Mỗi nốt nhạc có một cao độ: âm cao hay thấp. Về mặt vật lý, cao độ phụ thuộc vào tần số dao động. Dây đàn rung càng nhanh, âm càng cao. Ví dụ, nốt La dùng để lên dây cho dàn nhạc thường dao động 440 lần mỗi giây (440 Hz).

Âm nhạc phương Tây chia các cao độ thành một hệ thống có tên gọi cố định.

Chỉ có 7 tên nốt, lặp đi lặp lại từ thấp đến cao:

Hệ Việt Nam (solfège)	Đô	Rê	Mi	Fa	Sol	La	Si
Hệ chữ cái	C	D	E	F	G	A	B

Ở Việt Nam, Pháp, Ý… người ta gọi tên nốt là Đô, Rê, Mi. Trong tài liệu tiếng Anh, tên nốt viết bằng chữ cái. Bạn nên thuộc cả hai, vì bạn sẽ gặp cả hai khi đọc tài liệu.

Nghe gam Đô trưởng đi lên, từ Đô đến Đô:

Nốt thứ tám nghe "giống" nốt đầu tiên, chỉ cao hơn. Hai nốt này cùng tên và cách nhau một quãng tám (octave). Tần số của nốt trên gấp đôi nốt dưới.

Vì 7 tên nốt lặp lại, ta cần số để biết nốt nằm ở quãng tám nào. Ký hiệu thông dụng (ký hiệu khoa học) ghi tên chữ cái kèm số:

• C4 là Đô giữa (middle C), nằm gần giữa bàn phím piano.
• Từ C4 đi lên: D4, E4, F4, G4, A4, B4, rồi đến C5. Số tăng lên ở nốt Đô.
• A4 là nốt La 440 Hz.

Piano tiêu chuẩn có 88 phím, gồm phím trắng và phím đen. Phím đen xếp theo nhóm 2 phím và 3 phím xen kẽ, giúp bạn định vị:

• Nốt Đô là phím trắng ngay bên trái nhóm 2 phím đen.
• Nốt Fa là phím trắng ngay bên trái nhóm 3 phím đen.
• Các phím trắng lần lượt là Đô Rê Mi Fa Sol La Si, rồi lặp lại.

Phím đen dùng cho các nốt có dấu thăng hoặc giáng, sẽ học ở bài 5.

Thử bấm vào bàn phím dưới đây. Các phím được tô màu là ba nốt Đô (C3, C4, C5):

1. Đọc to bảy tên nốt đi lên, rồi đi xuống, theo cả hai hệ (Đô Rê Mi… và C D E…).
2. Không nhìn bảng: Sol là chữ gì? E là nốt gì? Si là chữ gì?
3. Nếu có piano hoặc app piano trên điện thoại: tìm tất cả các nốt Đô, rồi tất cả các nốt Fa.
4. Nốt ngay trên B4 tên là gì, và mang số mấy?

Đáp án câu 2 và 4

Sol = G, E = Mi, Si = B. Nốt ngay trên B4 là C5: tên quay lại Đô và số tăng lên 5.

• Open Music Theory: Reading Clefs; The Keyboard and the Grand Staff; Half Steps, Whole Steps, and Accidentals; American Standard Pitch Notation (ASPN); Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures (solfège cố định).
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 1.1 Pitch và 1.3 Octave Registers; University of Queensland, Yet Another Guide to Music Theory: Pitch; Dolmetsch Online, Music Theory Online, bài 1 (tên nốt ở các nước dùng tiếng Romance, ký hiệu khoa học, La4 = 440 Hz); ISO 16:1975, Acoustics — Standard tuning frequency (Standard musical pitch).
• Xem tài liệu tham khảo.

Khuông nhạc gồm 5 dòng kẻ song song và 4 khe giữa chúng. Dòng và khe được đếm từ dưới lên: dòng 1 là dòng thấp nhất.

Mỗi nốt được đặt hoặc trên dòng (dòng kẻ chạy qua giữa nốt) hoặc trong khe. Nốt càng cao trên khuông thì âm càng cao. Đi từ một dòng lên khe ngay trên nó là đi lên một bậc tên nốt (ví dụ từ Mi lên Fa).

Chỉ nhìn khuông thì chưa biết dòng nào là nốt gì. Khóa nhạc đặt ở đầu khuông cho biết điều đó.

Khóa Sol (treble clef) có nét xoắn ôm lấy dòng 2, đánh dấu rằng nốt trên dòng 2 là Sol (G4). Từ đó suy ra mọi nốt khác. Khóa Sol dùng cho âm cao: tay phải piano, violin, sáo, giọng nữ. Guitar cũng đọc khóa Sol, nhưng âm thực tế thấp hơn một quãng tám so với nốt viết.

Các nốt trên dòng khóa Sol, từ dưới lên: Mi – Sol – Si – Rê – Fa (E G B D F).

Các nốt trong khe khóa Sol: Fa – La – Đô – Mi (F A C E). Trong tiếng Anh, các khe ghép lại thành chữ FACE, rất dễ nhớ.

Khóa Fa (bass clef) có hai chấm nằm hai bên dòng 4, đánh dấu nốt trên dòng 4 là Fa (F3). Khóa Fa dùng cho âm trầm: tay trái piano, cello, contrabass, giọng nam trầm.

Các nốt trên dòng khóa Fa: Sol – Si – Rê – Fa – La (G B D F A).

Các nốt trong khe khóa Fa: La – Đô – Mi – Sol (A C E G).

Khi nốt cao hoặc thấp hơn khuông, ta vẽ thêm những đoạn dòng ngắn gọi là dòng kẻ phụ. Đọc chúng giống như đọc tiếp dòng và khe bình thường.

Nốt Đô giữa (C4) nằm trên một dòng kẻ phụ ngay dưới khuông khóa Sol, và cũng là một dòng kẻ phụ ngay trên khuông khóa Fa.

Piano dùng hai khuông nối bằng dấu ngoặc: khóa Sol ở trên cho tay phải, khóa Fa ở dưới cho tay trái. Đô giữa nằm đúng ở giữa hai khuông.

1. Luyện với công cụ đọc nốt, chọn "Khóa Sol, Trong khuông" đến khi đúng 9/10 lần.
2. Làm tương tự với khóa Fa.
3. Sau đó chọn "Thêm dòng kẻ phụ" để mở rộng phạm vi.
4. Không nhìn bài: trong khóa Sol, nốt trên dòng 3 là gì? Trong khóa Fa, nốt trong khe 1 là gì?

Đáp án câu 4

Khóa Sol, dòng 3 là Si (B4). Khóa Fa, khe 1 là La (A2).

• Open Music Theory: Notation of Notes, Clefs, and Ledger Lines; Reading Clefs; The Keyboard and the Grand Staff; American Standard Pitch Notation (ASPN).
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 1.2 Notation và 1.3 Octave Registers; Dolmetsch Online, Music Theory Online: bài 1 (đánh số dòng và khe, cách nhớ tên nốt) và bài 29 (âm vực nhạc cụ).
• Xem tài liệu tham khảo.

Cao độ cho biết nốt cao hay thấp. Trường độ cho biết nốt dài hay ngắn. Trường độ được đo bằng phách: nhịp đều đặn mà bạn hay gõ chân theo khi nghe nhạc.

Mỗi hình nốt dài gấp đôi hình nốt nhỏ hơn kế tiếp. Số phách dưới đây áp dụng khi nốt đen bằng 1 phách, trường hợp phổ biến nhất.

Tên Việt	Tên tiếng Anh (Mỹ / Anh)	Hình dạng	Số phách
Nốt tròn	whole note / semibreve	đầu rỗng, không đuôi	4
Nốt trắng	half note / minim	đầu rỗng, có đuôi	2
Nốt đen	quarter note / crotchet	đầu đặc, có đuôi	1
Nốt móc đơn	eighth note / quaver	đầu đặc, đuôi có 1 móc	½
Nốt móc kép	sixteenth note / semiquaver	đầu đặc, đuôi có 2 móc	¼

Phách

1234

Nốt tròn (4 phách)

Nốt trắng (2 phách)

Nốt đen (1 phách)

Nốt móc đơn (½ phách)

Nốt móc kép (¼ phách)

Nghe từng ô nhịp dưới đây: mỗi ô đều dài 4 phách, chỉ khác cách chia.

Khi nhiều nốt móc đứng cạnh nhau, đuôi móc thường được nối thành gạch ngang (beam) cho dễ đọc, như ô nhịp cuối ở trên.

Dấu lặng là khoảng im lặng có độ dài xác định. Mỗi hình nốt có một dấu lặng tương ứng: lặng tròn (4 phách), lặng trắng (2), lặng đen (1), lặng đơn (½), lặng kép (¼).

Một chấm nhỏ bên phải nốt làm nốt dài thêm một nửa độ dài của chính nó:

• Nốt trắng chấm dôi = 2 + 1 = 3 phách.
• Nốt đen chấm dôi = 1 + ½ = 1½ phách.

Phách

1234

Trắng chấm dôi (3 phách)

2+ 1

Đen chấm dôi (1½ phách)

1+ ½

Dấu nối là đường cong nối hai nốt cùng cao độ: chơi nốt đầu và giữ luôn sang nốt sau, không đánh lại. Dấu nối thường dùng khi một nốt kéo dài qua vạch nhịp.

Đừng nhầm với dấu luyến (slur), là đường cong nối các nốt khác cao độ, nghĩa là chơi liền mạch.

1. Vỗ tay ví dụ đầu tiên, vừa vỗ vừa đếm to "1 – 2 – 3 – 4". Dùng máy đếm nhịp ở 60 BPM.
2. Một nốt trắng chấm dôi cộng một nốt đen bằng bao nhiêu phách?
3. Viết ra ba cách khác nhau để lấp đầy một ô nhịp 4 phách.

Đáp án câu 2

3 + 1 = 4 phách, vừa đủ một ô nhịp 4/4.

• Open Music Theory: Notating Rhythm; Simple Meter and Time Signatures (phách, gạch ngang nối nốt); Other Aspects of Notation (dấu luyến).
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 4.2 Durational Symbols, 4.3 Dots and Ties và 4.4 Meter; Gabriel Weinreich, Motion of piano strings, trong Five lectures on the acoustics of the piano (Royal Swedish Academy of Music, 1990).
• Xem tài liệu tham khảo.

Các phách trong âm nhạc thường được nhóm lại theo chu kỳ, trong đó phách đầu tiên nghe mạnh hơn. Mỗi nhóm như vậy được ghi trong một ô nhịp, ngăn cách bằng vạch nhịp (đường dọc cắt ngang khuông). Bản nhạc kết thúc bằng vạch kép.

Ở đầu bản nhạc, sau khóa (và sau hóa biểu, nếu có), có hai con số xếp chồng gọi là số chỉ nhịp:

• Số trên: mỗi ô nhịp có bao nhiêu phách.
• Số dưới: hình nốt nào được tính là 1 phách (4 = nốt đen, 2 = nốt trắng, 8 = nốt móc đơn).
• Riêng 6/8: số trên đếm 6 nốt móc đơn trong ô (8 = nốt móc đơn); cứ ba nốt gộp thành một phách, nên mỗi ô có 2 phách.

Số chỉ nhịp	Ý nghĩa	Cảm giác	Thường gặp ở
2/4	2 phách nốt đen	MẠNH – nhẹ	Hành khúc, polka
3/4	3 phách nốt đen	MẠNH – nhẹ – nhẹ	Valse (waltz), minuet
4/4	4 phách nốt đen	MẠNH – nhẹ – vừa – nhẹ	Phổ biến nhất, còn ký hiệu là C
6/8	6 nốt móc đơn, nhóm thành 2 phách	MẠNH – nhẹ – nhẹ – vừa – nhẹ – nhẹ	Barcarolle, gigue

2/4

MẠNHnhẹ

3/4

MẠNHnhẹnhẹ

4/4

MẠNHnhẹvừanhẹ

6/8

MẠNHvừa

123456

Giai điệu Ode to Joy (8 ô nhịp đầu) trong chương cuối Giao hưởng số 9 của Beethoven, chuyển sang Đô trưởng và viết ở nhịp 4/4 cho dễ đọc (bản gốc ở Rê trưởng):

Hãy đếm "1 – 2 – 3", nhấn vào số 1:

Nhịp 6/8 có 6 nốt móc đơn nhưng nghe như 2 phách lớn, mỗi phách chia ba. Thử đếm "1-2-3-4-5-6".

Nhịp đơn và nhịp kép là hai họ nhịp. Ở nhịp đơn (2/4, 3/4, 4/4), mỗi phách chia đôi (một nốt đen = hai móc đơn). Ở nhịp kép (6/8, 9/8, 12/8), mỗi phách chia ba (một nốt đen chấm dôi = ba móc đơn). Vì thế 6/8 nghe như "2 phách lớn" chứ không phải 6 phách đều nhau.

1. Mở máy đếm nhịp, chọn 3 phách mỗi ô nhịp, bật "Nhấn phách đầu". Vỗ tay theo ví dụ 3/4.
2. Nghe một bản valse bất kỳ (gợi ý: Chopin Valse Op. 64 số 2) và đếm "1 – 2 – 3".
3. Nghe Beethoven Giao hưởng số 9, chương 4, tìm giai điệu Ode to Joy khi bè cello và contrabass trình bày nó đầy đủ lần đầu.

• Open Music Theory: Simple Meter and Time Signatures; Compound Meter and Time Signatures.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 1. Introduction to Rhythm and Meter; Dolmetsch Online, Music Theory Online: bài 3 (ô nhịp, vạch nhịp), bài 4 (số chỉ nhịp) và bài 15 (nhịp đơn và nhịp kép).
• Bản nhạc: Beethoven, Giao hưởng số 9, Op. 125, chương 4 (Breitkopf & Härtel, khoảng 1864, trên IMSLP); Chopin, Valse Op. 64 số 2, trong Forty Piano Compositions (hiệu đính James Huneker, Boston: Oliver Ditson, 1903; bản scan trên Internet Archive).
• Xem tài liệu tham khảo.

Trên piano, khoảng cách giữa hai phím liền kề (tính cả phím đen) là nửa cung. Hai nửa cung là một cung.

Giữa hầu hết các cặp phím trắng có một phím đen, nên chúng cách nhau một cung. Có hai chỗ không có phím đen xen giữa, và đó là nửa cung tự nhiên:

• Mi – Fa (E – F)
• Si – Đô (B – C)

Hãy nhớ kỹ hai cặp này: chúng là chìa khóa để hiểu gam sau này.

Trên bàn phím dưới đây, mỗi ngoặc ghi khoảng cách giữa hai phím: ½ là nửa cung, 1 là một cung. Giữa Đô và Rê có một phím đen: hai nửa cung, cộng lại thành một cung. Mi – Fa và Si – Đô (phím được tô) không có phím đen xen giữa: hai nửa cung tự nhiên.

Dấu	Tên	Tác dụng
♯	Dấu thăng	Nâng nốt lên nửa cung
♭	Dấu giáng	Hạ nốt xuống nửa cung
♮	Dấu bình	Hủy dấu thăng hoặc giáng, trả nốt về tự nhiên

Ví dụ: Fa♯ (F♯) là phím đen ngay bên phải Fa. Si♭ (B♭) là phím đen ngay bên trái Si.

Ngoài ra còn có dấu thăng kép (×, nâng nốt lên một cung: Fa× nghe như Sol) và dấu giáng kép (♭♭, hạ nốt xuống một cung). Chúng hay gặp khi một nốt đã mang dấu hóa cần nâng hay hạ thêm nửa cung (như Fa♯ lên Fa×); bạn sẽ gặp chúng ở các bài nâng cao.

Bấm thử các phím đen trên bàn phím dưới đây để xem tên của chúng:

Nghe đi lên từng nửa cung từ Đô đến Đô, tức là tất cả 12 phím:

Dấu hóa viết ngay trước một nốt trong bài gọi là dấu hóa bất thường. Nó có hiệu lực với mọi nốt cùng cao độ từ đó đến hết ô nhịp. Sang ô nhịp mới thì hết tác dụng.

Ở ô nhịp đầu, cả hai nốt Fa đều là Fa♯ vì dấu thăng còn hiệu lực. Ở ô nhịp sau, Fa trở lại tự nhiên. Dấu bình ở đầu ô nhịp sau không bắt buộc, nhưng người viết vẫn thêm vào để nhắc người đọc; đây gọi là dấu hóa nhắc.

Một phím đen có thể có hai tên. Phím giữa Đô và Rê vừa là Đô♯ vừa là Rê♭. Hai tên này chỉ cùng một âm thanh trên piano, gọi là đồng âm khác tên (enharmonic). Dùng tên nào phụ thuộc vào giọng của bản nhạc; ta sẽ hiểu điều này ở bài gam.

1. Giữa Mi và Fa là cung hay nửa cung? Giữa Fa và Sol?
2. Phím đen giữa Sol và La có hai tên là gì?
3. Mi♯ là phím nào trên piano? Đô♭ là phím nào?

Đáp án

1. Mi – Fa là nửa cung; Fa – Sol là một cung.
2. Sol♯ và La♭.
3. Mi♯ nâng Mi lên nửa cung, rơi đúng vào phím Fa. Đô♭ hạ Đô xuống nửa cung, rơi vào phím Si. Đây là lý do không nên nghĩ "thăng = phím đen".

• Open Music Theory: Half Steps, Whole Steps, and Accidentals; Intervals.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 5. Pitch và 8. Major Keys and Key Signatures (dấu hóa bất thường, dấu hóa nhắc).
• Xem tài liệu tham khảo.

Bài ôn trộn kiến thức của cả phần. Làm sau khi xong bài 5, và làm lại sau một tuần: trả lời đúng khi đã quên bớt mới là dấu hiệu bạn thật sự nhớ.

Trước khi làm quiz, hãy tự làm phiếu bài tập gọi tên nốt khóa Sol và khóa Fa ra giấy.

Gam (scale) là một chuỗi nốt đi lên hoặc đi xuống theo một công thức khoảng cách cố định. Gam là "nguyên liệu" để xây giai điệu và hợp âm của một bản nhạc.

Gam trưởng có 7 nốt khác tên (cộng nốt thứ 8 lặp lại nốt đầu), với khoảng cách:

Cung – Cung – Nửa cung – Cung – Cung – Cung – Nửa cung

Gam Đô trưởng dùng toàn phím trắng, vì hai nửa cung tự nhiên Mi–Fa và Si–Đô rơi đúng vào vị trí 3–4 và 7–8:

Từ – đến	Đô–Rê	Rê–Mi	Mi–Fa	Fa–Sol	Sol–La	La–Si	Si–Đô
Khoảng cách	cung	cung	nửa cung	cung	cung	cung	nửa cung

Trên phím đàn, ngoặc giữa từng cặp nốt ghi khoảng cách như bảng: 1 là một cung, ½ là nửa cung.

Áp dụng cùng công thức từ nốt Sol: Sol – La – Si – Đô – Rê – Mi – ? Từ Mi phải đi lên một cung, nhưng Mi–Fa chỉ là nửa cung, nên ta cần Fa♯. Sau đó Fa♯–Sol là nửa cung, khớp với công thức.

Vậy gam Sol trưởng có một dấu thăng: Fa♯.

Gam Sol trưởng trên bàn phím (phím được tô):

Thay vì viết dấu thăng trước mọi nốt Fa, người ta viết nó một lần ở đầu khuông, ngay sau khóa. Đó là hóa biểu:

Tương tự, gam Fa trưởng có một dấu giáng: Si♭. Toàn bộ 15 giọng và cách đọc hóa biểu nằm ở bài 8.

Mỗi nốt trong gam là một bậc, đánh số từ 1 đến 7 (nhiều sách viết bằng số La Mã, I đến VII, như bảng dưới). Ba bậc cần nhớ trước:

Bậc	Tên	Vai trò
I	Chủ âm (tonic)	"Nhà", nơi giai điệu muốn trở về
V	Át âm (dominant)	Tạo căng thẳng, kéo về chủ âm
VII	Cảm âm (leading tone)	Cách chủ âm nửa cung, rất muốn đi lên chủ âm

Thử hát Đô – Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si rồi dừng lại. Bạn sẽ cảm thấy rất muốn hát tiếp lên Đô. Đó là sức kéo của cảm âm.

1. Viết gam Rê trưởng bằng công thức. Có mấy dấu thăng, là những nốt nào?
2. Viết gam Fa trưởng. Vì sao phải dùng Si♭ mà không dùng La♯?
3. Hát (hoặc ngân nga) gam Đô trưởng đi lên, rồi đi xuống, cùng ví dụ ở trên.

Đáp án

1. Rê – Mi – Fa♯ – Sol – La – Si – Đô♯ – Rê: hai dấu thăng.
2. Fa – Sol – La – Si♭ – Đô – Rê – Mi – Fa. Mỗi tên nốt chỉ xuất hiện một lần trong gam; nếu dùng La♯ thì gam có hai nốt "La" và thiếu nốt "Si".

• Open Music Theory: Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Half Steps, Whole Steps, and Accidentals; Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 6. Major Scales và 16. Minor Scale Variants; Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 2.2 The Major Scale.
• Xem tài liệu tham khảo.

So với gam trưởng, gam thứ nghe tối hơn và thường được dùng để diễn tả nỗi buồn. Mozart Giao hưởng số 40 (Sol thứ), Beethoven Giao hưởng số 5 (Đô thứ) và Bach Toccata và Fugue (Rê thứ, BWV 565) đều viết ở giọng thứ.

Công thức của gam thứ tự nhiên:

Cung – Nửa cung – Cung – Cung – Nửa cung – Cung – Cung

Gam La thứ dùng toàn phím trắng, giống Đô trưởng nhưng bắt đầu từ La:

Từ – đến	La–Si	Si–Đô	Đô–Rê	Rê–Mi	Mi–Fa	Fa–Sol	Sol–La
Khoảng cách	cung	nửa cung	cung	cung	nửa cung	cung	cung

So với gam trưởng, điểm khác quyết định là bậc 3: trong La thứ, từ La lên Đô chỉ có 3 nửa cung (quãng 3 thứ), còn trong La trưởng là 4 nửa cung (La lên Đô♯). Bậc 3 thấp hơn này có mặt ở cả ba dạng gam thứ.

Trên phím đàn, ngoặc giữa từng cặp nốt ghi khoảng cách như bảng trên: 1 là một cung, ½ là nửa cung.

Giọng thứ song song (relative minor) dùng chung hóa biểu với một giọng trưởng. Chủ âm của nó là bậc 6 của gam trưởng, hay thấp hơn chủ âm trưởng 3 nửa cung.

• Đô trưởng ↔ La thứ (không dấu hóa)
• Sol trưởng ↔ Mi thứ (1 dấu thăng)
• Fa trưởng ↔ Rê thứ (1 dấu giáng)

Giọng thứ cùng tên (parallel minor) có cùng chủ âm nhưng khác hóa biểu: Đô trưởng và Đô thứ. Beethoven Giao hưởng số 5 đi từ Đô thứ ở chương đầu đến Đô trưởng ở chương cuối.

Trong gam thứ tự nhiên, bậc 7 cách chủ âm một cung (Sol – La), nên không có lực kéo mạnh về chủ âm như cảm âm của gam trưởng. Để tạo lực kéo đó, người ta nâng bậc 7 lên nửa cung: Sol thành Sol♯. Đó là gam thứ hòa âm.

Dấu thăng này không nằm trong hóa biểu, mà được viết như dấu hóa bất thường mỗi lần xuất hiện. Thấy một nốt hay bị thăng lên trong bản nhạc giọng thứ thì đó thường là cảm âm.

Khoảng cách giữa Fa và Sol♯ là 3 nửa cung. Đây là bước nhảy đặc trưng của gam thứ hòa âm.

Gam La thứ hòa âm trên phím đàn: ngoặc Fa – Sol♯ ghi 1½, tức một cung rưỡi (3 nửa cung).

Để tránh bước nhảy 3 nửa cung khi viết giai điệu, người ta nâng cả bậc 6 và bậc 7 khi đi lên (Fa♯, Sol♯), và trở về gam tự nhiên khi đi xuống.

Gam La thứ giai điệu đi lên trên phím đàn, với bậc 6 Fa♯ và bậc 7 Sol♯:

Dạng	Bậc 6	Bậc 7	Dùng khi
Tự nhiên	Fa	Sol	Gam gốc, đúng theo hóa biểu
Hòa âm	Fa	Sol♯	Xây hợp âm, đặc biệt hợp âm bậc V
Giai điệu (đi lên)	Fa♯	Sol♯	Giai điệu đi lên về chủ âm

Thử nghe cả ba dạng trên bàn phím piano: chọn "Gam thứ…" ở ô "Loại".

1. Viết gam Mi thứ tự nhiên. Hóa biểu của nó giống giọng trưởng nào?
2. Viết gam Rê thứ hòa âm. Nốt nào được nâng lên?
3. Nghe chương 1 Mozart Giao hưởng số 40 (Sol thứ). Bạn có nghe thấy màu "tối" của giọng thứ không?

Đáp án

1. Mi – Fa♯ – Sol – La – Si – Đô – Rê – Mi. Giống Sol trưởng (1 dấu thăng Fa♯).
2. Rê – Mi – Fa – Sol – La – Si♭ – Đô♯ – Rê. Bậc 7 Đô được nâng thành Đô♯.

• Open Music Theory: Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Intervals.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 7. Minor Scales, 9. Minor Keys and Key Signatures và 16. Minor Scale Variants; Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 3.2 Minor Key Signatures.
• Giọng của ba tác phẩm: IMSLP, trang Giao hưởng số 40, K. 550 (Mozart), Giao hưởng số 5, Op. 67 (Beethoven) và Toccata và Fugue Rê thứ, BWV 565 (Bach).
• Xem tài liệu tham khảo.

Ở bài 6, ta thấy Sol trưởng cần Fa♯ và Fa trưởng cần Si♭. Mỗi giọng có một bộ dấu hóa riêng, viết một lần ở đầu mỗi khuông nhạc: đó là hóa biểu. Hóa biểu có hiệu lực với mọi nốt cùng tên ở mọi quãng tám, suốt bản nhạc.

Các dấu hóa luôn xuất hiện theo thứ tự cố định:

• Dấu thăng: Fa – Đô – Sol – Rê – La – Mi – Si (F C G D A E B)
• Dấu giáng: Si – Mi – La – Rê – Sol – Đô – Fa (B E A D G C F), chính là thứ tự dấu thăng viết ngược

Một giọng có 3 dấu thăng thì đó luôn là Fa♯, Đô♯, Sol♯, không bao giờ là ba dấu thăng khác.

Có dấu thăng: lấy dấu thăng cuối cùng, đi lên nửa cung, đó là chủ âm giọng trưởng. Ví dụ: 3 dấu thăng, dấu cuối là Sol♯, nửa cung trên là La → La trưởng.

Có dấu giáng: dấu giáng áp chót chính là tên giọng trưởng. Ví dụ: 3 dấu giáng (Si♭, Mi♭, La♭), dấu áp chót là Mi♭ → Mi♭ trưởng. Trường hợp riêng cần thuộc lòng: 1 dấu giáng là Fa trưởng.

Giọng thứ: tìm giọng trưởng như trên rồi đi xuống 3 nửa cung (bậc 6). Muốn biết bản nhạc ở giọng trưởng hay thứ, hãy nhìn nốt đầu và nốt kết thúc (bản nhạc thường bắt đầu và kết thúc ở chủ âm), và để ý cảm âm bị thăng lên (bài 7).

Dấu hóa được thêm dần theo đúng thứ tự, từ 1 đến 7:

1. không dấukhông dấu hóaĐô trưởngLa thứ
2. 1♯1 dấu thăngSol trưởngMi thứ
3. 2♯2 dấu thăngRê trưởngSi thứ
4. 3♯3 dấu thăngLa trưởngFa♯ thứ
5. 4♯4 dấu thăngMi trưởngĐô♯ thứ
6. 5♯5 dấu thăngSi trưởngSol♯ thứ
7. 6♯6 dấu thăngFa♯ trưởngRê♯ thứ
8. 7♯7 dấu thăngĐô♯ trưởngLa♯ thứ
9. 1♭1 dấu giángFa trưởngRê thứ
10. 2♭2 dấu giángSi♭ trưởngSol thứ
11. 3♭3 dấu giángMi♭ trưởngĐô thứ
12. 4♭4 dấu giángLa♭ trưởngFa thứ
13. 5♭5 dấu giángRê♭ trưởngSi♭ thứ
14. 6♭6 dấu giángSol♭ trưởngMi♭ thứ
15. 7♭7 dấu giángĐô♭ trưởngLa♭ thứ

Hóa biểu	Giọng trưởng	Giọng thứ song song
Không có	Đô trưởng (C)	La thứ (a)
1♯	Sol trưởng (G)	Mi thứ (e)
2♯	Rê trưởng (D)	Si thứ (b)
3♯	La trưởng (A)	Fa♯ thứ (f♯)
4♯	Mi trưởng (E)	Đô♯ thứ (c♯)
5♯	Si trưởng (B)	Sol♯ thứ (g♯)
6♯	Fa♯ trưởng (F♯)	Rê♯ thứ (d♯)
7♯	Đô♯ trưởng (C♯)	La♯ thứ (a♯)
1♭	Fa trưởng (F)	Rê thứ (d)
2♭	Si♭ trưởng (B♭)	Sol thứ (g)
3♭	Mi♭ trưởng (E♭)	Đô thứ (c)
4♭	La♭ trưởng (A♭)	Fa thứ (f)
5♭	Rê♭ trưởng (D♭)	Si♭ thứ (b♭)
6♭	Sol♭ trưởng (G♭)	Mi♭ thứ (e♭)
7♭	Đô♭ trưởng (C♭)	La♭ thứ (a♭)

Ba cặp đồng âm khác tên nghe giống hệt nhau trên piano: Si trưởng = Đô♭ trưởng, Fa♯ trưởng = Sol♭ trưởng, Đô♯ trưởng = Rê♭ trưởng.

Xếp các giọng thành vòng tròn: mỗi bước theo chiều kim đồng hồ đi lên một quãng 5 đúng (7 nửa cung) và thêm một dấu thăng. Theo chiều ngược lại, mỗi bước đi lên một quãng 4 đúng và thêm một dấu giáng. Vòng trong là các giọng thứ song song.

Bấm vào một giọng để xem hóa biểu, các nốt, hợp âm các bậc (ở giọng trưởng) và nghe thử:

Vòng quãng năm còn cho biết giọng nào "gần" nhau: hai giọng cạnh nhau trên vòng chỉ khác một dấu hóa, nên nhạc chuyển giữa chúng rất tự nhiên. Chẳng hạn, chủ đề 2 trong hình thức sonata giọng trưởng thường ở giọng át, ngay bên phải giọng chính.

• Open Music Theory: Major Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Intervals; Sonata Form.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 8. Major Keys and Key Signatures, 9. Minor Keys and Key Signatures, 10. The Circle of Fifths và 28. Modulation.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 2.3 Major Key Signatures, 3.2 Minor Key Signatures, 22.3 Key Relationships; Christopher White, Fundamentals of Theory: Unit 7, Key Signatures.
• Xem tài liệu tham khảo.

Quãng là khoảng cách cao độ giữa hai nốt. Mỗi quãng có hai phần tên: con số (2, 3, 4…) và tính chất (trưởng, thứ, đúng, tăng, giảm). Ví dụ: "quãng 3 trưởng", "quãng 5 đúng".

Hai nốt vang lên lần lượt tạo quãng giai điệu; vang lên cùng lúc tạo quãng hòa âm.

Đếm số tên nốt, tính cả nốt đầu và nốt cuối.

• Đô → Mi: Đô, Rê, Mi = 3 tên → quãng 3.
• Đô → Sol: Đô, Rê, Mi, Fa, Sol = 5 tên → quãng 5.
• Hai nốt cùng tên, cùng cao độ: quãng 1 (đồng âm). Cách một quãng tám: quãng 8.

Con số không phụ thuộc vào dấu hóa: Đô → Mi, Đô → Mi♭ và Đô♯ → Mi♭ đều là quãng 3.

Tính chất được xác định bằng số nửa cung chính xác:

Ở mỗi phím: số nửa cung tính từ Đô4, rồi tên quãng (phím trắng ghi bên dưới, phím đen ghi bên trên). Bảng dưới ghi cùng các quãng ấy, kèm ví dụ từ Đô:

Quãng	Số nửa cung	Ví dụ từ Đô
1 đúng	0	Đô – Đô
2 thứ	1	Đô – Rê♭
2 trưởng	2	Đô – Rê
3 thứ	3	Đô – Mi♭
3 trưởng	4	Đô – Mi
4 đúng	5	Đô – Fa
4 tăng / 5 giảm	6	Đô – Fa♯ / Đô – Sol♭
5 đúng	7	Đô – Sol
6 thứ	8	Đô – La♭
6 trưởng	9	Đô – La
7 thứ	10	Đô – Si♭
7 trưởng	11	Đô – Si
8 đúng	12	Đô – Đô

Quy tắc chung:

• Quãng 1, 4, 5, 8 có dạng đúng (perfect). Rộng hơn nửa cung là tăng, hẹp hơn nửa cung là giảm.
• Quãng 2, 3, 6, 7 có dạng trưởng và thứ (thứ hẹp hơn trưởng nửa cung). Rộng hơn trưởng là tăng, hẹp hơn thứ là giảm.

Quãng 6 nửa cung (4 tăng hoặc 5 giảm) chia đôi quãng tám, gọi là tritone (ba cung nguyên). Tritone được xếp vào quãng nghịch. Thời trung đại, tritone thường bị tránh; về sau quãng này có biệt danh diabolus in musica ("quỷ dữ trong âm nhạc").

Nếu nốt trên nằm trong gam trưởng của nốt dưới, thì quãng đó là trưởng (với 2, 3, 6, 7) hoặc đúng (với 1, 4, 5, 8). Nếu nốt trên thấp hơn nửa cung so với nốt trong gam, quãng đó là thứ (hoặc giảm với 4, 5, 8).

Ví dụ: Rê → Fa. Gam Rê trưởng có Fa♯. Fa thấp hơn Fa♯ nửa cung, nên Rê → Fa là quãng 3 thứ.

Quãng lớn hơn quãng 8 gọi là quãng ghép. Trừ đi 7 để được quãng đơn tương ứng: quãng 9 là quãng 2 cộng một quãng 8, quãng 10 là quãng 3 cộng một quãng 8, quãng 11 là quãng 4, quãng 12 là quãng 5, quãng 13 là quãng 6. Tính chất giữ nguyên: Đô4 – Rê5 là 9 trưởng (14 nửa cung). Quãng ghép có mặt trong tên hợp âm (như C9, xem bài 27).

Đưa nốt dưới lên một quãng tám (hoặc nốt trên xuống một quãng tám) là đảo quãng:

• Con số mới = 9 − con số cũ: quãng 3 đảo thành quãng 6, quãng 2 thành quãng 7.
• Tính chất đổi: trưởng ↔ thứ, tăng ↔ giảm, đúng vẫn là đúng.

Ví dụ: Đô – Mi (3 trưởng) đảo thành Mi – Đô (6 thứ).

Trên phím, Đô4 – Mi4 và Mi4 – Đô5 nối nhau thành đúng một quãng tám, nên số nửa cung cộng lại là 12: 4 + 8 = 12.

Loại	Quãng	Độ ổn định
Thuận hoàn toàn	1, 5, 8 đúng	Ổn định, không cần giải quyết
Thuận không hoàn toàn	3 và 6 (trưởng, thứ)	Ổn định, không cần giải quyết
Nghịch	2, 7, tritone	Kém ổn định, như cần được giải quyết
Tùy ngữ cảnh	4 đúng	Thuận giữa hai bè trên, nghịch khi có bè trầm

Luyện tai các quãng với công cụ nhận biết quãng và bảng giai điệu gợi nhớ.

1. Gọi tên các quãng: Mi – Sol, Fa – Si, La – Fa (đi lên), Rê – Rê♯.
2. Đảo quãng 6 thứ thì được quãng gì?

Đáp án

1. Mi – Sol: 3 thứ (3 nửa cung). Fa – Si: 4 tăng (6 nửa cung). La – Fa: 6 thứ (8 nửa cung). Rê – Rê♯: 1 tăng (1 nửa cung).
2. 3 trưởng (9 − 6 = 3, thứ đổi thành trưởng).

• Open Music Theory: Intervals; Introduction to Species Counterpoint; Altered and Extended Chords.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 11. Intervals.
• The Concise Oxford Dictionary of Music, mục tritone (đọc qua encyclopedia.com).
• Xem tài liệu tham khảo.

Trước khi làm quiz, hãy làm phiếu bài tập đọc hóa biểu và gọi tên quãng ra giấy, rồi dùng công cụ xây gam và hợp âm để tự kiểm tra.

Hợp âm là ba nốt trở lên vang lên cùng lúc. Hợp âm ít nốt nhất là hợp âm ba (triad): ba nốt xếp chồng quãng 3.

• Nốt gốc (root): nốt dưới cùng khi xếp chồng quãng 3, đặt tên cho hợp âm.
• Nốt ba (third): cách nốt gốc quãng 3.
• Nốt năm (fifth): cách nốt gốc quãng 5.

Ví dụ hợp âm Đô trưởng: Đô – Mi – Sol.

Loại	Cấu tạo (từ dưới lên)	Ví dụ từ Đô	Ký hiệu	Cảm giác thường được mô tả
Trưởng	3 trưởng + 3 thứ	Đô – Mi – Sol	C	Vui
Thứ	3 thứ + 3 trưởng	Đô – Mi♭ – Sol	Cm	Buồn
Giảm	3 thứ + 3 thứ	Đô – Mi♭ – Sol♭	C° hoặc Cdim	Đáng sợ
Tăng	3 trưởng + 3 trưởng	Đô – Mi – Sol♯	C+ hoặc Caug	Huyền ảo

Hợp âm trưởng và thứ đều có quãng 5 đúng giữa nốt gốc và nốt năm; chúng chỉ khác nhau ở nốt ba. Hợp âm giảm có quãng 5 giảm, hợp âm tăng có quãng 5 tăng.

Bốn hợp âm trên phím đàn, theo thứ tự của bảng: hai ngoặc dưới là hai quãng 3 chồng lên nhau (từ dưới lên), ngoặc trên là quãng 5 giữa nốt gốc và nốt năm.

Trưởng (C): Đô – Mi – Sol.

Thứ (Cm): Đô – Mi♭ – Sol.

Giảm (C°): Đô – Mi♭ – Sol♭.

Tăng (C+): Đô – Mi – Sol♯.

Xây hợp âm ba trên từng nốt của gam, chỉ dùng nốt trong gam, ta được 7 hợp âm. Chúng được đánh số La Mã: chữ hoa cho hợp âm trưởng, chữ thường cho hợp âm thứ, thêm ° cho hợp âm giảm.

Bậc	I	ii	iii	IV	V	vi	vii°
Loại	trưởng	thứ	thứ	trưởng	trưởng	thứ	giảm
Trong Đô trưởng	C	Dm	Em	F	G	Am	B°

Quy luật này giống nhau ở mọi giọng trưởng: I, IV, V luôn trưởng; ii, iii, vi luôn thứ; vii° luôn giảm.

Giọng thứ xây hợp âm từ gam thứ tự nhiên, riêng bậc V và vii° dùng cảm âm được nâng (như ở gam thứ hòa âm), để bậc V có cảm âm và trở thành hợp âm trưởng:

Bậc	i	ii°	III	iv	V	VI	vii°
Trong La thứ	Am	B°	C	Dm	E	F	G♯°

(Nếu xếp chồng quãng 3 hoàn toàn trên gam thứ hòa âm, bậc III là hợp âm tăng C+. Người ta không dùng nó mà dùng C trưởng, vì cảm âm chỉ được nâng ở bậc V và vii°.)

Khám phá mọi hợp âm trên bàn phím piano và luyện nghe với công cụ nhận biết hợp âm.

1. Viết các nốt của hợp âm: Sol trưởng, Rê thứ, Si giảm, Fa tăng.
2. Trong Sol trưởng, hợp âm bậc V là gì? Bậc vi là gì?

Đáp án

1. G: Sol – Si – Rê. Dm: Rê – Fa – La. B°: Si – Rê – Fa. F+: Fa – La – Đô♯.
2. Bậc V của Sol trưởng là Rê trưởng (D): Rê – Fa♯ – La. Bậc vi là Mi thứ (Em): Mi – Sol – Si.

• Open Music Theory: Triads; Chord Symbols; Roman Numerals; Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures; Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 13. Triads, 16. Minor Scale Variants và 17. The vii° Chord.
• Xem tài liệu tham khảo.

Hợp âm không phải lúc nào cũng có nốt gốc ở dưới cùng. Nốt nằm ở bè trầm (thấp nhất) quyết định thể của hợp âm:

Thể	Nốt ở bè trầm	Ví dụ Đô trưởng	Ký hiệu số	Ký hiệu hợp âm
Thể gốc	Nốt gốc	Đô – Mi – Sol	(không ghi)	C
Đảo 1	Nốt ba	Mi – Sol – Đô	6	C/E
Đảo 2	Nốt năm	Sol – Đô – Mi	6/4	C/G

Các con số "6" và "6/4" đến từ bè trầm số (figured bass) thời Baroque: chúng ghi các quãng tính từ nốt trầm. Ký hiệu kiểu C/E (hợp âm C, bè trầm Mi) thuộc hệ ký hiệu hợp âm của jazz và nhạc pop.

Ba thể của Đô trưởng trên phím đàn: nhãn dưới phím ghi nốt gốc, nốt ba, nốt năm; ngoặc ghi quãng tính từ nốt trầm mà con số ghi lại (6 ở đảo 1; 6 và 4 ở đảo 2).

Thể gốc: Đô – Mi – Sol.

Đảo 1: Mi – Sol – Đô.

Đảo 2: Sol – Đô – Mi.

Thể đảo không đổi tên hợp âm (nốt gốc vẫn là nốt gốc), chỉ đổi nốt ở bè trầm. Thể đảo 2 được xử lý đặc biệt: nốt năm ở bè trầm tạo quãng 4 nghịch với bè trầm. Dạng thường gặp là 6/4 kết, trang trí cho hợp âm V ở chỗ kết.

Chồng thêm một quãng 3 lên hợp âm ba, ta được hợp âm bảy: bốn nốt, nốt trên cùng cách nốt gốc quãng 7.

Loại	Cấu tạo	Ví dụ	Ký hiệu	Thường gặp ở
Bảy trưởng	Hợp âm trưởng + 7 trưởng	Đô – Mi – Sol – Si	Cmaj7	I, IV trong giọng trưởng
Bảy át	Hợp âm trưởng + 7 thứ	Sol – Si – Rê – Fa	G7	V7
Bảy thứ	Hợp âm thứ + 7 thứ	Rê – Fa – La – Đô	Dm7	ii, iii, vi
Bảy nửa giảm	Hợp âm giảm + 7 thứ	Si – Rê – Fa – La	Bø7	vii trong giọng trưởng
Bảy giảm	Hợp âm giảm + 7 giảm	Si – Rê – Fa – La♭	B°7	vii trong giọng thứ

Hợp âm bảy át được xây trên bậc 5 và có hai nốt "muốn đi tiếp":

• Cảm âm (Si trong Đô trưởng) muốn đi lên nửa cung về chủ âm Đô.
• Nốt bảy (Fa) muốn đi xuống về Mi.

Si và Fa cách nhau một tritone, một quãng nghịch cần được giải quyết. Khi chúng giải quyết về Đô và Mi, ta nghe cảm giác "về nhà":

Hợp âm bảy có 4 nốt nên có ba thể đảo:

Thể	Bè trầm	Ký hiệu số
Thể gốc	Nốt gốc	7
Đảo 1	Nốt ba	6/5
Đảo 2	Nốt năm	4/3
Đảo 3	Nốt bảy	4/2 (hoặc 2)

1. Viết hợp âm Fa trưởng ở đảo 1. Nốt nào ở bè trầm?
2. Trong Rê trưởng, hợp âm V7 gồm những nốt nào?
3. Trên bàn phím piano, chọn "Hợp âm bảy át" và nghe trên nhiều nốt gốc khác nhau.

Đáp án

1. La – Đô – Fa. Nốt La (nốt ba) ở bè trầm.
2. Bậc V của Rê trưởng là La: La – Đô♯ – Mi – Sol (A7).

• Open Music Theory: Triads; Intervals; Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings; Inversion; Figured Bass and Roman Numerals with Figures; Chord Symbols; Seventh Chords; 6/4 Chords as Forms of Prolongation; Introduction to Species Counterpoint.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 13. Triads, 18. Seventh Chords, 19. The Dominant Seventh Chord và 21. Figured Bass.
• Xem tài liệu tham khảo.

Mỗi hợp âm trong giọng có một vai trò (chức năng), giống như các nhân vật trong một câu chuyện. Hiểu chức năng giúp bạn biết vì sao một chuỗi hợp âm nghe "hợp lý" và tiếp theo nó sẽ đi đâu.

Chức năng	Hợp âm chính	Hợp âm cùng nhóm	Vai trò
Chủ (Tonic, T)	I	vi, (iii)	Nhà: ổn định, nghỉ ngơi
Hạ át (Predominant / tiền át, PD)	IV	ii	Rời nhà, chuẩn bị
Át (Dominant, D)	V, V7	vii°	Căng thẳng, đòi trở về nhà

Hợp âm cùng nhóm dùng chung nhiều nốt: vi (La – Đô – Mi) chung hai nốt với I (Đô – Mi – Sol), nên vi thường được dùng thay cho I (một hợp âm chủ "yếu" hơn).

Nhiều bản nhạc, từ nhạc cổ điển đến nhạc pop, có câu nhạc đi theo vòng ổn định → rời đi → căng thẳng → trở về:

Bè trầm V → I (đi xuống quãng 5, hay lên quãng 4) là chuyển động của kết trọn (V – I), loại kết nghe dứt khoát nhất trong nhạc cổ điển phương Tây.

Vòng	Trong Đô trưởng	Gặp ở đâu
I – IV – V – I	C – F – G – C	Một cách đi hết vòng T → PD → D → T
I – vi – IV – V	C – Am – F – G	Vòng "doo-wop" của nhạc pop thập niên 1950–60, vẫn được dùng đến nay
ii – V – I	Dm – G – C	Hạ át ii, át V rồi chủ I; một trong những vòng thường gặp nhất của jazz
I – V – vi – iii – IV – I – IV – V	C – G – Am – Em – F – C – F – G	Pachelbel Canon

Vòng hợp âm của Canon (giọng Rê trưởng: D – A – Bm – F♯m – G – D – G – A):

Giọng thứ có cùng ba chức năng: i (chủ), iv và ii° (hạ át), V và vii° (át). Hợp âm át phải dùng cảm âm từ gam thứ hòa âm (Sol♯ trong La thứ) để có lực kéo về chủ âm:

Khi chuyển hợp âm, mỗi bè (giọng) nên đi gần nhất có thể: giữ nguyên nốt chung, các nốt khác đi bước liền. Đây là nguyên tắc dẫn bè (voice leading), giúp hòa âm nghe mượt mà. Hãy để ý trong các ví dụ trên: bè trên cùng hầu như chỉ đi bước nhỏ.

1. Xếp các hợp âm sau vào ba chức năng (trong Sol trưởng): G, Am, C, D7, Em.
2. Nghe Pachelbel Canon và thử nhận ra lúc vòng hợp âm quay lại từ đầu.

Đáp án câu 1

Chủ: G (I), Em (vi). Hạ át: C (IV), Am (ii). Át: D7 (V7).

• Open Music Theory: Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings; Four-Chord Schemas; Minor Scales, Scale Degrees, and Key Signatures.
• Andre Mount, Fundamentals, Function, and Form: chương 22. Phrases, Cadences, and Harmonic Function và 26. Other Diatonic Sequences; workbook, 24. The Pre-Dominant Function.
• Robert Hutchinson, Music Theory for the 21st-Century Classroom: 9.4 Harmonic Function, Standard Chord Progressions, 26.7 Voice Leading Root Position Triads in Four Parts.
• Pachelbel, Canon and Gigue in D major, P. 37: trang tác phẩm trên IMSLP; Open Music Theory (bản 1), Pachelbel's Canon schema.
• Xem tài liệu tham khảo.

Âm nhạc cũng có "dấu chấm câu". Kết (cadence) là chuỗi hợp âm ở cuối một câu nhạc, cho người nghe biết câu đã xong hay còn tiếp.

Loại	Hợp âm	Giống dấu câu	Cảm giác
Kết trọn (authentic cadence hoàn toàn)	V – I, cả hai ở thể gốc, bè trên kết ở chủ âm	Dấu chấm hết	Kết thúc trọn vẹn
Kết chưa trọn (authentic cadence không hoàn toàn)	V – I, nhưng có thể đảo hoặc bè trên không ở chủ âm	Dấu chấm phẩy	Kết nhưng còn hơi mở
Kết nửa (half cadence)	... – V	Dấu phẩy, dấu hỏi	Dừng lơ lửng, chờ câu sau
Kết plagal	IV – I	"Amen" cuối thánh ca	Về chủ âm thẳng từ IV, không qua V
Kết lừa (deceptive)	V – vi	Bất ngờ	Tưởng về nhà nhưng rẽ hướng khác

Kết trọn:

Kết nửa — dừng ở V, nghe như một câu hỏi:

Kết plagal — "A-men":

Kết lừa — V đi về vi thay vì I:

Một câu nhạc (phrase) thường dài 4, 8 hoặc 16 ô nhịp và thường kết thúc bằng một kết. Hai câu ghép lại thành một đoạn nhạc (period):

• Câu hỏi (antecedent): thường kết thúc bằng kết nửa, tạo cảm giác chưa xong.
• Câu trả lời (consequent): thường bắt đầu giống câu hỏi, nhưng kết thúc bằng kết mạnh hơn, thường là kết trọn.

Ode to Joy của Beethoven là một ví dụ: câu đầu dừng ở Rê (thuộc hợp âm V, kết nửa), câu sau giống câu đầu ở ba ô nhịp đầu nhưng kết ở Đô (chủ âm, kết trọn).

Ô nhịp

12345678

Đoạn nhạc

Câu hỏiCâu trả lời

Chất liệu

ô 1–3kết
nửagiống ô 1–3kết
trọn

Bạn sẽ gặp cấu trúc câu hỏi – câu trả lời thường xuyên trong nhạc cổ điển phương Tây.

1. Nghe một chương nhạc chậm của Mozart (gợi ý: Concerto piano số 21, chương 2). Mỗi khi nghe thấy nhạc "dừng lại", hãy đoán: kết trọn hay kết nửa?
2. Hát giai điệu Ode to Joy và dừng lại ở cuối câu đầu. Cảm giác có khác dừng ở cuối câu thứ hai không?
3. Mỗi ngày 10 câu với công cụ nhận biết kết: bốn hợp âm, đoán loại kết của hai hợp âm cuối.

• Open Music Theory: Introduction to Harmony, Cadences, and Phrase Endings; The Phrase, Archetypes, and Unique Forms; Glossary.
• Britannica, Cadence; The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy, Bourne), mục cadence (qua Encyclopedia.com).
• Bản nhạc: Beethoven, Ode to Joy (Mutopia Project, bản LilyPond, phổ công cộng); Mozart, Concerto piano số 21, K. 467, chương 2 (IMSLP).
• Xem tài liệu tham khảo.

Ngoài cao độ và trường độ, bản nhạc còn cho biết chơi nhanh hay chậm, to hay nhỏ, liền hay ngắt. Phần lớn các ký hiệu này dùng tiếng Ý, loại thuật ngữ được đưa vào từ thế kỷ 17 và dùng đến nay.

Hầu hết thuật ngữ trong bài đều có trong từ điển thuật ngữ, kèm thẻ ghi nhớ để ôn.

Thuật ngữ tốc độ chính đã có ở trang máy đếm nhịp. Các thuật ngữ thay đổi tốc độ:

Ký hiệu	Nghĩa
accelerando (accel.)	Nhanh dần
ritardando (rit.), rallentando (rall.)	Chậm dần
a tempo	Trở lại tốc độ ban đầu
rubato	Co giãn tốc độ tự do để diễn cảm
più mosso / meno mosso	Nhanh hơn / chậm hơn

Ký hiệu	Tên	Nghĩa
pp	pianissimo	Rất nhỏ
p	piano	Nhỏ
mp	mezzo piano	Hơi nhỏ
mf	mezzo forte	Hơi to
f	forte	To
ff	fortissimo	Rất to
cresc. hoặc <	crescendo	To dần
dim., decresc. hoặc >	diminuendo	Nhỏ dần
sfz	sforzando	Nhấn mạnh đột ngột một nốt
fp	forte-piano	To rồi nhỏ ngay

Cây đàn piano có tên đầy đủ là pianoforte, nghĩa là "nhỏ – to": khác harpsichord, nó chơi to hay nhỏ theo lực ngón (clavichord cũng làm được, nhưng rất nhỏ tiếng). Xem Lịch sử cây đàn piano.

Ký hiệu	Tên	Nghĩa
Chấm trên/dưới nốt	staccato	Ngắt ngắn
Đường cong nối các nốt	legato (dấu luyến)	Chơi liền mạch
>	accent	Nhấn
Gạch ngang ngắn	tenuto	Giữ đủ độ dài, hơi nhấn
Vòng cung có chấm	fermata	Ngân dài tùy ý

Staccato (ngắt ngắn)

ĐôRêMiFa

Legato (liền mạch)

ĐôRêMiFa

Tenuto (giữ đủ độ dài)

ĐôRêMiFa

Fermata (ngân dài tùy ý)

Đôtùy ý

dolce (ngọt ngào), cantabile (như hát), espressivo (diễn cảm), con brio (sôi nổi), maestoso (trang trọng), agitato (kích động), grazioso (duyên dáng), sostenuto (ngân giữ), sotto voce (khẽ khàng).

Ký hiệu	Nghĩa
Vạch kép có hai chấm, ở đầu và cuối đoạn	Nhắc lại đoạn giữa hai dấu
Ngoặc 1., 2. (prima/seconda volta)	Lần 1 chơi ngoặc 1, lần nhắc lại bỏ qua ngoặc 1, chơi ngoặc 2
D.C. (Da Capo)	Quay lại từ đầu
D.S. (Dal Segno)	Quay lại từ dấu Segno
Fine	Kết thúc ở đây (sau khi quay lại)
al Coda và dấu Coda (vòng tròn có dấu cộng)	Nhảy tới phần Coda

Ký hiệu	Tên	Cách chơi
tr	Láy rền (trill)	Đổi nhanh liên tục giữa nốt chính và nốt trên
Răng cưa ngắn, không gạch	Láy trên (upper mordent)	Nốt chính – nốt trên – nốt chính, rất nhanh
Răng cưa ngắn, có gạch dọc	Láy dưới (mordent)	Nốt chính – nốt dưới – nốt chính, rất nhanh
Hình chữ S nằm ngang	Láy quanh (turn)	Nốt trên – nốt chính – nốt dưới – nốt chính
Nốt nhỏ có gạch chéo	Acciaccatura	Nốt luyến cực nhanh ngay trước nốt chính
Nốt nhỏ không gạch	Appoggiatura	Nốt dựa, chiếm một phần độ dài nốt chính

• 8va — chơi cao hơn một quãng tám so với nốt viết; 8vb — thấp hơn một quãng tám.
• Ped. và dấu * — nhấn và nhả bàn đạp vang của piano.
• pizz. (pizzicato) — đàn dây gảy bằng ngón tay; arco — trở lại kéo vĩ.

• Open Music Theory, Glossary.
• The Concise Oxford Dictionary of Music (Kennedy, Bourne) qua Encyclopedia.com: các mục rubato, ritardando, accelerando, fermata, da capo, dal segno, coda, acciaccatura, appoggiatura, mordent, turn…
• Trinity College London, bảng thuật ngữ và ký hiệu (cấp độ 1-2); Dolmetsch Online, Music Theory Online: Musical Terms.
• Catherine Schmidt-Jones, Understanding Basic Music Theory: Repeats and Other Musical Road Map Signs.
• Xem tài liệu tham khảo.

Trước khi làm quiz, hãy làm phiếu bài tập gọi tên hợp âm ba, và dùng công cụ xây hợp âm với các hợp âm bảy.