BWV 1068 (theo ấn bản Bach-Gesellschaft); danh sách chương và tổng phổ trên IMSLP.
• Nguồn bản nhạc và năm sáng tác: lời tựa ấn bản Urtext Bärenreiter TP 194 (Neue Bach-Ausgabe).
• Bản Wilhelmj: The Concise Oxford Dictionary of Music, mục Air on the G String. Xem thêm tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	George Frideric Handel (1685–1759)
Tên đầy đủ	Hợp xướng "Hallelujah" (số 44 theo cách đánh số thường gặp; có ấn bản đánh số 39), kết thúc Phần II của oratorio Messiah, HWV 56
Sáng tác	Phần lớn viết trong khoảng 22/8–14/9/1741 (24 ngày); công diễn 13/4/1742 tại Dublin
Lời	Charles Jennens, trích Kinh Thánh (Khải Huyền 19:6, 19:16; 11:15)
Giọng	Rê trưởng, có trumpet và timpani
Lực lượng	Hợp xướng bốn bè và dàn nhạc Baroque (trumpet, timpani, đàn dây, continuo)
Độ dài	Khoảng 3–4 phút

Handel (1685–1759) là nhà soạn nhạc sinh ở Đức, sống và thành danh ở London. Ông viết opera tiếng Ý suốt nhiều năm, nhưng khi opera Ý ở London bớt được ưa chuộng, ông chuyển dần sang oratorio: tác phẩm tôn giáo có tính kịch cho ca sĩ, hợp xướng và dàn nhạc, thường diễn không dàn dựng, không phục trang. Messiah, hát bằng tiếng Anh, là tác phẩm làm tên tuổi ông được biết khắp thế giới, và là oratorio phổ biến nhất.

Lời do Charles Jennens chọn từ Kinh Thánh, kể về Đấng Cứu Thế: lời tiên tri và giáng sinh (Phần I), chịu nạn, phục sinh, thăng thiên và lời rao giảng lan ra (Phần II), sự sống lại của người chết và chiến thắng cái chết (Phần III). Theo ngày Handel ghi trên bản viết tay, ông viết phần lớn bản nhạc trong khoảng 24 ngày (22/8–14/9/1741). Tác phẩm công diễn lần đầu ngày 13/4/1742 tại Dublin.

"Hallelujah" là hợp xướng kết thúc Phần II (số 44): khúc khải hoàn sau khi câu chuyện đã đi qua đau khổ đến chiến thắng. Cả bài chỉ dùng ba câu ngắn trong sách Khải Huyền, nhưng Handel biến chúng thành 3–4 phút âm nhạc dồn dập, ở giọng Rê trưởng cùng trumpet và timpani, bộ đôi thời ấy hay dùng cho dịp lễ hội.

Một truyền thống thú vị: ở Anh, khán giả đôi khi vẫn đứng dậy khi hợp xướng này vang lên. Chuyện thường được kể là ở một buổi diễn tại London năm 1743, cả khán phòng, dẫn đầu là vua George II, đã đứng dậy khi hợp xướng bắt đầu và đứng tới hết.

Mở đầudàn nhạc dạo ba ô · cả hợp xướng hô "Hallelujah!"

Đoạn 1"for the Lord God…" · đồng âm, rồi đuổi nhau

Đoạn 2"The kingdom of this world…" · như thánh ca

Đoạn 3"and He shall reign…" · fugue

Cao trào"King of kings…" · soprano lên từng bậc

Kếtim lặng hai phách · "Hallelujah" cuối

Phần	Điều xảy ra	Kỹ thuật
Mở đầu	Dàn nhạc dạo ba ô, rồi cả hợp xướng hô "Hallelujah!"	Bốn bè cùng nhịp (chủ điệu), môtip ngắn
Đoạn 1	"for the Lord God omnipotent reigneth" (vì Chúa Toàn Năng đang trị vì)	Các bè hát đồng âm (cùng giai điệu, cách nhau quãng tám) trước, rồi lần lượt vào đuổi nhau, xen kẽ tiếng hô Hallelujah
Đoạn 2	"The kingdom of this world is become…" (nước thế gian đã trở nên…)	Bốn bè cùng nhịp, nốt dài, như thánh ca
Đoạn 3	"and He shall reign for ever and ever" (Ngài sẽ trị vì đời đời)	Fugue: chủ đề mở bằng một bước nhảy quãng lớn, các bè vào lần lượt: bass, tenor, alto, soprano
Cao trào	"King of kings, and Lord of Lords" (Vua các vua, Chúa các chúa)	Soprano (lúc đầu cùng alto) giữ nốt La dài hai lần, rồi lên Rê và từ đó mỗi lần lên cao hơn một bậc (Rê, Mi, Fa♯, Sol); trumpet giữ cùng nốt (lúc còn ở La thì cao hơn một quãng tám); các bè khác đáp "for ever and ever, Hallelujah"
Kết	Cả hợp xướng và dàn nhạc im lặng hai phách, rồi tiếng "Hallelujah" cuối bằng nốt dài	—

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu: sau ba ô dạo của dàn nhạc, cả hợp xướng hô "Hallelujah!" cùng một lúc, ngắn gọn, dứt khoát
…	"for the Lord God omnipotent reigneth": các bè hát cùng một giai điệu trước, rồi tách ra đuổi nhau, tiếng "Hallelujah" xen vào giữa
…	"The kingdom of this world is become…": nhạc chùng xuống, bốn bè hát cùng nhịp bằng nốt dài, như một bài thánh ca
…	"and He shall reign for ever and ever": bè bass cất lên chủ đề mở bằng một bước nhảy quãng lớn, rồi tenor, alto, soprano lần lượt đuổi theo; đây là đoạn fugue (xem Fugue)
…	"King of kings, and Lord of Lords": soprano (cùng trumpet) giữ nốt La dài hai lần, rồi lên Rê và từ đó mỗi lần lên cao hơn một bậc, các bè khác đáp "for ever and ever, Hallelujah"
…	Đột ngột im lặng hai phách, rồi một tiếng "Hallelujah" cuối cùng bằng nốt dài khép lại

• Đoạn nào cả hợp xướng hát cùng một lúc (đồng thanh), đoạn nào các bè vào đuổi nhau (fugue)? Bạn phân biệt bằng tai thế nào?
• Thử đếm số lần từ "Hallelujah" vang lên trong 3–4 phút — nhiều hơn bạn đoán không?
• Truyền thống khán giả đứng dậy khi nghe đoạn này: theo bạn, điều gì trong âm nhạc khiến người ta muốn đứng lên? (Xem Baroque về kèn trumpet chưa có van của thời ấy.)

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc: Mutopia Project, Messiah (theo ấn bản Händel-Gesellschaft của Chrysander, 1902); số thứ tự, buổi công diễn đầu trên IMSLP.
• Bản viết tay và ngày sáng tác: Thư viện Anh, R.M.20.f.2.
• The Concise Oxford Dictionary of Music, các mục Messiah, Hallelujah Chorus, oratorio, Handel.
• Về thời kỳ: Baroque; về kỹ thuật: Fugue. Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Joseph Haydn (1732–1809)
Tên đầy đủ	Giao hưởng số 94 cung Sol trưởng, Hob. I:94
Sáng tác	1791, công diễn lần đầu tại London ngày 23/3/1792
Thời kỳ	Cổ điển
Chương 2	Andante, Đô trưởng, khoảng 6 phút

Haydn viết bản giao hưởng này cho loạt hòa nhạc của Johann Peter Salomon ở London. Chương 2 nổi tiếng nhờ một hợp âm rất to bất ngờ của cả dàn nhạc (ô 16) chen vào giữa một giai điệu rất nhỏ nhẹ. Từ đó bản giao hưởng có biệt danh Surprise (Bất ngờ). Có chuyện kể rằng Haydn muốn đánh thức những khán giả ngủ gật, nhưng chính ông đã bác: theo người viết tiểu sử Griesinger, Haydn nói ông chỉ muốn làm công chúng bất ngờ bằng một điều mới.

Chương nhạc viết theo hình thức chủ đề và biến tấu: một giai điệu đơn giản được nhắc lại nhiều lần, mỗi lần được biến đổi theo một cách khác.

Chủ đềhợp âm bất ngờ

BT 1

BT 2Đô thứ

BT 3kèn gỗ

BT 4cả dàn nhạc

Coda

Thời điểm	Sự kiện
…	Chủ đề, chỉ đàn dây, chơi nhỏ, giai điệu đơn giản bằng nốt móc đơn
…	Chủ đề nhắc lại nhỏ hơn nữa… rồi hợp âm fortissimo cùng tiếng timpani
…	Nửa sau của chủ đề
…	Biến tấu 1: giai điệu giữ nguyên ở violin 2 và viola, violin 1 thêm bè trang trí bên trên
…	Biến tấu 2: chuyển sang Đô thứ, mở đầu rất to (ff)
…	Biến tấu 3: về Đô trưởng, oboe chơi chủ đề bằng chuỗi nốt móc kép nhắc lại, kèn gỗ nổi bật
…	Biến tấu 4: cả dàn nhạc chơi rất to (ff), violin chạy nốt nhanh
…	Coda: nhỏ dần (sempre dim.), kết thúc rất nhỏ

• Bạn có giật mình ở hợp âm bất ngờ không, dù đã biết trước?
• Trong mỗi biến tấu, thành phần nào của chủ đề được giữ lại, thành phần nào thay đổi?
• Biến tấu ở giọng thứ tạo cảm giác khác thế nào? (Xem bài 7.)

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: ấn bản Cranz (tổng phổ kèm bản rút gọn cho piano), bản quét trên Internet Archive; danh sách chương và số ô trên IMSLP.
• Bối cảnh lịch sử: lời tựa ấn bản Urtext Henle HN 9062 (2020). Xem thêm tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tên đầy đủ	Giao hưởng số 40 cung Sol thứ, K. 550
Sáng tác	Mùa hè năm 1788 (hoàn thành ngày 25/7/1788), cùng với hai bản giao hưởng cuối cùng (số 39 và 41)
Thời kỳ	Cổ điển
Chương 1	Molto allegro, khoảng 8 phút nếu nhắc lại phần trình bày

Mozart chỉ viết hai bản giao hưởng ở giọng thứ, cả hai đều ở Sol thứ (số 25 và số 40). Bản số 40 có hai phiên bản: bản đầu không có clarinet, bản sửa sau có thêm clarinet.

Chương 1 viết ở hình thức sonata. Đây là chương để luyện nhận ra ba phần: trình bày, phát triển, tái hiện.

Trình bàySol thứ → Si♭ trưởng

(nhắc lại)

Phát triểnchuyển giọng đột ngột

Tái hiệncả hai chủ đề ở Sol thứ

Coda

Thời điểm	Phần	Sự kiện
…	Trình bày	Viola rì rầm đệm, rồi chủ đề 1 ở violin: những cặp nốt "thở dài" đi xuống, Sol thứ
…	Trình bày	Đoạn chuyển: cả dàn nhạc chơi mạnh (forte), chuyển giọng
…	Trình bày	Chủ đề 2 ở Si♭ trưởng (giọng trưởng song song): nhỏ tiếng, đi xuống từng nửa cung, chuyền qua lại giữa đàn dây và kèn gỗ
…	Trình bày	Phần kết của trình bày; sau đó toàn bộ phần trình bày được nhắc lại
…	Phát triển	Chuyển giọng đột ngột sang Fa♯ thứ, một giọng xa giọng chính; chủ đề 1 bị chia nhỏ, chuyền qua nhiều giọng
…	Tái hiện	Chủ đề 1 trở lại ở Sol thứ
…	Tái hiện	Chủ đề 2 trở lại, lần này ở Sol thứ thay vì Si♭ trưởng
…	Coda	Kết thúc ở Sol thứ

• Khi phần trình bày được nhắc lại, bạn có nhận ra không?
• Chủ đề 2 ở phần tái hiện (giọng thứ) khác gì so với lúc ở phần trình bày (giọng trưởng)? Đưa chủ đề 2 về giọng chính là việc của phần tái hiện trong hình thức sonata.
• Phần phát triển làm gì với chủ đề 1?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: Neue Mozart-Ausgabe IV/11/9 (cả hai phiên bản) trên Digital Mozart Edition của Mozarteum; Köchel online, KV 550 (ngày sáng tác, nhạc cụ của hai phiên bản).
• Bối cảnh: ghi chú chương trình của Indianapolis Symphony Orchestra. Xem thêm tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tác phẩm	Opera Die Zauberflöte (Cây sáo thần), K. 620
Công diễn	Vienna, ngày 30/9/1791, hơn hai tháng trước khi Mozart mất
Aria	Der Hölle Rache kocht in meinem Herzen (Lửa thù địa ngục sôi sục trong tim ta), màn 2, số 14
Giọng	Soprano màu sắc (coloratura)
Độ dài	Khoảng 3 phút
Bản thu gợi ý	Diana Damrau trong dàn dựng của David McVicar ở Royal Opera House, London, chỉ huy Colin Davis (thu năm 2003, DVD của Opus Arte)

Cây sáo thần là một Singspiel: opera tiếng Đức có xen lời thoại nói, viết cho một nhà hát ở ngoại ô Vienna do Emanuel Schikaneder điều hành (Schikaneder cũng viết lời). Câu chuyện cổ tích: theo lệnh của Nữ hoàng bóng đêm, hoàng tử Tamino và Papageno người bắt chim đi giải cứu Pamina, con gái bà.

Ngay trước aria này, trong lời thoại, Nữ hoàng bóng đêm đưa cho Pamina một con dao và ra lệnh phải giết Sarastro, kẻ thù của bà; trong aria, bà thề sẽ từ bỏ con mãi mãi nếu Pamina không làm. Cơn giận được thể hiện bằng những chuỗi nốt nhanh vọt lên âm vực cực cao, đến nốt Fa6.

Mở đầudàn nhạc hơn một ô · Rê thứ

Câu kịch tínhgiọng mạnh mẽ

Coloratura 1staccato · nốt rải vọt lên Fa6

Đe dọa, coloratura 2chuỗi thứ hai dài hơn

Kếtlời thề "Hört, Rachegötter…" · Rê thứ

Thời điểm	Sự kiện
…	Dàn nhạc mở đầu chỉ hơn một ô nhịp rồi Nữ hoàng vào ngay, giọng Rê thứ
…	Nữ hoàng hát những câu đầy kịch tính, giọng mạnh mẽ
…	Chuỗi coloratura thứ nhất: các nốt ngắt ngắn (staccato) nhắc lại, rồi những chùm nốt rải vọt lên Fa6
…	Đoạn lời đe dọa, rồi chuỗi coloratura thứ hai, dài hơn
…	Đoạn kết: lời thề "Hört, Rachegötter, hört der Mutter Schwur!" (Hãy nghe, hỡi các thần báo thù, lời thề của người mẹ!), rồi dàn nhạc khép lại ở Rê thứ

• Những chuỗi nốt nhanh này là "trang trí" hay chính là cảm xúc của nhân vật?
• So sánh hai ca sĩ khác nhau: ai thể hiện cơn giận rõ hơn, ai đẹp giọng hơn?
• Xem video dàn dựng: diễn xuất có thay đổi cách bạn nghe không?

Đọc thêm: Nhập môn opera.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ và lời thoại: Neue Mozart-Ausgabe II/5/19 trên Digital Mozart Edition của Mozarteum (aria số 14: trang 224–231); Köchel online, KV 620 (ngày công diễn, nhà hát).
• Bản thu: trang DVD trên cửa hàng của Royal Opera House; MusicBrainz (Opus Arte OA 0886 D, 2003).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tên đầy đủ	Requiem cung Rê thứ, K. 626
Sáng tác	1791, dang dở khi Mozart mất ngày 5/12/1791
Hoàn thành	Chủ yếu bởi học trò Franz Xaver Süssmayr
Thời kỳ	Cổ điển
Thể loại	Lễ cầu hồn cho hợp xướng, 4 giọng độc xướng và dàn nhạc
Độ dài	Khoảng 45–55 phút; phần trong bảng "Theo dõi khi nghe" (từ Introitus đến Lacrimosa) khoảng 25–30 phút

Mùa hè năm 1791, Mozart nhận đơn đặt hàng giấu tên viết một bản Requiem. Người đặt về sau được biết là bá tước Franz von Walsegg, muốn tưởng nhớ người vợ vừa mất (và có lẽ định nhận là tác phẩm của mình). Mozart viết Requiem xen với Cây sáo thần và vở opera La clemenza di Tito; ông nằm liệt giường từ ngày 20/11/1791 và mất khi bản nhạc còn dang dở. Quanh sự ra đời của Requiem có nhiều giai thoại và truyền thuyết.

Ai viết phần nào? Mozart viết gần trọn Introitus, kể cả phối khí; viết các bè hát, bè trầm và nhiều gợi ý dàn nhạc từ Kyrie đến Hostias; và chỉ viết 8 ô nhịp đầu của Lacrimosa. Mozart để lại nhiều nợ; vợ ông, Constanze, nhờ bạn bè của Mozart hoàn thành bản nhạc, và sau vài lần không thành, việc đến tay học trò Süssmayr. Ngày nay có nhiều phiên bản hoàn thành khác nhau; phiên bản Süssmayr là phiên bản truyền thống, được biết đến nhiều nhất.

Requiem (lễ cầu hồn) là thánh lễ Công giáo cho người đã mất, hát bằng tiếng Latin. Đoạn Dies irae ("Ngày thịnh nộ") mô tả ngày phán xét cuối cùng.

Introitus

Kyrie

Dies irae

Tuba mirum

Rex

Recordare

Confutatis

Lacrimosa8 ô nhịp

Offertorium

Sanctus · Benedictus · Agnus Dei

Communiodùng lại nhạc mở đầu

Bảng đi qua các đoạn đầu của Requiem, từ Introitus đến Lacrimosa.

Thời điểm	Đoạn	Sự kiện
…	Introitus	Bassoon và basset horn (họ hàng trầm của clarinet) mở đầu u buồn; hợp xướng vào từng bè một
…	Kyrie	Fugue kép: hai chủ đề cùng lúc, một chủ đề nhảy quãng 7 giảm đầy kịch tính (xem Fugue)
…	Dies irae	Cả dàn nhạc và hợp xướng bùng nổ, nhanh, dữ dội
…	Tuba mirum	Trombone độc tấu mở đầu ("tiếng kèn kỳ diệu" gọi người chết dậy), rồi lần lượt bốn giọng độc xướng
…	Rex tremendae	Hợp xướng hô "Rex!" (Vua!) bằng những hợp âm lớn, tiết tấu chấm dôi uy nghi
…	Recordare	Hai basset horn mở đầu nhẹ, nhịp 3/4, giọng Fa trưởng; bốn giọng độc xướng hát, không có hợp xướng
…	Confutatis	Tương phản: bè nam hát dữ dội về kẻ bị đày, bè nữ hát dịu dàng xin được cứu
…	Lacrimosa	Giai điệu "khóc than" đi lên từng bước; sau 8 ô nhịp, phần còn lại không phải của Mozart

• Ở thời Baroque, trombone chủ yếu được dùng trong nhạc nhà thờ. Tiếng trombone ở Tuba mirum tạo cảm giác gì?
• Ở Confutatis, bạn có nghe ra sự đối lập giữa bè nam và bè nữ không?
• Biết rằng Lacrimosa chỉ có 8 ô nhịp của Mozart, bạn có nghe ra chỗ "đổi người viết" không?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ và lời tựa: Neue Mozart-Ausgabe I/1/Abt. 2/1 (phần Mozart viết, Leopold Nowak, 1965) trên Digital Mozart Edition của Mozarteum; Köchel online, KV 626.
• Ai viết phần nào: bảng so sánh các phiên bản của nhà xuất bản Carus (Ulrich Leisinger, PDF).
• Về thời kỳ: Cổ điển.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Wolfgang Amadeus Mozart (1756–1791)
Tên đầy đủ	Serenade cung Sol trưởng, K. 525 Eine kleine Nachtmusik ("Một bản nhạc đêm nhỏ")
Sáng tác	Mozart ghi vào danh mục tác phẩm của mình ngày 10 tháng 8, 1787 (Vienna)
Thời kỳ	Cổ điển
Thể loại	Cho 2 violin, viola, cello và contrabass; tên thể loại Serenade có từ bản in đầu, không do Mozart đặt
Độ dài chương 1	Khoảng 5–6 phút

Danh mục Köchel online gọi K. 525 là một trong những tác phẩm nổi tiếng nhất của Mozart ngày nay, dù nó chỉ được in lần đầu nhiều năm sau khi ông mất. Tên Mozart đặt, Eine kleine Nachtmusik, chỉ loại nhạc để chơi vào buổi tối và ban đêm; nhạc như vậy thường viết nhân ngày lễ thánh bổn mạng của bạn bè hay theo đặt hàng. Không ai biết Mozart viết K. 525 nhân dịp nào. Ông ghi nó vào danh mục ngày 10/8/1787, cùng năm với vở opera Don Giovanni.

Trang này nói về chương 1 (Allegro), viết ở hình thức sonata (xem Hình thức sonata):

• Trình bày: chủ đề 1 mở bằng cả bốn bè chơi đồng âm, đi lên theo các nốt của hợp âm Sol trưởng rồi đáp xuống; chủ đề 2 ở giọng Rê trưởng (giọng át).
• Phát triển: ngắn (20 ô nhịp), mở bằng chủ đề 1 ở Rê trưởng, rồi các nốt giáng (Si♭, Mi♭) đưa nhạc sang màu giọng thứ trước khi về Sol trưởng.
• Tái hiện: cả hai chủ đề trở về Sol trưởng.

Chi tiết lịch sử: tác phẩm vốn có 5 chương, nhưng chương 2 (một minuet có trio) đã thất lạc, nên bản chúng ta nghe ngày nay chỉ còn 4 chương. Chương 3 (Menuetto) được phân tích ở trang Minuet và Trio.

Chủ đề 1cả dàn dây đồng loạt

Đối đápbè cao hát, bè thấp trả lời

Đoạn chuyểnsang giọng mới

Chủ đề 2Rê trưởng

Kết trình bàynốt ngắn, nhỏ · trình bày nhắc lại

Phát triểnngắn · màu giọng thứ

Tái hiện: chủ đề 1Sol trưởng

Chủ đề 2Sol trưởng

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Chủ đề 1: cả dàn dây đồng loạt, chùm nốt đi lên như tên lửa
…	Câu đối đáp: bè cao hát, bè thấp trả lời
…	Đoạn chuyển: nhạc dồn dập, chuyển sang giọng mới
…	Chủ đề 2: nhẹ nhàng, thanh thoát ở giọng Rê trưởng
…	Phần kết của trình bày, khép lại nhỏ tiếng bằng những nốt ngắn; sau đó cả phần trình bày được nhắc lại
…	Phát triển: ngắn, các nốt giáng đưa nhạc sang màu giọng thứ
…	Tái hiện: chủ đề 1 trở lại ở Sol trưởng
…	Chủ đề 2 trở lại, lần này cũng ở Sol trưởng — xung đột được giải quyết

• Đếm xem chùm nốt đi lên mở đầu quay lại bao nhiêu lần trong chương?
• Chủ đề 2 khác chủ đề 1 ở tính cách thế nào (mạnh/yếu, dồn dập/thanh thoát)?
• Phần phát triển dài bao lâu so với trình bày và tái hiện? Mozart có "ưu ái" phần nào không?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: Neue Mozart-Ausgabe IV/12/6 trên Digital Mozart Edition của Mozarteum; Köchel online, KV 525 (ngày ghi vào danh mục, năm chương, tên Serenade).
• Xem thêm tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Ludwig van Beethoven (1770–1827)
Tên đầy đủ	Giao hưởng số 5 cung Đô thứ, Op. 67
Năm sáng tác	1804–1808; công diễn lần đầu tại Vienna ngày 22/12/1808
Thời kỳ	Cổ điển, chuyển sang Lãng mạn
Thể loại	Giao hưởng, 4 chương, khoảng 30–35 phút
Bản thu gợi ý	Carlos Kleiber và Wiener Philharmoniker (Deutsche Grammophon, thu năm 1974)

Bản giao hưởng mở đầu bằng bốn nốt "ngắn – ngắn – ngắn – dài". Chú ý: đầu ô nhịp, đúng vào phách mạnh, là một dấu lặng ngắn, nên ba nốt ngắn bắt đầu "lệch" khỏi phách mạnh.

Toàn bộ chương 1 được xây dựng từ môtip bốn nốt này: nó bị lặp lại, chuyển giọng, chia nhỏ, chồng lên nhau. Đây là ví dụ điển hình về cách một ý tưởng rất nhỏ được phát triển thành cả một chương nhạc.

I. Allegro con brioĐô thứ · sonata

II. Andante con motoLa♭ trưởng · biến tấu

III. ScherzoĐô thứ

IV. AllegroĐô trưởng

Chương	Chỉ dẫn tốc độ	Giọng	Hình thức
1	Allegro con brio	Đô thứ	Hình thức sonata
2	Andante con moto	La♭ trưởng	Biến tấu kép (hai chủ đề luân phiên)
3	Allegro	Đô thứ	Scherzo và trio
4	Allegro	Đô trưởng	Hình thức sonata

Chương 3 chuyển thẳng sang chương 4 không ngắt nghỉ: tiếng nhạc lắng xuống, căng thẳng tích tụ, rồi bùng nổ thành Đô trưởng rực rỡ. Hành trình từ Đô thứ tăm tối đến Đô trưởng chiến thắng là ý tưởng lớn của cả bản giao hưởng.

• Chương 1: đếm xem môtip bốn nốt xuất hiện ở bao nhiêu nhạc cụ khác nhau.
• Chương 1: tìm chủ đề 2, giai điệu êm hơn ở violin; ngay trước đó, kèn horn dẫn vào bằng chính nhịp "ngắn – ngắn – ngắn – dài".
• Chương 3: nghe xem nhịp "ngắn – ngắn – ngắn – dài" có quay lại không.
• So sánh tốc độ chương 1 giữa bản Kleiber và một bản thu khác.

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện của chương 1 trong bản thu của mình; dòng cuối là chỗ chương 3 nối sang chương 4.

Thời điểm	Sự kiện
…	Môtip mở đầu: đàn dây và clarinet đồng âm "ngắn – ngắn – ngắn – dài", hai lần, mỗi lần dừng trên một dấu ngân
…	Chủ đề 1: môtip chuyền từ bè dây này sang bè dây khác, chồng lên nhau, dồn lên một cao trào
…	Kèn horn gọi: một câu ngắn, mạnh, dùng chính nhịp của môtip, mở đường sang Mi♭ trưởng
…	Chủ đề 2, Mi♭ trưởng: giai điệu êm ở violin; bên dưới, bè trầm vẫn gõ nhịp "ngắn – ngắn – ngắn – dài"
…	Hết phần trình bày; bản nhạc ghi dấu nhắc lại, nên nhiều bản thu chơi lại phần trình bày từ đầu
…	Phát triển: môtip bị chia nhỏ dần, đến lúc chỉ còn những hợp âm đơn lẻ chuyền qua lại giữa kèn gỗ và đàn dây, rất nhỏ
…	Tái hiện: môtip trở lại mạnh mẽ; ngay sau đó, oboe chơi một mình một câu ngắn và chậm (Adagio)
…	Coda: dài bất thường, gần như một phần phát triển thứ hai, khép lại bằng môtip dứt khoát
…	Từ chương 3 sang chương 4: cuối chương 3, nhạc lắng xuống rất nhỏ trên tiếng trống timpani gõ đều, rồi dâng lên và bùng nổ thành Đô trưởng ở đầu chương 4, không ngắt nghỉ

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm theo tên nhà soạn nhạc và số hiệu danh mục).
• Năm sáng tác, buổi công diễn: Beethoven-Haus Bonn.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Ludwig van Beethoven (1770–1827)
Tên đầy đủ	Tứ tấu đàn dây cung La thứ, Op. 132
Sáng tác	1825, hai năm trước khi Beethoven mất
Thời kỳ	Beethoven giai đoạn cuối (cầu nối sang Lãng mạn)
Biên chế	2 violin, viola, cello
Chương 3	Khoảng 15–20 phút

Tháng 4/1825, khi đang viết tứ tấu này, Beethoven lâm bệnh. Khi bình phục, ông viết chương 3 với tiêu đề tiếng Đức: Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit, in der lydischen Tonart – "Khúc thánh ca tạ ơn của người vừa khỏi bệnh dâng lên Thượng đế, ở điệu thức Lydian".

Điệu thức Lydian (xem bài 16) là điệu thức nhà thờ cổ, giống gam trưởng nhưng có bậc 4 được nâng. Ở đây, trên nốt Fa, Beethoven dùng Si tự nhiên thay vì Si♭. Dùng một điệu thức nhà thờ cổ vào năm 1825 là một lựa chọn khác thường, cho âm nhạc một màu sắc cổ xưa.

Đây là một trong năm tứ tấu cuối cùng của Beethoven. Như các tứ tấu cuối khác, Op. 132 cần thời gian mới được đón nhận rộng rãi; nay nó được coi là một trong những tứ tấu đàn dây hay nhất.

Athánh ca, Lydian

B“sức lực mới”, Rê trưởng

A'

B'

A''“cảm xúc sâu thẳm nhất”

Chương có cấu trúc A – B – A' – B' – A'': phần thánh ca luân phiên với phần sức sống.

Thời điểm	Phần	Sự kiện
…	A: Molto adagio	Bốn đàn chơi một thánh ca chậm, từng câu ngắn, xen giữa là những đoạn bắt chước nhẹ; phần thánh ca đi bằng nốt trắng, cả bốn bè cùng chuyển hợp âm
…	B: Andante, "Neue Kraft fühlend" ("cảm thấy sức lực mới")	Rê trưởng, nhịp 3/8, nhanh hơn, violin 1 nhảy nhót với những nốt trang trí
…	A'	Thánh ca trở lại, các bè xung quanh chuyển động nhiều hơn
…	B'	Phần "sức lực mới" trở lại, trang trí phong phú hơn
…	A'': "Mit innigster Empfindung" ("với cảm xúc sâu thẳm nhất")	Thánh ca lần cuối, viết tự do hơn: một hình giai điệu ngắn chuyền qua các bè; căng thẳng tăng dần đến cao trào (f, sf) rồi lắng xuống, kết thúc rất nhỏ (pp)

• Điệu thức Lydian tạo cảm giác gì khác với một bản nhạc ở Fa trưởng? Thử nghe điệu Lydian trên bàn phím piano trước.
• Phần thánh ca có tốc độ rất chậm. Bạn có cảm thấy "thời gian ngừng lại" không?
• Biết rằng khi viết tác phẩm này Beethoven đã điếc nặng (bác sĩ phải viết vào sổ hội thoại để nói chuyện với ông), nghe lại nó có khác không?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: IMSLP (tìm "Beethoven Op.132").
• Bối cảnh và hình thức: Barry Cooper, chú giải Op. 132 của Chamber Music Society of Lincoln Center.
• Về điệu thức: bài 16.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Franz Schubert (1797–1828)
Lời	Bài thơ Erlkönig của Johann Wolfgang von Goethe
Sáng tác	1815, khi Schubert 18 tuổi (D. 328)
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Lied (ca khúc nghệ thuật) cho giọng hát và piano
Độ dài	Khoảng 4 phút
Bản thu gợi ý	Dietrich Fischer-Dieskau (baritone) và Gerald Moore (piano)

Một người cha ôm đứa con nhỏ phi ngựa trong đêm lộng gió. Đứa trẻ thấy Vua tinh hiện ra dụ dỗ mình, nhưng người cha không nhìn thấy gì. Khi về đến nhà, đứa trẻ đã chết.

Một ca sĩ hát cả bốn vai, và Schubert cho mỗi vai một "giọng" riêng:

Nhân vật	Cách Schubert viết
Người kể chuyện	Âm vực giữa, trung tính
Người cha	Âm vực thấp, bình tĩnh, trấn an
Đứa con	Âm vực cao, hoảng loạn; mỗi lần kêu lại cao hơn một chút
Vua tinh	Ngọt ngào, êm ái, ở giọng trưởng, rất nhỏ (pp)

Piano không chỉ đệm: tiếng nốt liên ba lặp lại không ngừng ở tay phải là tiếng vó ngựa phi trong đêm, còn tay trái là một chuỗi nốt liên ba chạy lên rồi xuống ở âm vực trầm, tối và đầy đe dọa. Phần piano này rất khó: trong một bản soạn khác của bài, chính Schubert đã viết lại các nhóm liên ba thành nhóm hai nốt móc đơn dễ hơn.

Piano mở đầuvó ngựa liên ba

Người kểcha và con trong đêm

Cha và concon thấy Vua tinh · cha: sương mù

Vua tinh 1dỗ dành · giọng trưởng

Con kêu 1cha: gió xào xạc

Vua tinh 2, con kêu 2cao hơn

Vua tinh 3, con kêu 3đe dọa · cao nhất

Phi nhanh hơnpiano dồn dập

Về đến nơipiano ngừng · đứa con đã chết

Thời điểm	Sự kiện
…	Piano mở đầu: vó ngựa liên ba, giai điệu trầm cuộn lên ở tay trái
…	Người kể chuyện giới thiệu cảnh: người cha và đứa con trong đêm
…	Cha hỏi con sợ gì; con thấy Vua tinh. Cha trấn an: chỉ là sương mù
…	Vua tinh lần 1: dỗ dành ngọt ngào, nhạc chuyển sang giọng trưởng, nhẹ hơn
…	Đứa con kêu "Cha ơi!" lần 1; cha trấn an: chỉ là gió xào xạc
…	Vua tinh lần 2, rồi đứa con kêu lần 2, cao hơn
…	Vua tinh lần 3: đe dọa, dùng sức mạnh. Đứa con kêu lần 3, cao nhất
…	Người cha phi nhanh hơn, piano dồn dập
…	Về đến nơi: piano ngừng, người kể nói rằng đứa con đã chết, gần như bằng giọng nói

Người kể chuyệnâm vực giữa, trung tính

Người chaâm vực thấp, trấn an

Đứa conâm vực cao, hoảng loạn

Vua tinhngọt ngào, giọng trưởng, rất nhỏ (pp)

• Không biết tiếng Đức, bạn có phân biệt được bốn nhân vật không? Bằng dấu hiệu nào?
• Vì sao Vua tinh được viết ở giọng trưởng và rất nhỏ?
• Khoảnh khắc piano dừng lại ở câu cuối tạo cảm giác gì?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm theo tên nhà soạn nhạc và số hiệu danh mục).
• Giọng, cách viết cho từng vai và khuông nhạc: bản Edition Peters (Schubert-Album, tập 1, Max Friedlaender biên tập, khoảng 1890), bản quét trên Internet Archive; tốc độ Schnell, ♩ = 152 theo bản ấy.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Franz Schubert (1797–1828)
Tên đầy đủ	Ngũ tấu piano cung La trưởng, D. 667 "Die Forelle"
Sáng tác	Có lẽ năm 1819, trong hay sau mùa hè ở Steyr (Áo)
Thời kỳ	Đầu Lãng mạn
Biên chế	Piano, violin, viola, cello, contrabass
Chương 4	Andantino: chủ đề và biến tấu, khoảng 7–8 phút

Ngũ tấu được viết theo đề nghị của Sylvester Paumgartner, người bảo trợ âm nhạc ở Steyr, cũng chơi cello và rất thích ca khúc Die Forelle (Con cá hồi, D. 550) của Schubert. Biên chế khác thường, theo mẫu một ngũ tấu của Hummel mà Paumgartner muốn: không có violin thứ hai mà có một contrabass. Contrabass giữ bè trầm, để piano được rảnh tay chơi ở âm vực cao.

Tác phẩm có 5 chương. Chương 4 là một bộ biến tấu (xem Chủ đề và biến tấu) trên giai điệu ca khúc Con cá hồi. Trong ca khúc gốc, người kể chuyện vui vẻ ngắm con cá hồi tung tăng dưới suối, cho đến khi một người câu cá làm đục nước để bắt nó.

Chủ đềđàn dây

BT 1piano

BT 2viola

BT 3cello + bass

BT 4Rê thứ

BT 5cello, Si♭

Allegrettođệm của ca khúc gốc

Thời điểm	Phần	Điều cần nghe
…	Chủ đề	Đàn dây chơi giai điệu ca khúc ở Rê trưởng, nhẹ nhàng; piano im lặng
…	Biến tấu 1	Piano chơi giai điệu ở âm vực cao, đàn dây trang trí xung quanh
…	Biến tấu 2	Viola (và cello) hát giai điệu; violin trang trí bên trên
…	Biến tấu 3	Cello và contrabass chơi giai điệu ở âm vực trầm; piano chạy nốt nhanh lấp lánh bên trên
…	Biến tấu 4	Chuyển sang Rê thứ: mạnh mẽ, dồn dập, kịch tính, như lúc nước suối bị khuấy đục
…	Biến tấu 5	Cello hát giai điệu biến đổi, trầm tư, ở giọng xa (Si♭ trưởng)
…	Allegretto cuối	Trở về Rê trưởng; piano chơi hình đệm róc rách của ca khúc gốc, như con cá hồi lại tung tăng

• Ở mỗi biến tấu, giai điệu nằm ở nhạc cụ nào? Đây là bài tập nhận biết âm sắc rất tốt.
• Nghe ca khúc gốc Die Forelle D. 550 trước, rồi nghe lại chương 4. Bạn nhận ra hình đệm piano ở đoạn cuối không?
• Biến tấu giọng thứ tạo cảm giác gì giữa những biến tấu tươi sáng?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: IMSLP (tìm "D.667").
• Ai chơi giai điệu ở từng biến tấu, giọng: tổng phổ chương 4 (bản quét trên Internet Archive); ca khúc Die Forelle: Edition Peters (Schubert-Album, tập 1).
• Hoàn cảnh sáng tác: lời tựa ấn bản Urtext của G. Henle (HN 463); lời kể của Albert Stadler, bạn của Schubert, trích trong ghi chú chương trình của Chris Darwin (Đại học Sussex).
• Về thời kỳ: Lãng mạn.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Felix Mendelssohn (1809–1847)
Tên đầy đủ	Concerto cho violin cung Mi thứ, Op. 64
Sáng tác	Hoàn thành năm 1844
Công diễn	13/3/1845, Leipzig; độc tấu Ferdinand David
Thời kỳ	Lãng mạn
Độ dài	Khoảng 25–30 phút, 3 chương nối liền nhau

Mendelssohn viết concerto này cho người bạn, nghệ sĩ violin Ferdinand David, concertmaster của dàn nhạc Gewandhaus Leipzig mà Mendelssohn làm nhạc trưởng. Trong thư từ trao đổi suốt những năm sáng tác, hai người bàn cả những chi tiết kỹ thuật của phần violin.

Mendelssohn phá ba thói quen của concerto Cổ điển (xem Concerto và ritornello):

1. Violin vào gần như ngay lập tức, chỉ sau một ô nhịp rưỡi, thay vì chờ dàn nhạc trình bày.
2. Cadenza được viết sẵn và đặt trước phần tái hiện, thay vì gần cuối chương; nó trở thành cây cầu nối phát triển và tái hiện.
3. Ba chương nối liền: một nốt giữ dài của bassoon nối chương 1 sang chương 2, có lẽ để khán giả không vỗ tay chen giữa.

I. Trình bàyviolin vào ngay

Phát triển

Cadenzatrước tái hiện

Tái hiện

→ bassoon

II. AndanteĐô trưởng

cầu nối

III. AllegroMi trưởng

Thời điểm	Chương / phần	Sự kiện
…	1. Allegro molto appassionato	Dàn nhạc rì rầm, violin vào ngay với chủ đề chính đầy khao khát ở Mi thứ, âm vực cao
…	1. Chủ đề 2	Kèn gỗ (clarinet, sáo) hát chủ đề 2 dịu dàng ở giọng trưởng, trên nốt Sol buông giữ dài của violin
…	1. Cadenza	Violin một mình: hợp âm rải nhanh khắp các dây
…	1. Tái hiện	Trong lúc violin vẫn rải hợp âm, dàn nhạc lặng lẽ vào lại chủ đề chính
…	Cầu nối	Bassoon giữ một nốt dài khi dàn nhạc dừng, dẫn thẳng sang chương 2
…	2. Andante	Đô trưởng, violin hát một giai điệu êm, dịu
…	Cầu nối	Đoạn ngắn ở Mi thứ, trầm tư, chuẩn bị cho chương cuối
…	3. Allegro molto vivace	Kèn gọi, rồi violin chạy nhẹ như nhạc tiên của Giấc mộng đêm hè: nhanh, sáng, Mi trưởng

• Khác với Mozart, violin vào gần như ngay từ đầu. Điều đó thay đổi cảm giác của chương 1 thế nào?
• Bạn có nhận ra chỗ cadenza kết thúc và dàn nhạc vào lại không?
• Chương 1 ở Mi thứ, chương 3 ở Mi trưởng. Giống Beethoven 5, đó là hành trình "từ tối ra sáng".

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: IMSLP; bản Breitkopf & Härtel (Partitur-Bibliothek) trên Internet Archive.
• Chú giải chương trình: Boston Symphony Orchestra (Steven Ledbetter), Cleveland Orchestra.
• Về hình thức: Hình thức sonata.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Georges Bizet (1838–1875)
Tác phẩm	Opera Carmen
Công diễn	1875, Opéra-Comique, Paris
Aria	L'amour est un oiseau rebelle (Tình yêu là con chim nổi loạn), màn 1
Giọng	Mezzo-soprano
Độ dài	Khoảng 4–5 phút
Bản thu gợi ý	Elīna Garanča, Metropolitan Opera (2010)

Carmen kể chuyện cô gái Digan tự do, quyến rũ ở Seville và người lính Don José, người vì cô mà đánh mất tất cả. Ở buổi công diễn đầu, vở opera gây sốc vì đưa những nhân vật bình dân, thô ráp lên sân khấu và kết thúc bằng một vụ án mạng. Bizet mất ba tháng sau đó (3/6/1875), không kịp thấy Carmen thành công trọn vẹn ở Vienna vào tháng 10 cùng năm, rồi ở Brussels, St. Petersburg, London, New York.

Habanera là màn ra mắt của Carmen. Bizet dựa trên bài El arreglito của nhà soạn nhạc Tây Ban Nha Sebastián Yradier, và dùng tiết tấu habanera (điệu nhảy gốc Cuba) ở bè trầm:

Lời 1Carmen

Điệp khúc+ hợp xướng

Lời 2Carmen

Điệp khúc+ hợp xướng

Thời điểm	Sự kiện
…	Bè trầm bắt đầu tiết tấu habanera, lặp lại suốt bài như nhịp bước uốn lượn
…	Carmen hát câu đầu: giai điệu đi xuống từng nửa cung, trơn tuột và quyến rũ, ở giọng Rê thứ
…	Điệp khúc: chuyển sang Rê trưởng, sáng rõ. Carmen ngân "L'amour!" trong khi hợp xướng hát lại câu đi xuống; rồi Carmen hát "L'amour est enfant de Bohême", hợp xướng xen tiếng "Prends garde à toi!" (Coi chừng đấy!)
…	Lời thứ hai, giai điệu nửa cung trở lại
…	Điệp khúc lần hai: hợp xướng hát lại "L'amour est enfant de Bohême", Carmen và hợp xướng cùng kết bằng "Prends garde à toi!" thật mạnh

• Giai điệu đi xuống từng nửa cung tạo cảm giác gì về tính cách Carmen?
• Vì sao chuyển từ giọng thứ sang giọng trưởng ở điệp khúc lại hiệu quả? (Xem bài 7.)
• Bạn có nhận ra tiết tấu habanera ở những bài hát hiện đại nào không?

Đọc thêm: Nhập môn opera.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm theo tên nhà soạn nhạc và số hiệu danh mục).
• Thứ tự các đoạn, giọng và bè trầm trong khuông nhạc: bản piano–thanh nhạc của Choudens (Paris, khoảng 1900) và G. Schirmer (New York, 1895), bản quét trên Internet Archive.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840–1893)
Tác phẩm	Ballet Hồ thiên nga, Op. 20
Sáng tác	1875–1876; công diễn lần đầu ở Nhà hát Bolshoi, Moskva, năm 1877
Thời kỳ	Lãng mạn
Đoạn nghe	"Cảnh" (Scène) mở đầu màn 2, chủ đề thiên nga
Độ dài	Khoảng 3 phút

Hồ thiên nga kể chuyện hoàng tử Siegfried yêu Odette, nàng công chúa bị phép thuật giữ làm thiên nga ban ngày, chỉ hóa lại thành người vào ban đêm. Bản dựng đầu tiên ở Moskva diễn đến mùa 1882/83 rồi thôi, và không được dựng lại ở Nga khi Tchaikovsky còn sống. Phiên bản được dựng khắp nơi trong thế kỷ 20 bắt nguồn từ bản dựng mới ở St. Petersburg năm 1895 (biên đạo Marius Petipa và Lev Ivanov), sau khi ông mất.

Chủ đề thiên nga buồn, đầy khao khát, ở giọng Si thứ.

Mặt hồ ban đêmđàn hạc rải · dây tremolo

Chủ đề thiên ngaoboe

Nhắc lạithêm nhạc cụ · to dần

Fortissimokèn đồng và cả dàn nhạc

Lắng xuốnghuyền bí

Thời điểm	Sự kiện
…	Đàn hạc rải hợp âm, đàn dây rung tremolo khẽ: mặt hồ ban đêm
…	Oboe hát chủ đề thiên nga: u buồn, bay bổng
…	Chủ đề được nhắc lại, các nhạc cụ khác tham gia, cường độ tăng dần
…	Kèn đồng và cả dàn nhạc chơi chủ đề fortissimo: kịch tính, bi tráng
…	Lắng xuống, trở lại không khí huyền bí

• Vì sao Tchaikovsky chọn oboe cho chủ đề này? Âm sắc của nó gợi cảm giác gì?
• Đếm số lần chủ đề xuất hiện. Mỗi lần do nhạc cụ nào chơi?
• Xem một đoạn video vở ballet: âm nhạc và vũ đạo hỗ trợ nhau thế nào?

Nghe thêm từ vở này: Các điệu múa của thiên nga (số 13, màn 2), một chuỗi bảy điệu múa ngắn.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm theo tên nhà soạn nhạc và số hiệu danh mục).
• Nhạc cụ và giọng ở số 10: tổng phổ (bản quét trên Internet Archive). Năm sáng tác, công diễn và cốt truyện bản 1877: Tchaikovsky Research.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840–1893)
Tên đầy đủ	Overture lễ hội Năm 1812 (1812 год), Op. 49, cung Mi♭ trưởng
Sáng tác	Tháng 9–11/1880; ra mắt chính thức ngày 20/8/1882 ở Moscow
Thời kỳ	Lãng mạn
Thể loại	Overture hòa nhạc cho dàn nhạc giao hưởng lớn, thêm chuông, "đại bác" và ban nhạc kèn (tùy chọn)
Độ dài	Khoảng 15 phút

Tchaikovsky viết tác phẩm từ tháng 9 đến tháng 11/1880, theo đặt hàng của Nikolai Rubinstein, cho Triển lãm Nghệ thuật và Công nghiệp toàn Nga ở Moscow. Trong các dịp được gợi ý lúc đặt hàng có lễ thánh hiến Nhà thờ Chúa Cứu thế, nhà thờ dựng để tưởng niệm chiến thắng của Nga trước Napoleon năm 1812, và bản in đầu ghi overture "viết cho dịp thánh hiến Nhà thờ Chúa Cứu thế". Triển lãm dời sang năm 1882; buổi ra mắt chính thức ngày 20/8/1882 ở hội trường của triển lãm, Ippolit Altani chỉ huy (trước đó đã có hai buổi diễn cùng năm, ở Ozerki và Pavlovsk). Tchaikovsky kể lại cuộc chiến bằng âm nhạc, với hai "phe" được đại diện bằng hai bài quốc ca của thời ông:

• Phe Pháp (quân xâm lược): quốc ca Pháp La Marseillaise.
• Phe Nga: lời cầu nguyện Lạy Chúa, xin cứu dân Ngài (cầu chiến thắng nơi chiến trận), hai giai điệu Nga, rồi cuối cùng là quốc ca Nga hoàng "God Save the Tsar!" (bài này thật ra viết năm 1833).

Nghe cuộc "đọ sức": Marseillaise trở lại nhiều lần, rồi lần cuối ở cao trào, sau đó tiếng đại bác nổ và dàn nhạc đổ xuống. Lời cầu nguyện mở đầu trở lại cùng chuông, và tác phẩm khép bằng God Save the Tsar! với chuông và đại bác. Tổng phổ ghi "đại bác", nhưng Tchaikovsky muốn dùng chiếc trống lớn treo mà nhà hát vẫn dùng để giả tiếng đại bác; ở các buổi diễn ngoài trời, như đêm 4/7 của Boston Pops từ năm 1974, người ta dùng đại bác thật.

Lúc viết, Tchaikovsky cho rằng overture "sẽ rất to và ồn ào", và vì viết không có tình cảm nồng nhiệt nên có lẽ thiếu giá trị nghệ thuật. Nhưng từ buổi ra mắt, nó luôn nằm trong số tác phẩm được biết đến và được diễn nhiều nhất của ông; chính Tchaikovsky chỉ huy nó 13 lần, nhiều hơn mọi tác phẩm khác của mình.

Largolời cầu nguyện · viola và cello

Andantehiệu kèn · trống con rền

Allegro giustodây dồn dập · La Marseillaise (phe Pháp)

Hai giai điệu Ngatrữ tình · dân ca Bên cổng

Trận chiếnMarseillaise trở lại, đan với nhạc Nga

Cao tràođại bác · dàn nhạc đổ xuống

Chiến thắngcầu nguyện, chuông · "God Save the Tsar!", đại bác

Ghi lại thời điểm (phút:giây) bạn nghe thấy từng sự kiện trong bản thu của mình.

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu chậm (Largo): lời cầu nguyện Lạy Chúa, xin cứu dân Ngài, viola và cello chơi một mình, rồi kèn gỗ đáp
…	Nhịp quân hành (Andante): oboe, clarinet và kèn horn chơi một hiệu kèn trên tiếng trống con rền
…	Allegro giusto: dàn dây đuổi nhau dồn dập; rồi kèn horn chơi một đoạn La Marseillaise — phe Pháp
…	Hai giai điệu Nga: giai điệu trữ tình ở violin và viola, rồi bài dân ca Bên cổng ở sáo và cor anglais, trên tiếng trống lục lạc
…	Trận chiến: Marseillaise trở lại nhiều lần, đan với nhạc Nga
…	Cao trào: tiếng đại bác nổ, rồi dàn nhạc đổ xuống, chậm dần
…	Đại bác và chuông: lời cầu nguyện mở đầu trở lại, cả dàn nhạc và chuông; rồi phần kết nhanh với "God Save the Tsar!" và đại bác — chiến thắng

• Đếm xem đoạn La Marseillaise vang lên bao nhiêu lần, và nhạc cụ nào chơi nó? (Tchaikovsky Research ghi năm lần trích.)
• Đoạn nào bạn nghe ra tiếng đại bác (hoặc trống thay thế trong bản thu trong nhà)?
• Tchaikovsky dùng nhạc cụ nào để tạo cảm giác "trận chiến"? (Gợi ý: nghe trống con ở đoạn quân hành, kèn horn chơi Marseillaise, và đại bác ở cao trào.)

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bản nhạc và tổng phổ: IMSLP (tìm "Op.49").
• Bối cảnh, ngày tháng, biên chế và vị trí các giai điệu: Tchaikovsky Research, The Year 1812.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Johannes Brahms (1833–1897)
Tên đầy đủ	Giao hưởng số 4 cung Mi thứ, Op. 98
Sáng tác	1884–1885
Công diễn	Tháng 10/1885, Meiningen, Brahms chỉ huy
Thời kỳ	Lãng mạn
Chương 4	Allegro energico e passionato, khoảng 10 phút

Brahms là nhà soạn nhạc Lãng mạn quan tâm sâu tới âm nhạc quá khứ: ông học đối âm và nghiên cứu nhạc Bach. Chương cuối Giao hưởng số 4 là ví dụ nổi tiếng nhất: một passacaglia (hay chaconne), hình thức Baroque gồm một chủ đề ngắn (ở đây 8 ô nhịp) lặp lại liên tục, với biến tấu mới ở mỗi lần (xem Chủ đề và biến tấu).

Chủ đề 8 ô nhịp được Brahms phỏng theo chaconne ở hợp xướng kết thúc cantata BWV 150 của Bach. Từ chủ đề đó, Brahms viết 30 biến tấu và một coda. Mỗi biến tấu dài đúng 8 ô nhịp, vậy mà âm nhạc không hề đơn điệu.

Chủ đề

BT 1–11Mi thứ

BT 12sáo

BT 13–15Mi trưởng

BT 16–30Mi thứ

Coda

Thời điểm	Biến tấu	Sự kiện
…	Chủ đề	Kèn gỗ và kèn đồng, có trombone (lần đầu tiên xuất hiện trong bản giao hưởng), chơi 8 hợp âm, to (forte); đàn dây nghỉ
…	1–3	Đàn dây vào bằng những nốt gảy (pizzicato); kèn gỗ hát một giai điệu mới, nhẹ; biến tấu 3 mạnh, nhấn rõ
…	4–11	Đàn dây dẫn dắt, nhiều đoạn chạy nốt nhanh, kịch tính; tới biến tấu 11 nhạc lắng xuống
…	12	Sáo độc tấu (espressivo), nhịp 3/2: trường độ nốt dài gấp đôi nên nhạc nghe chậm lại
…	13–15	Chuyển sang Mi trưởng: kèn gỗ hát dịu dàng, rồi trombone cùng bassoon và horn chơi những hợp âm trang nghiêm, rất nhỏ
…	16	Chủ đề trở lại ở Mi thứ, nhịp 3/4, kèn chơi to (forte, rồi fortissimo khi đàn dây vào), như bắt đầu lại từ đầu
…	17–30	Các biến tấu mạnh mẽ xen vài đoạn lắng nhỏ; sau biến tấu 30 nhạc chậm lại một chút
…	Coda	Nhanh hơn (Più Allegro), cao trào cuối cùng, kết thúc ở Mi thứ

• Thử đếm số ô nhịp của chủ đề (8) và nhận ra mỗi khi một biến tấu mới bắt đầu. Sau vài phút bạn sẽ "nghe" được chu kỳ.
• Biến tấu 12 (sáo) và 13–15 (giọng trưởng) tạo một khoảng lặng giữa chương. Vì sao nó cần thiết?
• So sánh với Beethoven 5 và Mendelssohn: hai tác phẩm đó đi "từ tối ra sáng", còn Brahms 4 kết ở giọng thứ. Bạn cảm thấy thế nào?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: bản in đầu tiên (N. Simrock, Berlin, 1886), bản số hóa của Brahms-Institut Lübeck; IMSLP.
• Lịch sử: lời tựa ấn bản Henle HN 9856 (Robert Pascall); giới thiệu tác phẩm của Brahms-Institut Lübeck; tờ chương trình buổi công diễn đầu.
• Về thời kỳ: Lãng mạn.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Antonín Dvořák (1841–1904)
Tên đầy đủ	Giao hưởng số 9 cung Mi thứ, Op. 95 "Từ Thế giới mới"
Sáng tác	1893, tại New York
Công diễn	16/12/1893, Carnegie Hall, New York Philharmonic
Thời kỳ	Lãng mạn
Chương 2	Largo, Rê♭ trưởng, khoảng 11–13 phút

Năm 1892, Dvořák, nhà soạn nhạc Séc nổi tiếng, sang Mỹ làm giám đốc Nhạc viện Quốc gia ở New York. Ông tin rằng nước Mỹ nên tìm "giọng nói âm nhạc" của mình từ những ca khúc tâm linh (spiritual) của người Mỹ gốc Phi và âm nhạc của người bản địa: ông nghe spiritual qua ca sĩ Harry T. Burleigh và tìm hiểu một số giai điệu của người bản địa. Trong Giao hưởng số 9, những nét nhạc gợi chất Mỹ đan xen với nét nhạc Séc quen thuộc của Dvořák.

Giai điệu chính của chương 2 mang đậm nét ngũ cung (xem bài 16), giản dị như một bài hát. Năm 1922, William Arms Fisher, một học trò cũ của Dvořák ở Mỹ, đặt lời cho giai điệu này thành ca khúc Goin' Home.

Hợp âm mở đầu

Acor anglais, Rê♭ trưởng

BĐô♯ thứ

Đoạn sángchủ đề ch. 1 vang lại

Acor anglais

Kết

Thời điểm	Phần	Sự kiện
…	Mở đầu	Kèn gỗ và kèn đồng chơi chuỗi hợp âm chậm, bắt đầu rất nhỏ rồi to dần: mở bằng hợp âm Mi trưởng (nối với giọng Mi của chương 1) và dừng ở Rê♭ trưởng
…	Chủ đề chính	Cor anglais (kèn oboe trầm) hát giai điệu ngũ cung nổi tiếng trên nền đàn dây chơi rất nhỏ, có lắp hộp tắt tiếng (con sordino)
…	Đoạn giữa	Chuyển sang Đô♯ thứ, nhanh hơn một chút: sáo và oboe hát một giai điệu mới buồn hơn; sau đó clarinet hát trên những nốt contrabass gảy đều đều như bước chân
…	Đoạn tươi sáng	Chuyển sang Đô♯ trưởng, kèn gỗ láy (trill) líu lo như tiếng chim; cao trào ngắn, kèn đồng chơi to, chủ đề của chương 2 và các chủ đề của chương 1 cùng vang lên
…	Trở lại	Cor anglais hát lại chủ đề chính, ngắt quãng; đàn dây chỉ còn vài người chơi, có chỗ độc tấu, tiếp lời
…	Kết	Chuỗi hợp âm mở đầu quay lại, contrabass ngân hợp âm cuối thật nhỏ

• Âm sắc của cor anglais khác oboe thế nào? (Về oboe, xem Dàn nhạc giao hưởng.)
• Hát (ngân nga) câu đầu của chủ đề chính: bạn có thấy nó chỉ dùng vài nốt của gam ngũ cung, không có quãng nửa cung nào không?
• Nghe tiếp chương 4, rồi nghe lại chương 2: chủ đề nào của chương 2 xuất hiện lại ở cuối giao hưởng?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: bản Simrock (Berlin), bản quét của Thư viện Học viện Âm nhạc Hoàng gia London trên Internet Archive; IMSLP.
• Lịch sử: trang tác phẩm và tiểu sử trên antonin-dvorak.cz.
• Chủ đề này soạn cho hai tay, có bàn đạp, để tập chơi: 10 bài đầu tiên, bài 8.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Edvard Grieg (1843–1907)
Tác phẩm	Nhạc sân khấu Peer Gynt, Op. 23 (Morgenstemning)
Sáng tác	1874–1875; công diễn cùng vở kịch ngày 24/2/1876 tại Christiania (nay là Oslo)
Tổ khúc	Mở đầu Peer Gynt Suite số 1, Op. 46
Thời kỳ	Lãng mạn
Giọng và nhịp	Mi trưởng, nhịp 6/8
Độ dài	Khoảng 4 phút
Bản thu gợi ý	Neeme Järvi và Gothenburg Symphony Orchestra

Edvard Grieg (1843–1907) là nhà soạn nhạc nổi tiếng nhất của Na Uy, cùng thời với Tchaikovsky và Brahms. Ông viết Peer Gynt theo lời mời của nhà viết kịch Henrik Ibsen: Ibsen cần nhạc cho vở kịch thơ cùng tên, Grieg sáng tác trong hai năm 1874–1875, và vở diễn ra mắt năm 1876. Sau đó Grieg chọn một số đoạn, soạn thành hai tổ khúc hòa nhạc (Op. 46 và Op. 55) — "Buổi sáng" là bản mở đầu tổ khúc thứ nhất. (Xem chân dung Grieg.)

Peer Gynt kể chuyện một chàng trai Na Uy phiêu lưu khắp thế giới, từ quê nhà đến tận Bắc Phi. "Buổi sáng" là khúc dạo đầu của màn 4, và màn này không diễn ra ở Na Uy — mà ở Bắc Phi: bờ biển Ma-rốc, sa mạc Sahara, rồi Ai Cập. Ở đầu màn, Peer bị bạn đồng hành cướp mất du thuyền, bỏ lại một mình trên bờ biển; rạng sáng hôm sau anh phải ngồi trên cây, cầm cành gãy đuổi lũ khỉ! Một ghi chú dán trong bản tổng phổ dùng cho màn 4 cho biết Grieg viết bản nhạc này lúc đầu để mở cảnh "Sáng sớm" của màn 4: một vùng núi đá nhìn ra sa mạc.

Câu giai điệu mở đầu chỉ dùng các nốt của gam ngũ cung (5 nốt, xem bài 16), và Grieg ghi tốc độ Allegretto pastorale: hơi nhanh, kiểu đồng quê.

Khi nghe, hãy để ý hai điều: giai điệu được sáo và oboe chuyền tay nhau lúc mở đầu, và lần đầu cả dàn nhạc chơi to (forte) đến khá sớm, ngay ở phần đầu bản nhạc.

Mở đầusáo độc tấu giai điệu ngũ cung · oboe đáp lại

Dâng lêngiai điệu lan khắp dàn nhạc · to dần

Cao tràoforte, rồi fortissimo · giai điệu ở đàn dây

Đoạn giữađàn dây chạy nốt nhanh · cuối đoạn horn độc tấu

Trở lại và kếtgiai điệu mở đầu · êm dần

Phần	Điều xảy ra
Mở đầu	Sáo độc tấu giai điệu ngũ cung, nhỏ; oboe đáp lại
Dâng lên	Giai điệu lan khắp dàn nhạc, to dần từng bậc
Cao trào	Cả dàn nhạc chơi to (forte, rồi fortissimo), giai điệu ở đàn dây; rồi lắng xuống
Đoạn giữa	Tương phản: đàn dây chạy nốt nhanh, nhiều lần to lên rồi lắng; cuối đoạn kèn horn độc tấu giai điệu
Trở lại và kết	Giai điệu mở đầu quay về, êm dần, kết thúc lặng lẽ

Thời điểm	Sự kiện
…	Mở đầu: sáo độc tấu giai điệu, nhỏ (piano), trên nền clarinet và bassoon ngân
…	Oboe đáp lại bằng cùng giai điệu ở cao độ khác — hai nhạc cụ gỗ "trò chuyện" với nhau
…	Thêm nhạc cụ tham gia, giai điệu lan rộng, âm lượng tăng dần từng bậc
…	Cả dàn nhạc chơi to (forte, rồi fortissimo), giai điệu ở đàn dây; rồi lắng xuống khá nhanh
…	Đoạn giữa: đàn dây chạy nốt nhanh, nhiều lần to lên rồi lắng; cuối đoạn kèn horn độc tấu giai điệu
…	Giai điệu mở đầu trở lại ở cello, êm dần; sáo láy (trill) líu lo
…	Kết: chậm dần, các hợp âm cuối thật nhỏ, lắng vào im lặng

• Giai điệu chỉ dùng 5 nốt (ngũ cung) nghe khác gì so với những giai điệu 7 nốt quen thuộc? (Xem bài 16.)
• Lần đầu cả dàn nhạc chơi to đến khá sớm, ngay ở phần đầu bản nhạc — cảm giác của bạn thế nào?
• Thử đếm xem sáo và oboe "chuyền" giai điệu cho nhau mấy lần ở đoạn mở đầu.
• Biết màn kịch diễn ra ở Ma-rốc chứ không phải Na Uy, bạn có nghe bản nhạc khác đi không?

Đọc thêm: Thời kỳ Lãng mạn.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: bản in Peters (Edition Peters 7188) dùng cho nhạc sân khấu màn 4, bản số hóa của Thư viện Quốc gia Na Uy; IMSLP.
• Vở kịch: Henrik Ibsen, Peer Gynt, bản dịch tiếng Anh của William và Charles Archer (London, 1892), trên Internet Archive.
• Lịch sử: Concise Oxford Dictionary of Music, mục Grieg (qua Encyclopedia.com); Store norske leksikon, mục Edvard Grieg.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Giacomo Puccini (1858–1924)
Tác phẩm	Opera Turandot (3 màn)
Công diễn	25/4/1926, La Scala, Milan — Puccini mất năm 1924 khi opera còn dang dở, Franco Alfano hoàn thành
Aria	"Nessun dorma" (Không ai được ngủ), ở đầu màn 3
Giọng	Tenor
Độ dài	Khoảng 3 phút
Bản thu gợi ý	Luciano Pavarotti, trong bản thu trọn vở do Zubin Mehta chỉ huy (Decca, 1973)

Puccini là nhà soạn nhạc opera Ý, tác giả La bohème, Tosca, Madama Butterfly. Turandot là opera cuối cùng của ông, và ông không kịp hoàn thành: khi ông mất (29/11/1924), vở đã gần xong, chỉ còn thiếu phần cuối màn 3. Nhạc sĩ Franco Alfano viết nốt phần kết, và vở opera ra mắt năm 1926 tại La Scala dưới sự chỉ huy của Arturo Toscanini. Trong đêm công diễn đầu, buổi diễn dừng lại đúng chỗ nhạc của Puccini dừng lại: Toscanini quay xuống khán giả và nói rằng tới đây nhà soạn nhạc đã buông bút. Phần Alfano viết được diễn từ đêm thứ hai.

Câu chuyện lấy bối cảnh Bắc Kinh "thời cổ tích": công chúa Turandot lạnh lùng ra điều kiện — người muốn cưới nàng phải giải được ba câu đố, không giải được thì bị chém đầu. Hoàng tử Calaf (con vua Tartar bị truất ngôi, giấu tên thật) giải được cả ba, nhưng Turandot vẫn không chịu. Chàng bèn ra một "câu đố ngược": nếu trước bình minh nàng đoán được tên chàng, chàng sẽ chịu chết.

Aria "Nessun dorma" ở đầu màn 3, giữa đêm khuya. Turandot đã ra lệnh: không ai trong thành được ngủ, ai trái lệnh phải chết — tất cả phải thức để tìm ra tên chàng trai. Một mình trong vườn cung điện, Calaf hát: khi bình minh lên, chàng sẽ thắng.

Một chi tiết thú vị: để tạo màu sắc Trung Hoa, Puccini đưa vào opera giai điệu dân ca Mạt lỵ hoa ("Hoa nhài") — bạn có thể nghe thấy nó ở những đoạn khác trong vở.

Mở đầulệnh "không ai được ngủ" · Calaf nhắc lại "Nessun dorma!"

Đoạn giữacông chúa ngắm sao · bí mật tên chàng

Hợp xướng xen vàogiọng phụ nữ từ xa

Kết"Vincerò!" · Si cao rất ngắn, La ngân dài

Phần	Điều xảy ra
Mở đầu	Các sứ giả từ xa loan lệnh "không ai được ngủ", những giọng khác vọng lại; Calaf một mình nhắc lại "Nessun dorma!" giữa đêm
Đoạn giữa	Chàng hát về công chúa trong căn phòng lạnh đang ngắm sao; bí mật (tên chàng) chỉ mình chàng giữ
Hợp xướng xen vào	Giọng phụ nữ từ xa, đầy lo âu: "Tên chàng không ai biết… và chúng ta, than ôi, sẽ phải chết!"
Kết	Calaf xua tan đêm tối, giọng rực rỡ dần, khép lại bằng tiếng "Vincerò!" (ta sẽ thắng!): một nốt Si cao rất ngắn, rồi nốt La ngân dài

Thời điểm	Sự kiện
…	Đêm ở Bắc Kinh: lệnh "không ai được ngủ" vang lên từ xa, cả thành phải thức trắng tìm tên chàng trai
…	Giọng tenor của Calaf cất lên một mình giữa đêm khuya
…	Chàng hát về công chúa ngắm những vì sao; tên chàng là bí mật chỉ mình chàng biết
…	Hợp xướng nữ từ xa xen vào, lo âu, rồi nhường lại sân khấu cho Calaf
…	Chàng xua đêm tối, đón bình minh: "Vincerò!" — nốt Si cao rồi nốt La cuối ngân dài, rực rỡ

• Một aria tràn đầy tự tin "chắc chắn sẽ thắng" mà lại mở đầu lặng lẽ giữa đêm khuya — sự tương phản này tạo hiệu quả gì?
• Nghe nốt cao cuối cùng: bạn cảm thấy đó là Calaf đang "khoe giọng", hay là cảm xúc vỡ òa? (Gợi ý: trong tổng phổ, Puccini viết nốt Si cao trên âm "-ce-" chỉ bằng một nốt móc kép, rất ngắn, rồi mới ngân dài nốt La ở âm cuối. Nghe xem ca sĩ bạn chọn giữ nốt Si ngắn hay ngân dài.)
• So sánh hai bản thu khác nhau: ai hát "tự tin" hơn, ai hát "lãng mạn" hơn?
• Theo bạn, điều gì làm nên sức hút của aria này: giai điệu, giọng hát, hay câu chuyện?

Đọc thêm: Nhập môn opera — trang này có mục về opera Việt Nam; thử so sánh cách một vở opera Ý và một vở diễn Việt Nam kể chuyện bằng âm nhạc.

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: Ricordi (Milan, 1926), bản quét trên Internet Archive; IMSLP.
• Lời opera: Giuseppe Adami và Renato Simoni, Turandot (Ricordi, 1926), trên Internet Archive.
• Lịch sử: Catalogue of the Works của Giacomo Puccini, mục Turandot; Concise Oxford Dictionary of Music, mục Puccini và Encyclopedia of World Biography, mục Puccini (qua Encyclopedia.com); W. Anthony Sheppard, "Puccini and the Music Boxes", Journal of the Royal Musical Association 140 (2015).

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Maurice Ravel (1875–1937)
Sáng tác	1928, nhạc cho vở ballet của vũ công Ida Rubinstein (bản tổng phổ đề tặng bà); Durand in năm 1929
Công diễn	22/11/1928, Nhà hát Opéra (Palais Garnier), Paris, dạng ballet; nhạc trưởng Walther Straram
Thời kỳ	Thế kỷ 20
Độ dài	Khoảng 14–17 phút tùy nhạc trưởng

Boléro là một thí nghiệm: gần như không có phát triển, không có chuyển giọng (trừ một lần ở cuối), không có tương phản. Chỉ có:

• Một tiết tấu trống snare lặp lại không ngừng từ ô đầu tiên, chỉ đổi ở hai ô cuối;
• Hai giai điệu (gọi là A và B), luân phiên nhau, mỗi lần do một nhạc cụ hoặc một nhóm nhạc cụ khác chơi;
• Một crescendo duy nhất kéo dài suốt tác phẩm, từ pianissimo đến fortissimo.

Chính Ravel gọi bản nhạc là "một thí nghiệm theo một hướng rất đặc biệt và hẹp", và nói nó chỉ là "mô dệt của dàn nhạc, không có âm nhạc": điều thay đổi duy nhất là phối khí và cường độ. Chính vì vậy, Boléro là một bài luyện nhận biết nhạc cụ rất tốt: cùng một giai điệu, chỉ thay đổi âm sắc.

Giai điệu chuyển qua lần lượt các nhạc cụ. Ghi mốc mỗi lần nhạc cụ thay đổi:

Thời điểm	Giai điệu	Do ai chơi
…	A	Sáo (rất nhỏ, trên nền snare và pizzicato đàn dây)
…	A	Clarinet
…	B	Bassoon (âm vực cao)
…	B	Clarinet Mi♭ (theo tổng phổ: petite clarinette, clarinet nhỏ)
…	A	Oboe d'amore (một loại oboe, do người chơi oboe thứ hai đổi sang)
…	A	Trumpet (có câm tiếng) và sáo
…	B	Saxophone tenor
…	B	Saxophone sopranino rồi soprano (theo tổng phổ; khi biểu diễn, người chơi thường dùng saxophone soprano cho cả hai)
…	A	Kèn horn, celesta và hai piccolo chơi song song ở các quãng của chuỗi bồi âm: nghe như một nhạc cụ mới, không có thật
…	A, B luân phiên	Các nhóm nhạc cụ ngày càng đông: kèn gỗ, trombone, rồi đàn dây
…	A, rồi B	Cả dàn nhạc, fortissimo
…	Kết	Lần chuyển giọng duy nhất sang Mi trưởng, rồi về Đô trưởng; toàn bộ âm nhạc đổ sụp trong vài ô nhịp

• Ở đoạn horn, celesta và piccolo, Ravel dùng chuỗi bồi âm: horn chơi giai điệu (bồi âm 1), celesta chơi ở bồi âm 2 và 4, hai piccolo ở bồi âm 3 và 5, để "tổng hợp" một âm sắc nhân tạo. Bạn nghe thấy một nhạc cụ hay năm bè nhạc cụ?
• Một tác phẩm gần như không đổi gì ngoài âm sắc và cường độ có làm bạn chán không? Vì sao?
• Lần chuyển giọng duy nhất ở cuối có tác động mạnh thế nào sau 15 phút ở cùng một giọng?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: Durand 1929 (đề tặng Ida Rubinstein), bản quét trên Internet Archive (từ IMSLP); năm, buổi công diễn đầu, biên chế trên IMSLP.
• Lời Ravel và phân tích phối khí: Gurminder K. Bhogal, "Orchestral Tissue, Subordinate Arabesques, and Turning Inward in Maurice Ravel's Boléro", Music Theory Online 26.2 (2020).
• Về thời kỳ: Thế kỷ 20; về nhạc cụ: Dàn nhạc giao hưởng.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Igor Stravinsky (1882–1971)
Tác phẩm	Ballet Le Sacre du printemps (1910–1913), cho dàn nhạc rất lớn (riêng kèn horn có 8 chiếc)
Công diễn	29/5/1913, Théâtre des Champs-Élysées, Paris, đoàn Ballets Russes, biên đạo Vaslav Nijinsky, nhạc trưởng Pierre Monteux
Thời kỳ	Thế kỷ 20
Đoạn nghe	Mở đầu và Les Augures printaniers (Những điềm báo mùa xuân), khoảng 7 phút
Bản thu gợi ý	Pierre Boulez và Dàn nhạc Cleveland (CBS, 1969)

Ballet mô tả nghi lễ ngoại giáo của nước Nga cổ: để đón mùa xuân, một thiếu nữ được chọn và nhảy múa đến chết làm vật hiến tế. Buổi công diễn năm 1913 gây náo loạn trong khán phòng, một phần vì âm nhạc, một phần vì vũ đạo "thô ráp" của Nijinsky. Ngày nay, đây được coi là một trong những tác phẩm có ảnh hưởng lớn nhất tới âm nhạc thế kỷ 20.

Những gì mới mẻ: tiết tấu trở thành nhân vật chính; trọng âm bất thường không theo phách mạnh; nghịch tai được dùng như màu sắc chứ không cần giải quyết; có đoạn số chỉ nhịp đổi gần như mỗi ô, như Vũ điệu hiến tế ở cuối tác phẩm (xem bài 15).

Phần 1: Tôn thờ đất mẹKhúc dạo đầu · Điềm báo mùa xuân …

Phần 2: Lễ hiến tế… Vũ điệu hiến tế

Thời điểm	Sự kiện
…	Bassoon solo ở âm vực rất cao, gần như không nhận ra là bassoon: giai điệu lấy từ một bài dân ca Litva
…	Các kèn gỗ khác lần lượt chen vào, đan xen, ngày càng dày đặc
…	Bassoon trở lại, rồi đột ngột dừng
…	Les Augures printaniers: đàn dây dậm một hợp âm nghịch tai lặp đi lặp lại, tám kèn horn nhấn trọng âm ở những chỗ không đoán trước được
…	Các giai điệu ngắn, như dân ca, xuất hiện trên nền nhịp dậm; ngày càng nhiều nhạc cụ tham gia

• Ở Les Augures printaniers, bạn có đoán được trọng âm tiếp theo sẽ rơi vào đâu không?
• So sánh với Tchaikovsky Hồ thiên nga, công diễn lần đầu năm 1877, chỉ 36 năm trước: điều gì đã thay đổi?
• Bạn có thấy hợp âm lặp đi lặp lại "khó nghe" không? Nghe lại lần ba, cảm giác có khác?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tổng phổ: Édition Russe de Musique, bản in năm 1921, bản quét trên Internet Archive (thư viện Đại học Toronto); các đoạn, buổi công diễn đầu, biên chế trên IMSLP.
• Bối cảnh lịch sử: ghi chú chương trình của Peter Laki (Dàn nhạc Cleveland) và Phillip Huscher (Yellow Barn). Xem thêm tài liệu tham khảo.

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Dmitri Shostakovich (1906–1975)
Tên đầy đủ	Giao hưởng số 5 cung Rê thứ, Op. 47
Sáng tác	Từ tháng 4 đến tháng 7 năm 1937
Công diễn	21/11/1937, Leningrad, dàn nhạc Leningrad Philharmonic, nhạc trưởng Yevgeny Mravinsky
Thời kỳ	Thế kỷ 20
Độ dài	Khoảng 45 phút, 4 chương

Ngày 28/1/1936, báo Pravda, cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Liên Xô, đăng bài "Hỗn loạn thay cho âm nhạc" chỉ trích nặng nề vở opera Phu nhân Macbeth quận Mtsensk của Shostakovich, khi ấy 29 tuổi. Đó là thời kỳ Đại Thanh trừng; bị phê phán công khai có thể dẫn đến mất tự do hoặc mạng sống. Shostakovich rút lại Giao hưởng số 4 sau vài buổi tập và viết Giao hưởng số 5.

Buổi công diễn thành công vang dội; khán giả vỗ tay rất lâu, nhiều người khóc trong chương 3. Bản giao hưởng được gọi, không rõ do ai đặt, là "câu trả lời sáng tạo của một nghệ sĩ Xô viết trước lời phê phán đúng đắn"; có tin rằng chính Shostakovich đã đồng ý với cách gọi ấy. Nhưng câu hỏi lớn vẫn còn đến hôm nay: đoạn kết hân hoan ở Rê trưởng là chiến thắng thật, hay một niềm vui bị ép buộc, châm biếm kín đáo? Âm nhạc của ông thường mang hai lớp nghĩa như vậy.

I. ModeratoRê thứ

II. AllegrettoLa thứ

III. LargoFa♯ thứ · không có kèn đồng

IV. Allegro non troppokết ở Rê trưởng

Thời điểm	Chương	Sự kiện
…	1. Moderato	Đàn dây mở đầu bằng một môtip tiết tấu chấm dôi gay gắt; rồi violin hát một giai điệu ở âm vực cao, ấm mà xa xăm
…	1. Phát triển	Kèn horn đưa vào một hành khúc, nhạc nhanh dần, dữ dội
…	2. Allegretto	Scherzo nhịp ba, giai điệu như điệu ländler (gợi nhớ Mahler), giọng mỉa mai
…	3. Largo	Không có kèn đồng; violin chia ba bè thay vì hai, rồi oboe, clarinet, sáo lần lượt hát những giai điệu buồn; ở buổi công diễn đầu, nhiều người khóc trong chương này
…	4. Allegro non troppo	Mở đầu bằng một hành khúc nhanh, dồn dập
…	4. Đoạn giữa	Chậm lại, trầm tư, mở đầu bằng tiếng horn độc tấu
…	4. Coda	Timpani và trống snare đưa hành khúc trở lại, chậm chỉ bằng một nửa; kết thúc rất to ở Rê trưởng

• So sánh coda ở hai bản thu của hai nhạc trưởng khác nhau: tốc độ có giống nhau không? Bản nào nghe như chiến thắng, bản nào nghe như bị ép phải vui?
• Vì sao Shostakovich lại bỏ kèn đồng trong chương 3?
• Bạn có nghĩ âm nhạc có thể "nói" những điều mà lời nói không được phép nói?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Bối cảnh và các chương: ghi chú chương trình của Harlow Robinson (Dàn nhạc Giao hưởng Boston), Peter Laki (Dàn nhạc Giao hưởng Kalamazoo) và Gerard McBurney (Boston Philharmonic, Benjamin Zander); năm, buổi công diễn đầu, biên chế trên IMSLP.
• Về thời kỳ: Thế kỷ 20.
• Đọc thêm: Alex Ross, The Rest Is Noise (2007), chương 7 "The Art of Fear: Music in Stalin's Russia".

Mục	Thông tin
Nhà soạn nhạc	Arvo Pärt (sinh năm 1935, Estonia)
Sáng tác	1978, ban đầu cho violin và piano; có nhiều phiên bản cho cello, viola và nhạc cụ khác
Thời kỳ	Đương đại
Giọng	Fa trưởng
Độ dài	Khoảng 10 phút
Bản thu gợi ý	Album Alina (ECM New Series 1591, 1999): ba bản Spiegel im Spiegel, hai bản violin và piano, một bản cello và piano

Tên tác phẩm nghĩa là "Gương trong gương": mỗi câu nhạc đi lên được nối bằng một câu "soi gương" đi xuống. Năm 1976, Pärt tạo ra phong cách tintinnabuli (từ tintinnabulum, tiếng Latin: "chiếc chuông nhỏ"). Nguyên tắc gồm hai bè đi liền với nhau:

• Một bè giai điệu (bè M), phần lớn đi theo gam, từng bước một.
• Một bè chỉ dùng ba nốt của hợp âm ba chủ (ở bản này: Fa – La – Đô), vang như tiếng chuông (bè T).

Chất liệu của Spiegel im Spiegel rất ít: chỉ có giai điệu của nhạc cụ độc tấu và phần đệm ba nốt của piano.

Ví dụ dưới đây soạn riêng cho trang này, không lấy từ tác phẩm của Pärt, để thấy hai bè ấy: bè M đi xuống rồi đi lên từng bậc trong gam Rê thứ; mỗi nốt của bè T là nốt của hợp âm Rê thứ (Rê – Fa – La) gần nhất phía dưới nốt bè M.

Pianohình đệm ba nốt đi lên

Violin vàocâu đầu chỉ hai nốt

Mỗi câu thêm một nốtcâu lên, câu "soi gương" xuống · về nốt trung tâm

Nốt tintinnabulichuông nhỏ trên và dưới giai điệu

Những câu cuốidài nhất · về nốt trung tâm

Thời điểm	Sự kiện
…	Piano chơi hình đệm ba nốt đi lên, lặp lại đều đặn
…	Violin vào: câu đầu chỉ có hai nốt, kết về một nốt trung tâm
…	Mỗi câu sau thêm một nốt, nên giai điệu đi xa dần khỏi nốt trung tâm; câu đi lên được nối bằng câu "soi gương" đi xuống, và câu nào cũng trở về nốt trung tâm
…	Piano thêm những nốt tintinnabuli, như những chiếc chuông nhỏ, lần lượt vang phía trên và phía dưới giai điệu
…	Những câu cuối dài nhất; giai điệu vẫn trở về nốt trung tâm

• Bạn có nhận ra quy luật "mỗi câu thêm một nốt" không?
• Âm nhạc gần như không thay đổi gì lớn trong 10 phút. Cảm giác của bạn thay đổi ra sao theo thời gian?
• So sánh với Bach Prelude cung Đô trưởng: cả hai đều là hợp âm rải lặp lại. Khác nhau ở đâu?

(Dùng mẫu ghi chép để điền cảm nhận.)

• Tác phẩm, buổi công diễn đầu và cách viết: trang Spiegel im Spiegel và tiểu sử Arvo Pärt của Trung tâm Arvo Pärt; bài "Formal algorithms of tintinnabuli in Arvo Pärt's music" (Jelena Tokun, 2011) trên cùng trang. Bản nhạc do Universal Edition giữ bản quyền.
• Các phiên bản: bản ghi tác phẩm của Thư viện Quốc hội Mỹ (theo MGG). Bản thu và độ dài: MusicBrainz. Xem thêm tài liệu tham khảo.